Кіріспе

Биогеографиялық аймақ

Холарктикалық аймақ – Солтүстік жарты шардың құрлықтарында кездесетін көптеген тіршілік орындарын қамтитын биогеографиялық аймақ. Ол гүлдік Бореалдық патшалыққа сәйкес келеді. Оған Неарктикалық зоогеографиялық аймақ (Солтүстік Американың көп бөлігін қамтиды) және Альфред Уоллестің Палеарктикалық зоогеографиялық аймағы (Солтүстік Африканы, Оңтүстік-Шығыс Азияны, Үнді субконтинентін және Арабия түбегінің оңтүстік бөлігін қоспағанда, барлық Еуразияны қамтиды) кіреді. Бұл аймақтар әртүрлі экожүйелік аймақтарға бөлінеді. Көптеген экожүйелер мен оларға тәуелді жануарлар мен өсімдіктер қауымдастықтары бірнеше континентке таралып, Холарктикалық аймақтың кең аумағын қамтиды. Мұндай үзіліссіздік осы аймақтардың ортақ мұздық тарихының нәтижесі болып табылады.

Негізгі экожүйелер

Холарктикалық аймақта әртүрлі экожүйелер кездеседі. Белгілі бір аймақтағы экожүйенің түрі сол аймақтың ендігі мен жергілікті географиясына байланысты. Солтүстікте Мұзды мұхиттың жағалауын арктикалық тундра айналып жатады. Осы жердің астында жыл бойы тоңқан мәңгі тоң қабаты орналасқан. Мұндай қиын өсу жағдайында көптеген өсімдіктер тірі қала алмайды. Тундраның оңтүстігінде Солтүстік Америка мен Еуразияны кесіп өтетін боралдық орман жатыр. Бұл аймақтың ерекшелігі – қылқан жапырақты ағаштардың көп болуы. Оңтүстікке қарай экожүйелер әртараптана бастайды. Кейбір жерлерде жайлы далалар, ал басқаларында жапырақты ағаштар басымдығымен ерекшеленетін ормандар кездеседі. Холарктиканың ең оңтүстік бөліктерінің көпшілігі шөлдермен жабылған, онда құрғақ жағдайға бейімделген өсімдіктер мен жануарлар өркендейді.

Холарктикалық таралу аймағындағы жануарлар түрлері

Жануарлардың әртүрлі түрлері континенттердің барлық бөлігінде, Холарктика аймағының көп бөлігінде таралған. Олардың ішінде қоңыр аю, сұр қасқыр, қызыл түлкі, қасқыр, қашар, қарақұс, алтын бүркіт және қара қарға бар. Қоңыр аю (Ursus arctos) Холарктиканың таулы және жартылай ашық жерлерінде кездеседі. Бұрын ол одан да кең аумақтарды мекендеген, бірақ адамның қызметі мен тіршілік ортасының фрагментациясы салдарынан оның ареалы қысқарды. Бүгінде ол тек қана табиғи жағдайда сақталған аймақтарда ғана кездеседі. Сұр қасқыр (Canis lupus) тундрадан шөлге дейінгі әртүрлі ортада таралған, әрбір жағдайға бейімделген түрлі популяциялары бар. Оның тарихи ареалы Холарктиканың көп бөлігін қамтыған, бірақ адамның шаруашылық қызметі, даму және жою әрекеттері оны көптеген аймақтардан ығыстырған. Қызыл түлкі (Vulpes vulpes) – өте бейімделгіш жыртқыш. Ол құрлықтағы ет жейтін жануарлардың арасында ең кең таралғаны, адамның ықпалына ұшыраған орталарды қоса алғанда, әртүрлі ортаға бейімделген. Қасқыр сияқты, ол да Холарктиканың көп бөлігінде таралған, бірақ жойылу қаупінен сақталған. Қасқыр (Gulo gulo) – негізінен арктикалық және боралдық ормандарда, ал оңтүстікке қарай таулы аймақтарда кездесетін мысықтар тұқымдасының ірі өкілі. Ол Еуразия мен Солтүстік Америкада осындай аймақтарда таралған. Алқа (Alces alces) – бұғы тұқымдасының ең ірі өкілі. Ол континенттік Еуразия арқылы Скандинавияға, Солтүстік Американың шығысына және Солтүстік Американың батыс бөлігіндегі боралдық және таулы аймақтарға таралған. Кейбір аймақтарда оңтүстікке қарай жапырақты ормандарға дейін жетеді. Карибу немесе солтүстік бұғысы (Rangifer tarandus) Холарктиканың солтүстік бөлігіндегі боралдық ормандар мен тундрада кездеседі. Еуразияда оны үйретіп алған. Ол әртүрлі ортаға және географиялық аймаққа бейімделген бірнеше түрге бөлінеді. Алтын бүркіт (Aquila chrysaetos) – Солтүстік жарты шардағы ең танымал жыртқыш құстардың бірі. Бұл бүркіттердің арасында ең кең таралғаны. Алтын бүркіт өзінің ептілігі мен жылдамдығын, күшті аяқтары мен өткір тырнақтарын пайдаланып, түрлі олжаларды (негізінен қоян, мармот және басқа да жер саңырауқұлақтарын) аулайды. Қара қарға (Corvus corax) – қарғалардың арасында ең кең таралған және ең ірілерінің бірі. Ол әртүрлі ортада кездеседі, бірақ негізінен орманды солтүстік аймақтарда таралған. Адам қызметіне де оңай бейімделеді. Оның ареалы да Холарктика аймағының көп бөлігін құрайды. Leptothorax acervorum – Еуразияда кең таралған, Испания мен Италияның орталық бөлігінен Скандинавия мен Сібірдің солтүстік бөлігіне дейін кездесетін шағын қызыл Холарктикалық құмырсқа. Zygiella x notata – Холарктикада таралған, негізінен Еуропаның қала және қала маңындағы аймақтарында және Солтүстік Американың кейбір бөліктерінде мекендейтін шар тоқушы өрмекшілердің түрі. Hemerobius humulinus – қоңыр түсті балық тұқымдасына жататын балық. Еуропа мен Солтүстік Азияда (Қытайды қоспағанда), Солтүстік Америкада және Оңтүстік Азияда кездеседі.

