Кіріспе

Үндістан басқаруындағы Джамму және Кашмирдегі үздірілісшілдік әрекеттер, сондай-ақ Джамму және Кашмирдегі көтеріліс немесе Кашмир көтерілісі деп те аталады, 1947 жылдан бері Үндістан мен Пәкістан арасындағы аумақтық даудың нысаны болған Кашмирдің ірі географиялық аймағының оңтүстік-батыс бөлігін құрайтын аумақтағы Үндістан әкімшілігіне қарсы жүргізіліп жатқан үздірілісшілдік көтеріліс. Ұзақ жылдар бойы үздірілісшілдік амбициялардың ошағы болған Джамму және Кашмирде 1989 жылдан бері көтеріліс жалғасуда. Кашмирде демократиялық даму 1970 жылдардың соңына дейін шектеулі болды, ал 1988 жылға қарай Үндістан үкіметі ұсынған көптеген демократиялық реформалар кері қайтарылып, наразылықты білдірудің бейбіт жолдары шектелді, бұл Үндістаннан күшпен бөлінуді жақтаған көтерілісшілерге қолдаудың күрт өсуіне әкелді. Бұрынғы Джамму және Кашмир штатында өткен сайлаулар, мемлекеттік заң шығарушы жиналысының бірқатар мүшелерінің қарулы көтерілісшіл топтар құруына себеп болды және көтерілістің катализаторына айналды. Пәкістанның Әскери барлау қызметі Үндістан және халықаралық қауымдастық тарапынан «муджахид» деп аталатын көтерілісшілерге қару-жарақпен қамтамасыз ету және оларды оқытумен айыпталады. 2015 жылы Пәкістанның бұрынғы президенті Первез Мушарраф 1990 жылдары Пәкістан мемлекетінің Кашмирдегі көтерілісшіл топтарды қолдап, оқытқандығын мойындады. Осы кезеңде радикалды ислами көзқарастары бар бірнеше жаңа көтерілісшіл топтар пайда болды, бұл қозғалыстың идеологиялық бағытын қарапайым үздірілісшілдіктен ислами фундаментализмге өзгертуге әкелді. Бұл, ішінара, 1980 жылдардағы Кеңес-Ауған соғысының аяқталуынан кейін, Пәкістан бақылауындағы аумақтар арқылы Үндістан басқаруындағы Кашмир аңғарына енген көптеген мұсылман жихадистерінің ықпалына байланысты болды. Көптеген бейбіт тұрғындар да түрлі қарулы көтерілісшіл топтардың мақсаты болып, қаза тапты. Үкіметтік деректерге сәйкес, 2017 жылға қарай көтеріліс салдарынан 14 000 азамат, 5 000 қауіпсіздік қызметкері және 22 000 көтерілісшіл, барлығы 41 000 адам қаза тапты, олардың көпшілігі 1990 және 2000 жылдардың басында болды. 2019 жылдың тамызында Джамму және Кашмирдің ерекше мәртебесі жойылғаннан кейін, Үндістан армиясы аймақтағы көтерілісшілдерге қарсы операцияларды күшейтті.

