Кіріспе
Марокко сәулеті Марокконың әртүрлі географиялық ерекшеліктері мен ұзақ тарихын көрсетеді. Бұл сәулеттік мұраға ежелгі римдік нысандар, тарихи ислам сәулеті, жергілікті халықтың сәулеті, 20-ғасырғы француз отаршылдық сәулеті және заманауи сәулет кіреді. Марокконың дәстүрлі сәулетінің көп бөлігі 7-ғасырдан бастап ислам дәуірінде дамыған стильмен ерекшеленеді. Бұл сәулет «мавр» немесе батыс ислам сәулетінің кең ауқымды дәстүрінің бір бөлігі болды, ол Магриб (Марокко, Алжир және Тунис) және әл-Андалус (мұсылмандық Испания мен Португалия) аймақтарын сипаттайды. Ол Солтүстік Африкадағы амазиг (бербер) мәдениетінің, исламға дейінгі Испанияның (римдік, византиялық және визиготтық) және Исламдық Таяу Шығыстағы заманауи өнер ағымдарының ықпалын біріктіре отырып, ғасырлар бойы ерекше стильді қалыптастырды. Оның айқын белгілері – атқосшы арка, риадтар, ағаштағы геометриялық және арабеск өрнектері, оюлы штукатур және зеллиж плиткасы. Марокко амазиг сәулеті Марокконың қалған сәулетінен толығымен бөлініп тұрған жоқ болса да, көптеген құрылымдар мен сәулеттік стильдер амазигдердің дәстүрлі түрде қоныстанған немесе амазигдер басымдығы бар Атлас таулары және Сахара, Сахара алды аймақтары сияқты аймақтармен тығыз байланысты. Бұл көбінесе ауылдық аймақтардағы жергілікті географиялық және әлеуметтік құрылымдарға бейімделген көптеген қасбалар (бекіністер) мен ксурлар (бекітілген ауылдар) арқылы көрінеді. Олардың ең танымал мысалы – Айт Бенхадду. Олар әдетте жермен қапталып, жергілікті геометриялық өрнектермен безендіріледі. Марокко (және Солтүстік Африка) амазиг халқы айналасындағы басқа тарихи өнер ағымдарынан оқшауланған емес, ислам сәулетінің формалары мен идеяларын өз жағдайларына бейімдеді және өз кезегінде Батыс ислам өнерінің қалыптасуына үлкен үлес қосты, әсіресе Альморавидтер, Альмохадтар және Маринидтер билігінің ғасырларындағы саяси үстемдігі кезінде. Модернистік сәулет те қазіргі заманғы құрылыстарда, соның ішінде күнделікті қажеттерге арналған ғимараттарда да, маңызды жобаларда да көрінеді.
Moroccan architecture reflects Morocco's diverse geography and long history, marked by successive waves of settlers through both migration and military conquest. This architectural heritage includes ancient Roman sites, historic Islamic architecture, local vernacular architecture, 20th century French colonial architecture, and modern architecture. Much of Morocco's traditional architecture is marked by the style that developed during the Islamic period, from the 7th century onward. This architecture was part of a wider tradition of "Moorish" or western Islamic architecture, which characterized both the Maghreb (Morocco, Algeria, and Tunisia) and al Andalus (Muslim Spain and Portugal). It blended influences from Amazigh (Berber) culture in North Africa, pre Islamic Spain (Roman, Byzantine, and Visigothic), and contemporary artistic currents in the Islamic Middle East to elaborate a unique style over centuries with recognizable features such as the horseshoe arch, riad gardens, and elaborate geometric and arabesque motifs in wood, carved stucco, and zellij tilework. Although Moroccan Amazigh architecture is not strictly separate from the rest of Moroccan architecture, many structures and architectural styles are distinctively associated with traditionally Amazigh or Amazigh dominated regions such as the Atlas Mountains and the Sahara and pre Sahara regions. These mostly rural regions are marked by numerous kasbahs (fortresses) and ksour (fortified villages) shaped by local geography and social structures, of which one of the most famous is Ait Benhaddou. They are typically made of rammed earth and decorated with local geometric motifs. Far from being isolated from other historical artistic currents around them, the Amazigh peoples of Morocco (and across North Africa) adapted the forms and ideas of Islamic architecture to their own conditions and in turn contributed to the formation of Western Islamic art, particularly during their political domination of the region over the centuries of Almoravid, Almohad, and Marinid rule. Modernist architecture is also evident in contemporary constructions, not only for regular everyday structures but also in major prestige projects.