Шығу тегі

Холарктиканың солтүстік бөліктерінің үзділігі олардың ортақ мұздық тарихымен байланысты. Плейстоцен (Мұз дәуірі) кезінде бұл аймақтар көп рет мұз басуға ұшырады. Мұздықтар кеңейіп, жер бетін тіршілікке жарамсыз қылып, оның топографиясын өзгертіп жатты. Мұздық кезеңдерде түрлер паналарда сақталды, бұл жергілікті географиялық ерекшеліктерге байланысты қолайлы климатты ұстап тұрған шағын аумақтар болатын. Осы аймақтардың басым бөлігі оңтүстік аймақтарда орналасқан деп саналады, бірақ кейбір генетикалық және палеонтологиялық деректер солтүстіктегі қорғалған жерлерде қосымша паналар болғанын көрсетеді. Осы аймақтар қайда болса да, мұз аралық кезеңдерде бастапқы популяциялардың көзіне айналды. Мұздықтар шегінген кезде өсімдіктер мен жануарлар жаңа ашылған жерлерге жылдам тарады. Әртүрлі таксондар осы қарқынды өзгеретін жағдайларға әртүрлі реакция берді. Ағаш түрлері мұз аралық кезеңдерде паналардан сыртқа тарады, бірақ әртүрлі үлгілерде, әртүрлі кезеңдерде әртүрлі ағаштар басымдық танытты. Ал жәндіктер климатқа сәйкес өмір сүру ареалдарын өзгертіп, кезең бойында түрлердің тұрақтылығын сақтады. Олардың жоғары жылдамдығы мұздықтардың алға немесе артқа жылжуына қарай қозғалуға мүмкіндік берді, климаттың өзгеруіне қарамастан тұрақты мекендеу ортасын сақтап қалды. Көшпеушілікке қарамастан, өсімдіктер де жаңа аумақтарды жылдам мекендеуге үлкерді. Қазба қалдықтарын зерттеу көрсеткендей, ағаштар экспоненциалдық қарқынмен қайтадан өсіп шықты. Сүтқоректілер әртүрлі жылдамдықпен қайтадан тарады. Мысалы, қоңыр аюлар мұздықтар шегінген кезде паналардан жылдам көшіп, жерді қайта мекендеген алғашқы ірі сүтқоректілердің бірі болды. Соңғы мұздық кезең шамамен 10 000 жыл бұрын аяқталып, қазіргі экожүйелердің таралуына әкелді. Холарктикалық экожүйелердің үзділігіне ықпал ететін тағы бір фактор – мұздықтардың кеңеюіне байланысты теңіз деңгейінің төмендеуі нәтижесінде пайда болған Беринг мұхитының құрлық көпірі арқылы континенттер арасындағы қозғалыс. Палеарктика мен Неарктикадағы қоғамдастықтар әртүрлі, бірақ олардың көптеген ортақ түрлері бар. Бұл Беринг мұхиты арқылы болған бірнеше жануарлар алмасуының нәтижесі. Дегенмен, осы көші-қондар көбінесе суыққа төзімді ірі түрлермен шектелді. Бүгінде осы түрлердің көп бөлігі аймақ бойынша кездеседі.

