Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иіс сезудің бұзылуы
Dysfunction with smell detection
Парозм (гр. παρά pará және ὀσμή osmḗ "иіс") – мидың иістің "табиғи" жағын дұрыс анықтай алмауымен сипатталатын иіс сезудің дисфункционалды түрі. Оның орнына табиғи иіс көбінесе жағымсыз хош иіске айналады, әдетте "күйген", "шiрiген", "кәдімгі нәжіс" немесе "химиялық" иіс болады. Сондай-ақ, эвосмиа деп аталатын жағымды иіс сирек кездеседі. Бұл жағдай бұрын сирек кездесетін және 2020 жылдан бастап COVID-19 салдарынан туындаған жанама әсер ретінде кеңірек тарағанша, аз зерттелген.
Parosmia (from the Greek παρά pará and ὀσμή osmḗ "smell") is a dysfunctional smell detection characterized by the inability of the brain to correctly identify an odor's "natural" smell. Instead, the natural odor is usually transformed into an unpleasant aroma, typically a "burned", "rotting", "fecal", or "chemical" smell. There can also be rare instances of a pleasant odor called euosmia. The condition was rare and little researched until it became relatively more widespread since 2020 as a side effect of COVID 19.
Себептер
Парозмиямен байланысты көптеген аурулар бар. Frasnelli және тағы басқалар жасаған жағдайды зерттеуде, жоғарғы тыныс жолдарының инфекциясы (ЖТЖИ) салдарынан туындаған парозмия немесе фантозмияны бастан өткерген бес науқас қарастырылды. Бұл жағдай 2019 жылғы коронавирус ауруының сирек кездесетін қосымша әсері ретінде анықталған. COVID-19-мен байланысты парозмияның жиі кездесетін себептері кофе, шоколад, ет, пияз және тіс пастасы болып табылады. Зиянды еріткіштерге ұшырау да парозмиямен байланысты, әсіресе иіс сезу рецепторларына (ОРН) зақым келтіру арқылы. Бұл нейрондардың зақымдануы оларды белгілі бір иіске сәйкес сигналды дұрыс кодтаудан айыруы мүмкін, бұл иіс өңдеу орталығына, яғни иіс сезу шартына қате сигнал жібереді. Бұл өз кезегінде, сигналдың стимул беруші иістен өзгеше иіс тудыруына және науқастың кіріс және шығыс иістерін үйлестіре алмауына әкеледі. ОРН-ға зақым келтіру жолдың шеткі зақымдалуын көрсетеді, бірақ мидың өңдеу орталығына зақым келген жағдайларда да иіс бұрмалануы мүмкін. Бас жарақаттарының әртүрлі түрлері мидың зардап шеккен аймағының қызметіне байланысты дисфункцияларға әкелуі мүмкін. Адамда иіс сезу шарлары мидың төменгі жағында орналасқан. Бұл аймаққа физикалық зақым келтіру ақпаратты өңдеу жолдарын әртүрлі жолдармен өзгертеді, сонымен қатар бұл аймақтың жұмысына әсер ететін аурулар да бар. Егер мидың осы кіріс сигналдарын түсіндіретін бөлігі зақымдалса, бұрмаланған нәтиже пайда болуы мүмкін. Бұл да парозмияға алып келеді. Уақытша лоб эпилепсиясы парозмия жағдайларын тудырған, бірақ олар уақытша болды; парозмияның пайда болуы ұстама болды және әдетте бір-екі аптаға созылды. Парозмия кейде Паркинсон ауруымен байланысты. Допамин жетіспеушілігі парозмия және фантозмияның тіркелген жағдайларына әкелді, бірақ нақты механизм әлі анықталған жоқ.