Ежелгі дәуір
Марокконың ең ерте тарихи кезеңдері жеткілікті түрде жазбаға түсірілмегендігіне қарамастан, Мавритания Бербер патшалығына дейін Бербер тайпалары мен мемлекеттері басымдық танытты. Б.з.д. 7- немесе 8-ғасырында финикиялықтар Атлант мұхитының жағалауында Ликсус қаласын құрды, ол кейін Карфаген, Мавритания және, әрі қарай, Римнің билігіне көшті. Тингис (қазіргі Танжер) және Сала (Челла) сияқты басқа да маңызды қалалар финикиялықтар немесе Мавритания берберлерімен құрылып, дамытылды. Мавритания билігі тұсында оның көшелері торлы жоспармен салынды және сарай кешені мен қоршау қабырғалары болған болуы мүмкін. Ірі римдік архитектура салыстырмалы түрде аз кездеседі; мысалы, аймақта Ликсус қаласында ғана бір амфитеатр белгілі. Римдік оккупация 285 жылы аяқталғаннан кейін де қала өмір жасай берді, латын христиандарының, берберлердің және Византиялық (Шығыс Рим) билігінің іздері сақталған.
Ерте ислам кезеңі (8-XІІІ ғ.)
8 ғасырдың басында аймақ мұсылман әлемінің құрамына біртіндеп еніп, Мұса ибн Нүсейрдің әскери шабуылдарымен басталып, осы ғасырдың соңында Идрисидтер әулетінің келуімен толыққанды нығайды. Исламның келуі зор маңызға ие болды, себебі ол жаңа әлеуметтік нормалар жиынтығын (олардың кейбіреулері яһуди-христиандық қоғамдарға таныс болса да) және институттарды қалыптастырды, соның салдарынан салынған ғимараттардың түрлері мен олардың дизайнын басшылыққа алған эстетикалық және рухани құндылықтарға әсер етті. Идрисидтер Фес қаласын құрды, ол олардың астанасы және ертедегі исламдық Марокконың маңызды саяси және мәдени орталығы болды. Осы ерте кезеңде Марокко Тунис пен әл-Андалустан (мұсылмандық Испания мен Португалия) келген иммигранттардың толқындарын қабылдады, олар өз елдерінің мәдени және көркемдік ықпалын әкелді. Бұл Каируанның Ұлы мешіті мен Кордобаның Ұлы мешіті сияқты маңызды ескерткіштердің ертедегі әсерін көрсетті. 10 ғасырда Солтүстік Марокконың көп бөлігі тікелей Кордобаның Омейяд халифатының ықпалына іледі, ал шығысқа қарай Фатимид халифатымен бәсекелестік болды. Бұл екі империя Марракеште жаңа императорлық астананы құруға жауапты болды, ал Альмохадтар Рабатта монументалды астананың құрылысын бастады. Альморавидтер әл-Андалустың сәулеттік жетістіктерін қабылдады, мысалы Кордобадағы Ұлы мешіттің және Сарагосадағы Альжаферия сарайының күрделі аралас аркаларын, сондай-ақ шығыстан мукарналар ("сталактит" немесе "бал ұясы" оюлары) сияқты жаңа әшекейлік тәсілдерді енгізді. Альмохад Кутубия және Тинмал мешіттері көбінесе Марокко мешіттерінің үлгісі болып саналады. Альмохадтардың ізімен, Маринидтер өздері үшін жеке сарай қаласын салды; бұл жолы Фестен тыс жерде. Кейіннен Фес-Ждид деп аталған бұл жаңа бекінілген қамал қорғаныс үшін екі қабатты қабырға, жаңа Ұлы мешіт, солтүстікке қарай ел-Мосара деп аталатын патша саябағы, үкімет шенеуніктерінің тұрғын үйлері және әскери гарнизонға арналған казармаларды қамтыды. Кейінірек, шамамен 15 ғасырда, оның оңтүстік жағында Мароккодағы алғашқы мелла құрылды, бұл басқа марокколық қалаларда ұқсас аудандардың құрылуын болжады. Маринидтердің сәулет стилі қазіргі Насридтер әулетінің тұсында Испаниядағы Гранада әмірлігінде кездесетін стильмен тығыз байланысты болды. Ол қала дизайнын жасау үшін еуропалық сәулетшілерді шақырды, нәтижесінде Батыс Еуропа сәулетінің ерекшеліктерін көрсететін бірегей марокколық қала пайда болды, әсіресе оның бекіністерінің стилінде. Анфа (қазіргі Касабланка), Рабат, Лараш және Танжер сияқты басқа портылық қалаларда да осыған ұқсас жағалау қорғандары немесе бастиондар, әдетте скала деп аталатын, сол уақытта салынды.
