Кіріспе
900 жылы Банаттың аңыз билеушісі Глад (, Галад, Глад, ) – «Геста Гунгарорум» бойынша, 900 жылы Карпат алабын мажарлар басып алған кезде Банатты (қазіргі Румыния мен Сербия) билеген. Қазіргі ғалымдар атын Аноним деп атаған автордың 12 ғасырдың екінші жартысында немесе 13 ғасырдың басында жазған «Геста» – ең ерте венгр жылнамасы. «Геста» бұрынғы жылнамалар мен жылнамаларда айтылған, жаулап алушы мажарлардың (немесе мадьярлардың) жаулары туралы емес, оның ішінде Глад сияқты, мажарлардың жаулап алуының басқа да бастапқы деректерінен белгісіз болған ондай адам туралы жазады. Сондықтан қазіргі тарихшылар Гладтың жаулап алушылардың нақты жауы болғанын, әлде Анонимнің ойлап тапқан «құрастырған кейіпкері» болғанын пікірталас етеді. Румын тарихнамасында, Анонимнің 300 жылдан кейін айтқан сөздеріне сүйене отырып, Глад 10 ғасырдың басында қазіргі Румынияның тарихи аймағын басқарған үш румын герцогының бірі ретінде сипатталады. «Гестаға» сәйкес, Глад Болгариядағы Видин қаласынан шыққан. Ол мадьярлар келгенге дейін «куман» халқының көмегімен Банат аймағын басып алған. Анонимнің жазуынша, куман, болгар және влахтар (немесе румындар) Гладты басып кірген мадьярларға қарсы қолдаған, бірақ соңғылары олардың біріккен әскерін Тимиш өзені маңындағы шайқаста талқандап жіберген. «Геста» 11 ғасырдың басында Банатты билеген Ахтумды Гладтың ұрпағы ретінде көрсетеді.
Glad (, Galád, Glad, ) was the ruler of Banat (in present day Romania and Serbia) at the time of the Hungarian conquest of the Carpathian Basin around 900 AD, according to the Gesta Hungarorum. The Gesta, which was written by an author known in modern scholarship as Anonymus in the second half of the 12th century or in the early 13th century, is the earliest extant Hungarian chronicle. The Gesta did not refer to the enemies of the conquering Hungarians (or Magyars), who had been mentioned in earlier annals and chronicles, but wrote of a dozen persons, including Glad, who are unknown from other primary sources of the Hungarian Conquest. Therefore, modern historians debate whether Glad was an actual enemy of the conquerors or only a "fictitious person" made up by Anonymus. In Romanian historiography, based on the mention by Anonymus some 300 years later, Glad is described as one of the three Romanian dukes who ruled a historical region of present day Romania in the early 10th century. According to the Gesta, Glad came from Vidin in Bulgaria. He occupied Banat with the assistance of "Cumans" before the arrival of the Magyars. Anonymus wrote that Cumans, Bulgarians, and Vlachs (or Romanians), supported Glad against the invading Magyars, but the latter annihilated their united army in a battle near the Timiș River. The Gesta presents Ahtum, who ruled Banat in the early 11th century, according to the longer version of the Life of St Gerard, as Glad's descendant.