There are numerous diseases with which parosmia is associated. In a case study, Frasnelli et al. examined five patients that endured parosmia or phantosmia, most as a result of upper respiratory tract infections (URTIs). The condition has been linked to coronavirus disease 2019 as a rare side effect. Common triggers in COVID 19 related parosmia include coffee, chocolate, meat, onion and toothpaste. Exposure to harmful solvents has also been linked to parosmia, specifically by damaging ORNs. Damage to these neurons could render them unable to correctly encode a signal representing a particular odor, which would send an erroneous signal to the odor processing center, the olfactory bulb. This, in turn, leads to the signal triggering a different smell than the stimulating odor, and thus the patient cannot sync the input and output odors. Damage to ORNs describes a peripheral defect in the pathway, but there are also instances where damage to the processing center in the brain can lead to distorted odors. Different types of head trauma could also lead to dysfunctions that relate to what the afflicted brain area controls. In humans, the olfactory bulb is located on the inferior side of the brain. Physical damage to this area would alter how the area processes information in a variety of ways, but there are also diseases that can alter how this area works. If the part of the brain that interprets these input signals is damaged, then a distorted output is possible. This would also lead to parosmia. Temporal lobe epilepsy has led to cases of parosmia, but these were only temporary; the onset of parosmia was a seizure and it typically lasted a week or two after. Parosmia is sometimes associated with Parkinson's disease. Although the specific pathway is undetermined, the lack of dopamine has resulted in documented cases of parosmia and phantosmia.
Диагностикалау
Парозмияны диагностикалау үшін қолданылатын әдістердің бірі – Пенсильвания университетінің иіс тану тестісі (UPSIT). "Sniffin' Sticks" тағы бір диагностикалық әдіс. Бұл техникалар парозмияның нақты бір жағдайы бір ғана иіс стимулына байланысты ма, әлде орын ауыстырылған иіске әкелетін иістер тобы бар ма, дегенді анықтауға көмектеседі. Фраснелли және авторлар зерттеген бір жағдайда, кофе, темекі, пияз және парфюмерия сияқты нақты иістер науқасқа "қобалжу тудыратын" жасанды және таныс емес иіс сезімін тудырды. Осы мақалада келтірілген тағы бір жағдайда, әйелдің бір мұрын тесігінде парозмия болған, ал екіншісінде жоқ. Медициналық тексеру, соның ішінде МРТ, ешқандай аномалияны көрсетпеді, бірақ бұл жағдайдағы парозмия дегенеративті болып, уақыт өте келе нашарлаған. Авторлар парозмия жағдайларының иіс сезімінің жаңаруын болжауға мүмкіндік беретінін хабарлайды.
One method used to diagnose parosmia is the University of Pennsylvania Smell Identification Test (UPSIT). "Sniffin' Sticks" are another diagnostic method. These techniques can help deduce whether a specific case of parosmia can be attributed to just one stimulating odor or if there is a group of odors that will elicit the displaced smell. In one case studied by Frasnelli et al. certain smells, specifically coffees, cigarettes, onions, and perfumes, induced a "nauseating" odor for the patient, which was artificial and unrelated to a known smell. In another case study cited in the same paper, a woman had parosmia in one nostril but not the other. Medical examination including MRI did not reveal any abnormalities; however the parosmia in this case was degenerative, getting worse in time. The authors report that cases of parosmia can predict regeneration of olfactory senses.
Емдеу
Парозмиямен ауыратын көптеген науқастардың симптомдары уақыт өте келе азаяды. Парозмия бірнеше жылға созылатын жағдайлар да кездеседі, бірақ бұл жағдайлардың көпшілігі емес. L-Допамен парозмияны емдеу бойынша тәжірибелік зерттеулер жүргізілген, бірақ иіс сезуді жоғалтуға (аносмия) немесе иіс сезудің нашарлауына (гипосмия) иіс сезімі сезілмейтін деңгейге жеткенше дейін келтіруден басқа, қазіргі уақытта басқа емдеу әдістері жоқ.
Symptoms of most patients afflicted with parosmia decrease over time. Although there are instances of parosmia affecting patients for years, this is certainly not the majority of cases. There have been experimental treatments of parosmia with L Dopa, but there are no other current treatments except inducing anosmia or hyposmia to the point that the odors are negligible.