Қазіргі және заманауи сәулет: 20 ғасырдан бүгінгі күнге дейін
20 ғасырда Марокко сәулеті мен қалалары француз отаршылдығының (1912–1956) және елдің солтүстігіндегі испан отаршылдығының (1912–1958) ықпалында қалыптасты. Осы кезеңде модерн, арт-деко және басқа да модернистік стильдер сияқты жаңа сәулеттік бағыттар енгізілді, сондай-ақ отаршыл билік тарапынан қала құрылысы саласындағы еуропалық талаптар жүзеге асырылды. Еуропалық сәулетшілер мен жоспарлаушылар дәстүрлі марокко сәулетінен шабыт алып, «Нео-маврик» (немесе «Жаңа Маврлық») не «Арабизант» («Араптандыру») деп аталатын стильді жасады. Бұл стиль заманауи еуропалық сәулетті дәстүрлі марокко сәулетінің элементтерімен үйлестіріп, француз резиденты генерал Хьюберт Лиотедің қолдауымен дамыды. Француздар астананы Рабатқа көшіріп, тарихи мединалардың (ескі қоршалған қалалардың) жанында «Жаңа қалалар» (Villes Nouvelles) құрды. Бұл жаңа қалалар әкімшілік орталықтар ретінде пайдаланылды және кейіннен ескі қалалардан кеңейді. Әсіресе Касабланка ірі теңіз портына айналып, елдегі ең халқы көп қалалық орталыққа айналды. Рабат және Танжер сияқты басқа да ірі қалаларда да осыған ұқсас сәулет пайда болды, мысалы, Танжердегі «Гран Театро Сервантес», Рабаттың орталық аймағындағы «Банк аль Магриб» және почта ғимараты. Сонымен қатар, оңтүстіктегі Сиди-Ифни қаласы испан отаршылдығы кезеңінен қалған арт-деко стиліндегі сәулетімен ерекшеленеді. Эли Азагури 1950 жылдары Марокконың алғашқы модернист сәулетшісі атанды. 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында заманауи марокко сәулеті елдің дәстүрлі сәулетіне құрмет көрсетуді жалғастырды. Кейбір жағдайларда, халықаралық сәулетшілер Рабаттағы Мұхаммед V мавзолейі және Касабланкадағы Хасан II мешіті сияқты маңызды патшалық жобалар үшін марокко стиліндегі ғимараттарды жобалауға шақырылды. Дәстүрлі марокко стилі немесе оның имитациясы жаңа қонақүйлерді жобалауда жиі қолданылды. Мысалдарға Рабаттағы Марокко Ұлттық кітапханасы (2008), Кенитрадағы жоғары жылдамдықты теміржол станциясы (2018 жылы ашылды), Касабланкадағы «Finance City Tower» (2019 жылы аяқталды және Мароккодағы ең биік ғимараттардың бірі) және Заха Хадид жобалаған Рабаттағы жаңа Ұлы театр (2019 жылдың соңында аяқталуға тиіс) жатады.
Римдік және исламға дейінгі
Жерорта теңізі аймағының қалған бөлігі сияқты, классикалық антикалық және кейінгі антикалық мәдениет пен ескерткіштер ислам әлемінің сәулетіне маңызды ықпал етті. Мароккода бұрынғы римдік Волубилис қаласы Фестің негізін қалар алдында алғашқы Идрисид астанасы болды. Басқа мысалдарда, кейінгі антикалық дәуірдің өсімдік және гүлдік мотивтері ислам дәуіріндегі арабескелік өрнектердің қалыптасуына негіз болды. Ислам мәдениетіндегі бұл бейнелеуден бас тарту суретшілерді бейнелі емес өнерді зерттеуге итермеледі және геометриялық өрнектер сияқты математикалық негіздегі безендіруге, сондай-ақ арабеске сияқты басқа да абстрактілі мотивтерге жалпы эстетикалық өзгеріс жасады. Ислам өнерінде бейнелі суреттер кездесе бергенімен, 14 ғасырға қарай олар Марокко сияқты ислам әлемінің батыс аймақтарының сәулетінде көрінбейтін болды. Исламның келгенінен туындаған бастапқы өзгерістерден өзге, Марокко мәдениеті мен сәулеті ислам әлемінің шығыс бөліктерінен белгілі бір идеялар мен импортты қабылдауды жалғастырды. Бұларға тарихи мұсылман әлемінің ерекшелігі болып табылатын бірнеше мекемелер мен ғимараттар жатты. Мысалы, ауруханалардың тарихи баламасы – бимаристан алғашқыда Иракта пайда болды, ал біріншісін Харун әл-Рашид салған (786-809 жылдар аралығында). Олар батысқа қарай тарады және