Кіріспе

900 жылы Банаттың аңыз билеушісі Глад (, Галад, Глад, ) – «Геста Гунгарорум» бойынша, 900 жылы Карпат алабын мажарлар басып алған кезде Банатты (қазіргі Румыния мен Сербия) билеген. Қазіргі ғалымдар атын Аноним деп атаған автордың 12 ғасырдың екінші жартысында немесе 13 ғасырдың басында жазған «Геста» – ең ерте венгр жылнамасы. «Геста» бұрынғы жылнамалар мен жылнамаларда айтылған, жаулап алушы мажарлардың (немесе мадьярлардың) жаулары туралы емес, оның ішінде Глад сияқты, мажарлардың жаулап алуының басқа да бастапқы деректерінен белгісіз болған ондай адам туралы жазады. Сондықтан қазіргі тарихшылар Гладтың жаулап алушылардың нақты жауы болғанын, әлде Анонимнің ойлап тапқан «құрастырған кейіпкері» болғанын пікірталас етеді. Румын тарихнамасында, Анонимнің 300 жылдан кейін айтқан сөздеріне сүйене отырып, Глад 10 ғасырдың басында қазіргі Румынияның тарихи аймағын басқарған үш румын герцогының бірі ретінде сипатталады. «Гестаға» сәйкес, Глад Болгариядағы Видин қаласынан шыққан. Ол мадьярлар келгенге дейін «куман» халқының көмегімен Банат аймағын басып алған. Анонимнің жазуынша, куман, болгар және влахтар (немесе румындар) Гладты басып кірген мадьярларға қарсы қолдаған, бірақ соңғылары олардың біріккен әскерін Тимиш өзені маңындағы шайқаста талқандап жіберген. «Геста» 11 ғасырдың басында Банатты билеген Ахтумды Гладтың ұрпағы ретінде көрсетеді.

Өмірбаян

Мадьярлар (немесе венгрлер) туралы ең алғашқы мәлімет 837 жылға қарай сақталыпты. Онда олардың төменгі Дунайдан өтіп, өз отандарына қайта оралуға тырысқан византиялық тұтқындарға қарсы болгарлармен одақтасқандығы айтылады. Олар Қара теңіздің солтүстігі мен солтүстік-батысындағы далаларда қоныстанған. Византия императоры Константин Порфирогениттің сөзіне қарағанда, қазар қағанатының бүлікшілері, Кабарлар да оларға қосылған. Бертиннің жылнамасында мадьярлардың 861 жылы Каролингтерге қарсы алғашқы әскери жорығын бастағаны жазылған. 894 жылы Византия империясымен одақтасып, мадьярлар Болгарияға шапқан. Жауабында болгарлар печенегтермен біріккен. Олар мадьярлардың жерін бірлесіп басып алып, оларды Понт даласынан ығыстырып, Карпат таулары арқылы жаңа отан іздеуге мәжбүр еткен. Карпат алқабында мадьярлар "паннондықтар мен аварлардың далаларында шарлап", "каринфтіктердің, моравиялықтардың және болгарлардың жерлеріне" шабуыл жасаған. Венгрияның Карпат алқабын жаулап алуы туралы мәліметтер Gesta Hungarorum еңбегінде баяндалған, ол венгрлердің ең көне тарихнамасы болып саналады. Ғалымдардың көпшілігі 1173-1196 жылдары билік құрған Венгрия королі Бела III-нің хатшысы Гестаны король қайтыс болғаннан кейін жазған деген пікірде. Басқа бір теория бойынша, қазір Аноним деп танылатын Геста авторы 1150 жылға дейін Бела II-ге қызмет еткен. Аноним Моравияның Сватоплюк I, Төменгі Паннонияның герцогы Браслав және бұрынғы ғасырлардағы еңбектерде айтылған мадьярлардың басқыншыларының басқа да қарсыластары туралы жазбаған. Ол сондай-ақ мадьярлардың моравиялықтармен, франктармен және бавариялықтармен болған шайқастарын да көрсетпеген, олар туралы бұрынғы жылнамалар мен тарихнамаларда айтылған. Керісінше, Аноним жергілікті билеушілер мен аймақтар туралы жазған, соның ішінде Трансильванияның влах герцогы Гелу, Мұреш, Сомеш және Тиса өзендері арасындағы аймақтардың иесі Менуморут және Дунай мен Тиса арасындағы жерлердің болгар билеушісі Саланус. Мысалы, византиялық тарихшы Теофилакт Симокат 599 немесе 600 жылы византиялық әскер шабуыл жасаған "үш гепидтік қонысы" туралы жазған. Археолог Флорин Куртаның айтуынша, Панчеводан табылған қару-жарақтары бар бай жерлеу орны және Сынниколау Маре қазынасы Банатта "кейінгі авар" кезеңінде маңызды билік орталығы болғанын көрсетеді. Дегенмен, "кейінгі авар" зираттары 8 ғасырға дейін сақталмаған. 790 жылдары франктар авар қағанатына қарсы бірнеше жорықтар жасады, оның ыдырауына себеп болды. Болгарияның Крум, шамамен 802-814 жылдары билік құрған, аварлардың құлауынан пайдаланып, бұрынғы авар аумақтарын басып алды, бірақ Карпат алқабындағы оның жаулап алуы туралы замандас деректерде айтылмаған. "Данау бойындағы Дакияда болгарлардың көршілері ретінде" өмір сүрген абодриттер 824 жылы император Людовик ІІ-ге елшілер жіберіп, "болгарлардың қатыгез шабуылына" шағымданып, олардан көмек сұрады, деп жазылған Корольдік франк жылнамасында. Абодриттер Тимиш немесе Тиса өзендерінің бойындағы жерлерде қоныстанған. Провадиядағы ескерткіш жазуында болгар әскери қолбасшысы Онегавонайс Тисада суға батып кеткені айтылады, бұл Болгарияның Омуртагтың 820 жылдары аймақтағы билігін кеңейтуге тырысқанын көрсетеді. Болгарлар 863 және 883 жылдары Моравияға шабуыл жасады, бұл олар Мұреш және Тиса өзендерінен өту пункттерін бақылағанын көрсетеді, деді тарихшы Иштван Бона. Банат осы ерте ортағасырлық мемлекеттің орталығы болды, ол жеңімпаз мадьярлармен жойылды. Археолог Сильвиу Ота мереханилерді абодриттермен байланыстырады, олар славян тайпасы болған. Қараш және басқа да өзендердің атауы Банатта түркі тілінде сөйлейтін халықтың, яғни аварлардың, болгарлардың немесе печенегтердің ерте орта ғасырларда қоныстанғанын көрсетеді, бірақ бұл өзендер өздерінің аттарын тек 11 және 12 ғасырларда алған болуы мүмкін. Тарихшы Влад Жоржеску археологиялық зерттеулер Глад герцогтігінде 60-қа жуық елді мекеннің болғанын дәлелдегенін жазды. Басқа тарихшылар, соның ішінде Sălăgean және Pop, Булчи, Ченад, Илидия, Оршова, Пескари және Владимирескуда табылған жер және ағаш немесе тас қамалдар Гладтың қамалдары болған деді. Флорин Курта бұл орындардың қашан пайда болғаны белгісіз екенін айтады.