Қауіптер

Холарктика өте кең аумақ болғандықтан, ол халықаралық деңгейдегі экологиялық мәселелерге бейім. Аймақ бойынша басты қауіптер – жаһандық жылыну және ортаның фрагментациялануы. Біріншісі, әсіресе солтүстікте маңызды, себебі бұл экожүйелер суыққа бейімделген. Екіншісі оңтүстікте көбірек алаңдау тудырады, онда даму қарқынды жүріп жатыр. Жаһандық жылыну Жердің барлық экожүйелеріне қауіп төндіреді, бірақ суық климаттағылар үшін бұл қауіптің ықпалы зор. Бұл ендіктерде кездесетін түрлердің қауымдастығы суыққа бейімделген, сондықтан кез келген айқын жылыну тепе-теңдікті бұзуы мүмкін. Мысалы, жәндіктер боралдық орманның суық қыстарында тірі қалу үшін күреседі. Көптегендері, әсіресе қатал қыстарда, аман қалмайды. Дегенмен, соңғы кезде қыстар жұмсарып, орманға күрт әсер етті. Кейбір жәндік түрлерінің қыста қырылуы күрт төмендеп, келесі жылдары олардың саны артуына мүмкіндік берді. Кейбір аймақтарда жағдай өте ауыр. Кеней түбегіндегі шырша ағаштарының тоқсан пайызына дейін шырша қоңызынан зардап шекті; мұның басты себебі 1987 жылдан бері бірнеше ерекше жылы жылдар саналады. Осы жағдайда, жергілікті түрлер климаттың өзгеруі салдарынан ортаны кең ауқымда бұзды. Жылы температуралар зиянкес түрлерге таралу аймағын кеңейтіп, бұрын қолайсыз болған орталарға енуіне мүмкіндік береді. Қабық қоңыздарының таралуы мүмкін аймақтарын зерттеу көрсеткендей, климат өзгерер кезде бұл қоңыздар солтүстікке және бұрынғыдан да биікке қарай таралады. Температура жоғарылаған сайын, Холарктиканың солтүстік бөлігінде жәндіктердің таралуы үлкен мәселеге айналады. Жаһандық жылынудың солтүстік экожүйелеріне әсер етуі мүмкін тағы бір салдары – мәңгілік тоңның еруі. Бұл мұздаған топыраққа бейімделген өсімдіктер қауымдастығына елеулі әсер етуі мүмкін, сондай-ақ климаттың одан әрі өзгеруіне де әсер етуі мүмкін. Мәңгілік тоң еріген кезде, оның үстінде өсетін ағаштар өліп, жер орманнан батпақты жерге айналады. Ал солтүстікте бұталар бұрын тундра болған жерді жаба алады. Нақты әсері тұйықталған судың ағып кетуіне байланысты. Қай жағдайда болсын, орта өзгеріске ұшырайды. Мәңгілік тоңның еруі болашақта климаттың өзгеруін жылдамдатуы мүмкін. Мәңгілік тоңның ішінде көміртегінің көп мөлшері сақталады. Егер топырақ ерісе, көміртегі ауаға көмірқышқыл газы немесе метан түрінде шығарылуы мүмкін. Бұл екеуі де парниктік газдар. Ортаның фрагментациялануы әлемдегі әртүрлі орталарға қауіп төндіреді, ал Холарктика да осыдан тыс емес. Фрагментация популяцияларға әртүрлі жағымсыз әсер етеді. Популяциялар оқшауланғанда, олардың генетикалық әртүрлілігі төмендеп, кенеттен апаттар мен жойылуға бейім болады. Холарктиканың солтүстік бөлігі Жер бетіндегі ең үлкен жабайы аймақтардың бірін ұсынып тұрса, оңтүстік бөлігінде кейбір жерлерде кең ауқымда даму байқалады. Бұл аймақта әлемнің дамыған елдерінің көпшілігі, соның ішінде АҚШ және Батыс Еуропа елдері орналасқан. Орташа белдеудегі орман қазіргі кездегі ең дамыған аймақтардың көпшілігіндегі негізгі экожүйе болды. Бұл жерлер қазір қарқынды ауыл шаруашылығы үшін пайдаланылады немесе қалаларға айналды. Жерлер ауыл шаруашылығы және адамдардың қоныстануы үшін пайдаланғаннан бері, табиғи орта көбінесе адамдарға жарамсыз деп саналатын, мысалы, беткейлер немесе тасты аймақтармен шектеледі. Бұл даму үрдісі жануарлардың, әсіресе ірі жануарлардың бір жерден екінші жерге көшіп-қону мүмкіндігін шектейді. Ірі жыртқыштар ортаның фрагментациялануынан ерекше зардап шегеді. Бұл сүтқоректілер, мысалы, қоңыр аюлар мен қасқырлар, жеке өмір сүру үшін салыстырмалы түрде тұтас ортаны қажет етеді. Тұрақты популяцияны сақтау үшін одан да үлкен аумақтар қажет. Олар сондай-ақ негізгі түрлер ретінде қызмет ете алады, олар жемдейтін түрлердің популяцияларын реттейді. Осылайша, оларды сақтау түрлердің кең ауқымына тікелей әсер етеді және оларға қажетті аумақтардың үлкендігіне байланысты саяси тұрғыдан жүзеге асыру қиын. Дамудың артуымен, осы түрлерге қауіп төнеді, бұл экожүйеге жалпы әсер етуі мүмкін.