1947-1982 жылдар

Колониалдық үстемдіктен тәуелсіздік алғаннан кейін Үндістан мен Пәкістан Джамму және Кашмир княздығы үшін соғысқа қатысты. Соғыс аяқталғаннан кейін Үндістан княздықтың оңтүстік бөлігін бақылауына алды. Алайда, Шейх Абдулла орталық үкіметпен қарым-қатынасын үзді-түзді, жиі қызметтен босатылып, кейін қайта тағайындалды. Бұл Джамму және Кашмирде саяси тұрақсыздық пен билік күресінің кезеңі болды, және ол Федералдық үкімет тарапынан президенттік басқарудың бірнеше кезеңінен өтті. Шейх Абдулланың қайтысынан кейін оның ұлы Фарук Абдулла Джамму және Кашмирдің Бас министрі болды. Фарук Абдулла ақырында Орталық үкімет пен премьер-министр Индира Гандидің сенімін жоғалтты, ол оның інісі Г.М. Шахтың көмегімен үкіметін құлатты. Г.М. Шах 1986 жылғы Анантнаг қырқыны кезінде одан алынып, орнына Фарук Абдулла тағайындалды. Бір жылдан кейін Абдулла жаңа премьер-министр Раджив Гандимен келісімге келді және 1987 жылғы сайлауда Үндістан Ұлттық Конгресімен одақ құрғанын жариялады. Сайлауда Абдулланың пайдасына бұрмалау жасалған деген күдік туды. 21-23 қаңтарда JKLF жетекшілігімен Кашмир аңғарында кең ауқымды наразылық акциялары ұйымдастырылды. Осы жағдайдың шиеленісуіне жауап ретінде БҚҚ және КҚРҚ жартылай әскери бөлімдері шақырылды. Бұл бөлімдер үкімет тарапынан маошыл көтерілісіне және Солтүстік-Шығыс көтерілісіне қарсы күрес үшін пайдаланылды. Алайда, бұл жағдайда оларға қарсы қарулы көтерілісшілер емес, тас лақтырушылар тұрды. Олардың тәжірибесіздігі Гаукадал қырқынында кем дегенде 50 адамның қаза болуына себеп болды. Осы оқиғадан кейін жер асты қозғалысы бұқаралық күреске айналды. Жағдайды басу үшін 1990 жылдың қыркүйегінде Кашмирде AFSPA (Қарулы Күштердің Арнайы Өкілеттіктері Заңы) қабылданды, бұл қарулы күштерге қоғамдық тәртіпті сақтау үшін жарлықсыз ұстау және өлтіру өкілеттігін берді. Осы кезеңде басым тактикаға көпшілік жиынға келген көрнекті тұлғаны өлтіру кірді, мысалы, 1994 жылы Уали Мохаммад Итуді өлтіру арқылы күштерді әрекет етуге итермелеу және жұртшылық осы көтерілісшілерді ұстауға кедергі келтірді. Кашмирдегі осындай қолдаушылардың пайда болуы Үндістан армиясының қатал тәсілдеріне әкелді. JKLF жетекшілігімен "Алла жолбарыстары", "Халық лигасы" және "Хизб-и-Исламия" сияқты көптеген жауынгерлік топтар құрылды. Пәкістаннан қару-жарақтар кең ауқымда контрабандалық жолмен әкелінді. Кашмирде JKLF Ашфак Маджид Вани, Ясин Бхат, Хамид Шейх және Жавед Мир басшылығымен жұмыс істеді. Кашмирдегі пәкістандық көзқарастарға қарсы тұру үшін Үндістанның бұқаралық ақпарат құралдары оны Пәкістанмен байланыстырды. JKLF көпшілікті жұмылдыру және зорлық-зомбылықты ақтау үшін ислами тақырыптарды пайдаланды. Олар Құран мен Сүннеге сәйкес азшылықтардың құқықтары қорғалатын және экономика ислами социализмінің қағидаттары бойынша ұйымдастырылатын ислами демократиялық мемлекет құруға ұмтылды. Үндістан армиясы аймақтағы көтерілісті бақылау және жою үшін түрлі операциялар жүргізді, мысалы, "Сарп Винаш" операциясы, онда Лашкар-е-Тайба, Харкат-ул-Джихад-е-Ислами, Аль-Бадр және Джайш-е-Мохаммед сияқты топтардың жауынгерлеріне қарсы көп батальондық шабуыл ұйымдастырылды, олар Джамму және Кашмирдің Пир-Панжал аймағында бірнеше жылдан бері баспаналар салған. Келесі операциялар 60-тан астам жауынгердің өліміне әкелді және Джамму және Кашмирдегі көтеріліс тарихындағы ең ірі жасырындықтар желісін ашты, оның ауданы 100 шаршы километрді құрады.

Мәдениеттік өзгерістер

Кейбір радикалды топтар кинотеатрларды жапты. Ал-Бақр, Халық лигасы, Вахдат-и Ислам және Алла жолбарыстары сияқты көптеген радикалды ұйымдар темекі шегуге тыйым салу, Кашмир қыздарына шектеулер қою сияқты шектеулер енгізді.