Қазіргі заманғы тарихнамада қуанышты

Глад – «Геста Гунгарорумда» ғана есімдері кездесетін жергілікті билеушілердің бірі. Тарихшылар 1746 жылы тұңғыш рет жарық көрген Анонимнің еңбегінің сенімділігін үздіксіз талқылап келеді. Анонимнің Гладты қолдаған кумандар, болгарлар және влахтар туралы айтуы – ғылыми пікірталас тудырған маңызды мәселе, себебі кумандар 1050 жылдарға дейін Еуропаға келген жоқ. Влад Жоржеску, Виктор Спиней, Иоан Аурель Поп және тағы да көптеген румын тарихшылары «кумандарды» немесе куманилерді печенегтер, авалар немесе кабарлар деп қарастырады, сонымен қатар Анонимнің «куман» (kun) деп аударған венгр сөзі бастапқыда кез келген түркі тайпасын білдіргенін айтады. Басқа тарихшылар, оның ішінде Денис Делетант, Дьёрдь Дьёрффи және Карлайл Айлмер Макартнидің пікірінше, Анонимнің үш халыққа сілтемесі – анахронизм, ол 13 ғасырдың соңындағы Болгарияның этникалық құрамын көрсетеді. Румын тарихнамасында Глад – мажарлардың басып алу кезінде румындар қоныстанған аймақтарды басқарған үш жергілікті «воеводтың» бірі ретінде бейнеленеді. Мадгеару мен Поп Банат және оның айналасындағы онға жуық жер-су атауларын тізімдейді, олар елді мекендердің Гладтың есімімен аталғанын көрсетеді. Мысалы, Кладова (бұрынғы Галадуа) ауылы мен Галад монастыры алғаш рет 1308 және 1333 жылдары айтылған, ал 1579 жылғы түрік құжатында Гладеш және Кладова деген екі ауыл туралы мәлімет бар. Сильвиу Ота Глад пен осы елді мекендердің атаулары арасындағы байланыс туралы теорияның «қай-қайсысымен де әлсіз» екенін жазады, себебі осы жер-су атауларының тегі мен уақыты әлі толыққанды зерттелмеген. Ота сондай-ақ «Банаттың тарихи географиясы жылнамада өте дәл бейнеленгенін» айтады, бұл Анонимтің аймақтың географиялық ерекшеліктерін білгенін көрсетеді, бірақ Гладтың нақты тұлға болғанын дәлелдемейді. Дьёрффи мен Корденің сөзіне сүйенсек, «Гестадағы» барлық жергілікті билеушілерді ойлап тапқан Аноним монастырь салынған ауылдың атымен Глад деп атаған. Гюла Кристо атаудың хроникашының Гилад топонимінен туындағанын айтады. Делетант, Макартни және басқа да ғалымдар Анонимтің Глад туралы баяндауының көптеген эпизодтарын (оның Видинмен байланысын қоса) өзінің болжамды ұрпағы Ахтумның оқиғасынан алғанын болжайды.

Негізгі дереккөздер

Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартайн Ради мен Ласло Веспреми редакциялап, аударған және түсіндірген) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Константин Порфирогенит: De Administrando Imperio (Гүла Моравчик редакциялаған грек мәтіні, Ромилли Дж. Х. Дженкинс аударған) (1967). Дэмбартон Оукс Византиялық зерттеулер орталығы. Корольдік франк жылнамалары (1972). In: Каролингтік хроникалар: Корольдік франк жылнамалары және Нитардтың тарихы (Бернхард Уолтер Шолц пен Барбара Роджерс аударған); Мичиган университетінің баспасы; Прумдық Реджиноның хроникасы (2009). In: Кейінгі Каролингтік және Оттондық Еуропаның тарихы мен саясаты: Прумдық Реджино мен Магдебургтік Адалберттің хроникасы (Саймон Маклин аударған және түсіндірген); Манчестер университетінің баспасы; Теофилак Симокаттың тарихы (Майкл және Мэри Уитби кіріспе және жазбаларымен ағылшынша аударма) (1986). Кларендон баспасы. .