Өмірбаян
Мадьярлар (немесе венгрлер) туралы ең алғашқы мәлімет 837 жылға қарай сақталыпты. Онда олардың төменгі Дунайдан өтіп, өз отандарына қайта оралуға тырысқан византиялық тұтқындарға қарсы болгарлармен одақтасқандығы айтылады. Олар Қара теңіздің солтүстігі мен солтүстік-батысындағы далаларда қоныстанған. Византия императоры Константин Порфирогениттің сөзіне қарағанда, қазар қағанатының бүлікшілері, Кабарлар да оларға қосылған. Бертиннің жылнамасында мадьярлардың 861 жылы Каролингтерге қарсы алғашқы әскери жорығын бастағаны жазылған. 894 жылы Византия империясымен одақтасып, мадьярлар Болгарияға шапқан. Жауабында болгарлар печенегтермен біріккен. Олар мадьярлардың жерін бірлесіп басып алып, оларды Понт даласынан ығыстырып, Карпат таулары арқылы жаңа отан іздеуге мәжбүр еткен. Карпат алқабында мадьярлар "паннондықтар мен аварлардың далаларында шарлап", "каринфтіктердің, моравиялықтардың және болгарлардың жерлеріне" шабуыл жасаған. Венгрияның Карпат алқабын жаулап алуы туралы мәліметтер Gesta Hungarorum еңбегінде баяндалған, ол венгрлердің ең көне тарихнамасы болып саналады. Ғалымдардың көпшілігі 1173-1196 жылдары билік құрған Венгрия королі Бела III-нің хатшысы Гестаны король қайтыс болғаннан кейін жазған деген пікірде. Басқа бір теория бойынша, қазір Аноним деп танылатын Геста авторы 1150 жылға дейін Бела II-ге қызмет еткен. Аноним Моравияның Сватоплюк I, Төменгі Паннонияның герцогы Браслав және бұрынғы ғасырлардағы еңбектерде айтылған мадьярлардың басқыншыларының басқа да қарсыластары туралы жазбаған. Ол сондай-ақ мадьярлардың моравиялықтармен, франктармен және бавариялықтармен болған шайқастарын да көрсетпеген, олар туралы бұрынғы жылнамалар мен тарихнамаларда айтылған. Керісінше, Аноним жергілікті билеушілер мен аймақтар туралы жазған, соның ішінде Трансильванияның влах герцогы Гелу, Мұреш, Сомеш және Тиса өзендері арасындағы аймақтардың иесі Менуморут және Дунай мен Тиса арасындағы жерлердің болгар билеушісі Саланус. Мысалы, византиялық тарихшы Теофилакт Симокат 599 немесе 600 жылы византиялық әскер шабуыл жасаған "үш гепидтік қонысы" туралы жазған. Археолог Флорин Куртаның айтуынша, Панчеводан табылған қару-жарақтары бар бай жерлеу орны және Сынниколау Маре қазынасы Банатта "кейінгі авар" кезеңінде маңызды билік орталығы болғанын көрсетеді. Дегенмен, "кейінгі авар" зираттары 8 ғасырға дейін сақталмаған. 790 жылдары франктар авар қағанатына қарсы бірнеше жорықтар жасады, оның ыдырауына себеп болды. Болгарияның Крум, шамамен 802-814 жылдары билік құрған, аварлардың құлауынан пайдаланып, бұрынғы авар аумақтарын басып алды, бірақ Карпат алқабындағы оның жаулап алуы туралы замандас деректерде айтылмаған. "Данау бойындағы Дакияда болгарлардың көршілері ретінде" өмір сүрген абодриттер 824 жылы император Людовик ІІ-ге елшілер жіберіп, "болгарлардың қатыгез шабуылына" шағымданып, олардан көмек сұрады, деп жазылған Корольдік франк жылнамасында. Абодриттер Тимиш немесе Тиса өзендерінің бойындағы жерлерде қоныстанған. Провадиядағы ескерткіш жазуында болгар әскери қолбасшысы Онегавонайс Тисада суға батып кеткені айтылады, бұл Болгарияның Омуртагтың 820 жылдары аймақтағы билігін кеңейтуге тырысқанын көрсетеді. Болгарлар 863 және 883 жылдары Моравияға шабуыл жасады, бұл олар Мұреш және Тиса өзендерінен өту пункттерін бақылағанын көрсетеді, деді тарихшы Иштван Бона. Банат осы ерте ортағасырлық мемлекеттің орталығы болды, ол жеңімпаз мадьярлармен жойылды. Археолог Сильвиу Ота мереханилерді абодриттермен байланыстырады, олар славян тайпасы болған. Қараш және басқа да өзендердің атауы Банатта түркі тілінде сөйлейтін халықтың, яғни аварлардың, болгарлардың немесе печенегтердің ерте орта ғасырларда қоныстанғанын көрсетеді, бірақ бұл өзендер өздерінің аттарын тек 11 және 12 ғасырларда алған болуы мүмкін. Тарихшы Влад Жоржеску археологиялық зерттеулер Глад герцогтігінде 60-қа жуық елді мекеннің болғанын дәлелдегенін жазды. Басқа тарихшылар, соның ішінде Sălăgean және Pop, Булчи, Ченад, Илидия, Оршова, Пескари және Владимирескуда табылған жер және ағаш немесе тас қамалдар Гладтың қамалдары болған деді. Флорин Курта бұл орындардың қашан пайда болғаны белгісіз екенін айтады.