2004 жылғы 11

2004 жылдан бастап Пәкістан Кашмирдегі көтерілісшілерге қолдау көрсетуді тоқтатуға кірісті. Бұл Кашмирмен байланысы бар экстремистік топтардың Пәкістан президенті, генерал Первез Мушаррафты екі рет өлтіруге талпынуының нәтижесі болды. Қауіпсіздік күштеріне граната тастау және снайперлік оқтардан туындаған шағын оқиғаларға қарамастан, жағдай бақылауда және көбінесе бейбіт. 2012 жылы Кашмирге рекордтық санда туристер, оның ішінде Амарнат саяхатшылары келді. 2012 жылдың 3 тамызында Лашкар-е-Тайбаның жетекші әскери қолбасшысы Әбу Ханзула, азаматтық тұрғындар мен қауіпсіздік күштеріне қарсы түрлі шабуылдарға қатысқан, Солтүстік Кашмирдегі Купвара ауданының бір ауылында қауіпсіздік күштерімен болған қақтығыста қаза тапты.

2012 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Reuters агенттігі келтірген Үндістан армиясының мәліметтеріне сәйкес, 2014 жылы кем дегенде 70 жас кашмирлік көтерілісшілер қатарына қосылған, армияның деректері көрсеткендей, олардың көпшілігі 2008 жылғы Мумбай шабуылын жасаған «Лашкар-э Тайба» террорлық ұйымына қосылған. Армия деректеріне сәйкес, жаңа қабылдағандардың екеуі докторлық ғылымдары бар, ал сегізі магистратураны бітірген. BBC хабарлағандай, 2006 жылы Пәкістанның Кашмирдегі әрекеттеріне тыйым салғанына қарамастан, оның содырлары Үндістан басқаруындағы Кашмирге енуге әрекет етуде. Бірақ бұл әрекеттер Үндістан мен Пәкістан Кашмирін бөліп тұрған Бақылау сызығының бойында тұратын адамдар көтерілісшіл топтардың іс-әрекетіне қарсы наразылық білдіре бастағанда тоқтатылды. 2016 жылы қауіпсіздік күштері «Хизбул-мұджахидін» содыры Бурхан Ваниді өлтіргеннен кейін зорлық-зомбылық күшейді. Осыдан кейін «Джейш-э Мохаммед» тобына жататын содырлар 2016 жылы Уриде және 2018 жылы Сунджуванда шабуылдар жасады. 2019 жылдың ақпан айында Пулвамада шабуыл болды, нәтижесінде «Джейш-э Мохаммед» жанкешті бомбалаушысы 40 CRPF қызметкерін қаза таптырды. 2019 жылдың тамызында Джамму және Кашмирдің ерекше мәртебесі жойылды, одан кейін Үндістан армиясы көтерілісшілерге қарсы операцияларын күшейтті. 2020 жылдың маусым айында Дода ауданы содырлардан босатылған деп жарияланды, ал Трал «Хизбул Мұджахидден» содырларынан босатылған деп жарияланды. Шілде айында Кашмир полициясының ресми Twitter парақшасында «#Сринагар ауданынан ешбір тұрғын террористік қатарға қосылған жоқ» деп жазылды. 2021 жылдың 27 маусымында Үндістан Премьер-Министрі мен Джамму және Кашмир саяси лидерлері арасындағы келіссөздер сәтті аяқталғаннан кейін Джамму әуежайының техникалық аймағында дрон шабуылы жасалғаны хабарланды, ол IAF бақылауында. 2022 жылдың алғашқы үш айында 2021 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда кашмирлік содырлар өлтірген үндістандық әскерилердің саны 100%-ға өсті.