Қорғау іс-шаралары

Холарктикалық аймаққа қатысты қауіп-қатерлер елеусіз қалмайды. Аймақтың биоәртүрлілігін сақтау мақсатында осы қауіп-қатерлерді азайтуға көптеген күш-жігер жұмсалуда. Жалпыжұмыстық ауа райының өзгеруіне қарсы күреске бағытталған халықаралық келісімдер осы аймаққа климаттың өзгеруінің әсерін азайтуға көмектесуі мүмкін. Сондай-ақ, жергілікті және аймақтық деңгейде мекендеу ортасының фрагментациясымен күресу жұмыстары жүргізілуде. Бүгінгі күнге дейінгі жалпыжұмыстық ауа райының жылынуына қарсы күреске бағытталған ең ауқымды шара – Киото протоколы. Бұл протоколға қол қойған дамыған елдер 1990 жылдан бастап 2008-2012 жылдар аралығында парниктік газдар шығарындыларын 5 пайызға төмендетуге келісім берді. Осы елдердің көп бөлігі Холарктикалық аймақта орналасқан. Әр елге шығарынды деңгейі бойынша белгілі бір мақсат қойылады, сондай-ақ олар дамып келе жатқан елдерді де қамтитын нарықтық жүйеде шығарынды квоталарын саудалауға құқылы. Осы мерзім аяқталғаннан кейін климаттың өзгеруінің салдарына қарсы күресті күшейту үшін жаңа келісімге қол жеткізіледі. Жаңа келісімді әзірлеу процесі қазірдің өзінде басталды. 2007 жылдың соңында Балиде Киото протоколының жалғасы туралы жоспарлауды бастау үшін халықаралық кеңес өтті. Бұл келісім Киотоның жетістіктері мен кемшіліктеріне сүйене отырып, парниктік газдар шығарындыларын азайтудың тиімді жолдарын табуға бағытталған (UNFCCC). Егер осы күш-жігер сәтті аяқталса, Холарктика және әлемнің қалған бөлігі климаттың өзгеруінің әсерін азайтуға мүмкіндік алады. Мекеңдеу ортасының фрагментациясымен күресу – Холарктиканың кең аумақты қамтитын түрлерін сақтаудағы маңызды мәселе. Кейбір шаралар жергілікті деңгейде қорғауға бағытталған, ал басқалары аймақтық деңгейде жүзеге асырылады. Жергілікті шараларға қорықтар құру және жануарлардың жолдар мен адам жасаған басқа да кедергілерден қауіпсіз өтуіне мүмкіндік беру үшін қауіпсіз дәліздер құру кіреді. Аймақтық деңгейде мекендеу ортасының фрагментациясымен күресуге бағытталған шаралар ауқымдырақ. Холарктикадағы мұндай маңызды шаралардың бірі – Йеллоустондан Юконға дейінгі табиғатты сақтау жобасы. Бұл ұйым 1997 жылы Вайоминг штатының орталық бөлігінен Аляска және Канаданың Юкон аймағы арасындағы шекараға дейінгі Солтүстік Роки тауларының үздірілмейтін қорғау желісін құруға көмектесу үшін құрылды. Ол ортақ мақсатқа жету үшін түрлі экологиялық ұйымдарды біріктіреді. Жобаның мақсаты – қорғалатын аумақтардың ядросын құру, оларды дәліздермен байланыстырып, буферлік аймақтармен қоршау. Бұл аймақтағы барша қорғалатын аумақтарды дамытуға негізделген, адамның қазіргі және болашақ қызметін сақтау жоспарына интеграциялауға басымдық беріледі (Yellowstone-дан Yukon-ға дейін). Егер осы күш-жігер сәтті аяқталса, олар гризли аю сияқты кең аумақты қамтитын түрлер үшін ерекше пайдалы болады. Егер осы түрлер аман қалса, олармен бірге өмір сүретін қоғамдастықтың басқа да мүшелері де аман қалады.