according to the Byzantine Emperor Constantine Porphyrogenitus. The Annals of St. Bertin states that the Magyars launched their first military expedition against the Carolingian Empire in 861. The Magyars invaded Bulgaria in alliance with the Byzantine Empire in 894. In retaliation, the Bulgars entered into an alliance with the Pechenegs. They jointly invaded the Magyars' lands, forcing them to leave the Pontic steppes and cross the Carpathian Mountains in search of a new homeland. In the Carpathian Basin, the Magyars "roamed in the wildernesses of the Pannonians and Avars" before attacking "the lands of the Carinthians, Moravians and Bulgars", according to the contemporaneous Regino of Prüm. The Hungarian conquest of the Carpathian Basin is the principal subject of the Gesta Hungarorum, which is the earliest extant Hungarian chronicle. Most scholars agree that a notary of Béla III of Hungary, who ruled between 1173 and 1196, wrote the Gesta after the king's death. According to an alternative theory, the author of the Gesta, who is now known as Anonymus, had served Béla II of Hungary before starting to complete his work around 1150. Anonymus did not write of Svatopluk I of Moravia, Braslav, Duke of Lower Pannonia and the invading Magyars' other opponents who had been mentioned in works written in earlier centuries. Neither did he refer to the Magyars' fights with the Moravians, Franks and Bavarians which had been described in earlier annals and chronicles. On the other hand, Anonymus wrote of local polities and rulersincluding Gelou, the Vlach duke of Transylvania, Menumorut, the lord of the regions between the rivers Mureș, Someș and Tisza, and Salanus, the Bulgar ruler of the lands between the Danube and the Tiszaunknown from other primary sources. For instance, the Byzantine historian Theophylact Simocatta wrote of "three Gepid settlements" which were destroyed by an invading Byzantine army in 599 or 600. A rich burial yielding weapons unearthed at Pančevo and the Treasure of Sânnicolau Mare show that an important center of power existed in Banat in the "Late Avar" period, according to archaeologist Florin Curta. However, "Late Avar" cemeteries did not survive the 8th century. The Franks launched a series of expeditions against the Avar Khaganate in 790s, causing its disintegration. Krum of Bulgaria, who reigned between around 802 and 814, soon tried to take advantage of the fall of the Avars and invaded former Avar territories, but no contemporaneous report mentioned his conquest in the Carpathian Basin. The Abodrites who lived in "Dacia on the Danube as neighbors of the Bulgars" sent envoys to Emperor Louis the Pious in 824, complaining "about vicious aggression by the Bulgars" and seeking the emperor's assistance against them, according to the Royal Frankish Annals. The Abodrites inhabited the lands along either the Timiș or the Tisza. According to a memorial inscription from Provadia, a Bulgar military commander, Onegavonais, drowned in the Tisza, implying Omurtag of Bulgaria's attempts to expand his rule in the region in the 820s. The Bulgars invaded Moravia in 863 and 883, suggesting that they controlled at least the crossing points across the rivers Mureș and Tisza, according to the historian István Bóna. Banat was the center of this early medieval polity, which was annihilated by the conquering Magyars. Archaeologist Silviu Oța identifies the Merehani with the Abodrites, adding that they were obviously a Slavic tribe. The name of the Karaš and other rivers implies that a population speaking a Turkic languageAvar, Bulgar, or Pechenegalso inhabited the Banat in the Early Middle Ages, but those rivers may have received their names only in the 11th and 12th centuries. Historian Vlad Georgescu writes that archaeological research has proven the existence of about 60 settlements in Glad's duchy. Other historians, including Sălăgean and Pop, say that the earth and wooden or stone fortresses unearthed at Bulci, Cenad, Ilidia, Orșova, Pescari, and Vladimirescu were Glad's forts. Florin Curta says that the dating of these sites is uncertain.