1987 жылғы Парламент сайлауында қалжың

Кашмир аңғарында исламданудың күшеюінен кейін, 1987 жылғы мәміле кезінде, "Жамаат-е-Ислами Кашмир" сияқты түрлі исламдық оппозициялық топтар "Мусульман Біріккен Фронты" (МБФ) деген жалғыз тудың астында бірікті. МБФ-тың сайлау бағдарламасы Симла келісіміне сәйкес барлық ашық мәселелерді шешу қажеттігін, ислам ынтымағы үшін жұмыс істеуді және орталықтан саяси араласуға қарсы тұруды баса көрсетті. Олардың ұраны – Құран заңдарын құрылысқа енгізу. Бірақ МБФ сайлауда 31% дауыс жинағанымен, бар болғаны 4 мандатты жеңіп алды. Дегенмен, сайлаудың бұрмаланғаны және бұл мемлекеттік саясаттың бағытын өзгерткені туралы кең пікір қалыптасты. 1987 жылғы мәміледегі күдікті бұрмалаушылықтар осы көтерілістің бастауы болды.

Психологиялық

Психолог Вахида Хан Кашмир халқының наразылық табиғатын түсіндіре келе, 1990-шы жылдардан бері аңғардағы қаулытқан жағдайлардың нәтижесінде ата-аналар мен жас ұрпақ арасындағы айырмашылықтың артып кеткенін айтады. Жас ұрпақ ата-аналарын саяси ахуалға қатысты ешбір шара қолданбағаны үшін кінәлайды. Сондықтан олар өзінің ішкі ықыласын көрсету үшін агрессивті әрекеттерге баруға тырысып, кез келген билікке қарсы тұрады. Аңғардың танымал психиатры Маргуб балалар мен жасөспірімдердің құмарлыққа толы әрекеттері мен реакцияларына бейім екенін, себебі жас сана әлі толыққанды психологиялық механизмдерді қалыптастыра қоймағанын атап көрсетті. Олар өздерін "қоршауға алынған" сезінгенде, салдары туралы ойланбай, эмоциялардың жетегінде кетеді. Сонымен қатар, жастар өздерін жеке тұлға ретінде емес, "топтың" бір бөлігі ретінде тануға бейім. Бұл психологиялық стреске, қоғамға қарсы мінез-құлыққа және агрессивті ұстанымға алып келеді. Көбінесе, бұл жағдай қару-жарақтардың көп болуымен және адамдардың ұзақ жылдар бойы қақтығысқа ұшырауынан кейін зорлық-зомбылыққа үйренуімен ушығады. Вахида Хан атап көрсеткендей, ең маңызды мәселе – өмірінде ұзақ уақыт бойы зорлық-зомбылықты бастан өткерген балалардың келешек ұрпақтары ересек болғанда зорлық-зомбылықты этникалық, діни немесе саяси дауларды шешудің дұрыс жолы деп қарауы мүмкін.

Экономикалық

Кашмирдегі жоғары жұмыссыздық пен экономикалық мүмкіндіктердің жетіспеуі де күресті қызықтырды деген пікір бар.

Тас лақтыру

2008 жылғы наразылықтар мен 2010 жылғы тәртіпсіздіктерден кейін, жағдай жаңа белеске көтерілді. Әсіресе Кашмир аңғарындағы жастар, өздерінің наразылықтарын білдіру және бостандықтарын жоғалтқанына деген ашуларын көрсету үшін қауіпсіздік күштеріне тас лақтыра бастады. Оларға жауап ретінде қарулы күштер оқ-дәрілермен, резеңке оқтармен, сырға салу құралдарымен және көзден жас шығару газымен шабуылдайды. Бұл көптеген адамдардың көз жарақаттарына және түрлі басқа жарақаттарға ұшырауына себеп болады. Қауіпсіздік күштері де жарақат алады, кейде осы оқиғалар барысында ұрып-сапырылады. Вахида Ханның сөзіне сүйенсек, "тас лақтырушылардың" көп бөлігі мектеп және колледж студенттері. Осы оқиғалар кезінде көптеген адамдар тас лақтығандары үшін тұтқындалады, кейбіреулері азаптауға ұшырайды. Саяси белсенді Маннан Бухаридің пікірінше, Кашмир халқы қолға түсетін, қорғанышсыз тасты наразылықтың басты құралы ретінде таңдады. Кашмирдің танымал журналисі Парваз Бухари былай деді: 2010 жылғы жаз әлемдегі ең әскерилендірілген аймақта – Үндістан бақылауындағы Кашмирде бұрын-соңды көрілмеген және қаны төгілген азаматтық тәртіпсіздіктерге куә болды, бұл жағдайды өзгертуге бастап келеді. [ ] Белгісіз және жасырын қарсылық белсенділері пайда болып, екі онжылдық бұрынғы Үнді үкіметіне қарсы қарулы көтерілістен де күшті, қарусыз науқан ұйымдастырды. 9/11 оқиғасынан кейінгі әлемді жақсы білетін жас кашмирліктер, қақтығыстың ұлдары, тас пен құмдақты үкіметтік қарулы күштеріне қарсы қолдану арқылы Пәкістанмен байланысы бар террористік қозғалыс репутациясынан қашып құтылды. Бұл тәртіпсіздіктер қарусыз, халықтық қозғалысқа саналы түрде бет бұруды білдіреді, бұл Нью-Делидің аймақтағы әскери үстемдігіне моральдық шақыру болып табылады.