Қазіргі заманғы тарихнамада қуанышты
Глад – «Геста Гунгарорумда» ғана есімдері кездесетін жергілікті билеушілердің бірі. Тарихшылар 1746 жылы тұңғыш рет жарық көрген Анонимнің еңбегінің сенімділігін үздіксіз талқылап келеді. Анонимнің Гладты қолдаған кумандар, болгарлар және влахтар туралы айтуы – ғылыми пікірталас тудырған маңызды мәселе, себебі кумандар 1050 жылдарға дейін Еуропаға келген жоқ. Влад Жоржеску, Виктор Спиней, Иоан Аурель Поп және тағы да көптеген румын тарихшылары «кумандарды» немесе куманилерді печенегтер, авалар немесе кабарлар деп қарастырады, сонымен қатар Анонимнің «куман» (kun) деп аударған венгр сөзі бастапқыда кез келген түркі тайпасын білдіргенін айтады. Басқа тарихшылар, оның ішінде Денис Делетант, Дьёрдь Дьёрффи және Карлайл Айлмер Макартнидің пікірінше, Анонимнің үш халыққа сілтемесі – анахронизм, ол 13 ғасырдың соңындағы Болгарияның этникалық құрамын көрсетеді. Румын тарихнамасында Глад – мажарлардың басып алу кезінде румындар қоныстанған аймақтарды басқарған үш жергілікті «воеводтың» бірі ретінде бейнеленеді. Мадгеару мен Поп Банат және оның айналасындағы онға жуық жер-су атауларын тізімдейді, олар елді мекендердің Гладтың есімімен аталғанын көрсетеді. Мысалы, Кладова (бұрынғы Галадуа) ауылы мен Галад монастыры алғаш рет 1308 және 1333 жылдары айтылған, ал 1579 жылғы түрік құжатында Гладеш және Кладова деген екі ауыл туралы мәлімет бар. Сильвиу Ота Глад пен осы елді мекендердің атаулары арасындағы байланыс туралы теорияның «қай-қайсысымен де әлсіз» екенін жазады, себебі осы жер-су атауларының тегі мен уақыты әлі толыққанды зерттелмеген. Ота сондай-ақ «Банаттың тарихи географиясы жылнамада өте дәл бейнеленгенін» айтады, бұл Анонимтің аймақтың географиялық ерекшеліктерін білгенін көрсетеді, бірақ Гладтың нақты тұлға болғанын дәлелдемейді. Дьёрффи мен Корденің сөзіне сүйенсек, «Гестадағы» барлық жергілікті билеушілерді ойлап тапқан Аноним монастырь салынған ауылдың атымен Глад деп атаған. Гюла Кристо атаудың хроникашының Гилад топонимінен туындағанын айтады. Делетант, Макартни және басқа да ғалымдар Анонимтің Глад туралы баяндауының көптеген эпизодтарын (оның Видинмен байланысын қоса) өзінің болжамды ұрпағы Ахтумның оқиғасынан алғанын болжайды.
Негізгі дереккөздер
Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартайн Ради мен Ласло Веспреми редакциялап, аударған және түсіндірген) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Константин Порфирогенит: De Administrando Imperio (Гүла Моравчик редакциялаған грек мәтіні, Ромилли Дж. Х. Дженкинс аударған) (1967). Дэмбартон Оукс Византиялық зерттеулер орталығы. Корольдік франк жылнамалары (1972). In: Каролингтік хроникалар: Корольдік франк жылнамалары және Нитардтың тарихы (Бернхард Уолтер Шолц пен Барбара Роджерс аударған); Мичиган университетінің баспасы; Прумдық Реджиноның хроникасы (2009). In: Кейінгі Каролингтік және Оттондық Еуропаның тарихы мен саясаты: Прумдық Реджино мен Магдебургтік Адалберттің хроникасы (Саймон Маклин аударған және түсіндірген); Манчестер университетінің баспасы; Теофилак Симокаттың тарихы (Майкл және Мэри Уитби кіріспе және жазбаларымен ағылшынша аударма) (1986). Кларендон баспасы. .