Ұлтшылдар мен әскердің адам құқықтарын бұзуы

Ислам сепаратистері Кашмир халқына қарсы зорлық-зомбылық жасады деп айыпталады. Екінші жағынан, Үндістан армиясы да пеллет қаруын қолдану, азаптау, өлтіру және зорлау сияқты ауыр қылмыстар жасады деген күдік туып отыр, бірақ осы мәселе бойынша көптеген сот ісі болған. Сепаратистер көптеген мемлекеттік қызметкерлерді және күдікті хабар берушілерді ұрлап, өлтірді. Ұлы азшылықтың үздіксіз зорлық-зомбылығының салдарынан ондаған мыңдаған кашмирлік пандитер эмиграцияға мәжбүр болды. Қоныс аударғандардың саны 170 000-нан 700 000-ға дейін бағаланады. Ислам радикалды ұйымдарының мақсатты шабуылдарынан мыңдаған кашмирлік пандитер Джаммуға көшуге мәжбүр болды.

Үндістан

Уақыт өте келе Үндістан үкіметі бүлікшілерді бақылау үшін әскери күштерді пайдалануға көбірек жүгіне бастады. Бұл топтар кейде "ультралар" (экстремистер) деп аталады, алайда Кашмир көтерілісімен байланысты топтар президент Первез Мушаррафты екі рет өлтіруге әрекеттенгеннен кейін, Мушарраф мұндай топтарға қолдау көрсетуді тоқтатуға шешім қабылдады.

Ұрысты топтар

Соңғы екі жылда "Лашкар-е-Тоиба" жауынгерлік тобы екі фракцияға бөлінді: "Әл Мансурин" және "Әл Насирин". Тағы бір жаңа топтың пайда болғаны хабарланды, ол "Кашмирді құтқару қозғалысы" деп аталады. "Харкат-ул-Муджахидин" (бұрын "Харкат-ул-Ансар" деп белгілі болған) және "Лашкар-е-Тоиба" Музаффарабадтан, Азад Кашмирден және Муридкеден, Пәкістаннан қызмет етеді деп саналады. Басқа, көбінесе танылмаған топтар – "Азаттық күші" және "Фарзандан-е Милат". "Ал Бадр" деген кішірек топ көп жылдар бойы Кашмирде белсенді болып келді және осы күні де жұмыс істеп жатыр деп есептеледі. Кашмирліктердің құқықтары үшін шаралар қолданатын, умеренный тәсілдерді пайдаланатын "Барлық партиялық Хуррият конференциясы" көбінесе Нью-Дели мен көтерілісшіл топтар арасындағы делдал ретінде қарастырылады.

Бас тартуға шақыру

Қауіпсіздік күштері ұрыс болатын жерлердегі әскерилерге де бас беруге шақырулар жасап жатыр. Кейбір әрекеттер табысқа жетеді, ал кейбіреулері жетпейді. Аналар мен басқа да туыстар өз балалары, қазір әскерилерге айналғандарға, қауіпсіздік күштеріне бас беруге шақыратын видеолар түсірген. Кейде туыстарды ұрыс орнына алып келіп, дауыс күшейткіш арқылы балаларымен сөйлеп, бас беруге көндіруге тырысады.