алғаш рет Мароккода 12 ғасырдың соңында әлмохадтар Маракеште маристан құрған кезде пайда болды. Тағы бір маңызды мекеме – мадраса алғаш рет 11 ғасырдың басында Низам әл-Мүлк тұсында Иранда пайда болды және батысқа қарай біртіндеп қабылданды. Мароккодағы алғашқы мадраса (Мадрасат ас-Саффарин) 1271 жылы Фесте Маринидтермен салынды, ал мадрасалар 14 ғасырда одан әрі көбейді. Декоративтік мотивтерге келетін болсақ, 12 ғасырда Альморавидтер кезеңінде марокко сәулетіне енгізілген мукарналар ерекше көзге түседі. Бұл халықтың көші-қоны 1492 жылы Гранада түскеннен кейін келген босқындар толқынында аяқталды, оның ішінде көптеген бұрынғы элиталар мен андалусиялық білімді топтардың өкілдері болды. Сонымен қатар, кейбір кейінгі сәулеттік ерекшеліктердің бастауын тікелей Хакам II мешітінің 10 ғасырлық кеңейтуінің күрделі аркаларына, атап айтқанда 10 ғасырдан кейін аймақ бойынша кездесетін көп жақтан дөңгелек аркаларға және Альмохад кезеңінен кейін (12-13 ғасырлар) марокко сәулетінде кең таралған себка мотивіне байланыстыруға болады. Амазиг халықтары (ағылшын тілінде "берберлер" деп аталады) – Солтүстік Африканың түпкі тұрғындары (арабтарға дейінгі) болып табылатын, тілдік және этникалық жағынан әртүрлі халықтар тобы. Олар Марокко халқының үлкен бөлігін құрайды. Жергілікті сәулеттік дәстүрлерге қоса, Амазиг халықтары ислам сәулетінің формаларын және идеяларын өз жағдайларына бейімдеді. Сол сияқты, Марокконың Атлас таулары мен оазис аймақтарының ландшафты көптеген қашбалармен – немесе амазиг тілдерінде "тигхремт" – белгіленген, бұл жағдайда биік, бекітілген құрылыстар, бекіністер, қоймалар және/немесе бекітілген тұрғын үйлер ретінде қызмет етеді. Ұзақ мерзімді салдарлары бар маңызды саясаттың бірі – қазіргі тарихи қалаларды қайта дамытудан бас тарту және оларды бүгінгі күні "мединалар" деп аталатын тарихи мұра орындары ретінде сақтау туралы шешім болды. Оның орнына француз әкімшілігі ескі қалалардың сыртында жаңа заманауи қалалар (Villes Nouvelles) салды, онда еуропалық қоныстанушылар негізінен заманауи батыс үлгісіндегі жайлылықпен өмір сүрді. Бұл Ляути қабылдаған үлкен "бірлестік саясатының" бір бөлігі болды, ол жергілікті институттар мен элиталарды сақтап, жанама отаршылдық биліктің әртүрлі формаларын жақтады, бұл "ассимиляцияны" жақтаған басқа француз отаршылдық саясаттарымен салыстырғанда. Тарихи қалаларды сақтау ниеті сол кездегі еуропалық қала құрылысы туралы идеялардың бір бағытына сәйкес келді, ол Еуропадағы тарихи қалаларды сақтауды жақтады – Ляутидің өзі жақтаған идеялар. Бұл дахир сол кездегі сәулетке тікелей әсер еткен құрылыс стандарттарын қамтыды, олар мыналар: ғимараттар төрт қабаттан жоғары болмауы керек. Жер пайдалану ережесі жоспарланған аумақтың 20% аула немесе бақ болуын талап етті. Балконнан көршілес үйлерге көруге болмайды. Барлық ғимараттардың шатырлары жазық болуы керек. Құрылыс ережелері елдің бұрынғы сәулеттік ерекшеліктерін сақтап, қарқынды урбанизацияны теңгерді. Дегенмен, бұл саясат тарихи ескерткіштерді сақтағанмен, ұзақ мерзімді перспективада басқа да салдарларға әкелді, өйткені бұл мұралық аймақтарда қала құрылысының дамуын тоқтатты және кейбір аймақтарда тұрғын үй тапшылығына әкелді. Бұл кезеңде елдің ең ірі порты және ең ірі қаласы болды. ...
Buildings could not be higher than four stories. Land use regulation required twenty percent of a planned area to be courtyards or gardens. Balconies must not overlook neighboring residences. Roofs of all buildings should be flat. The building regulations maintained the country's pre existing architectural features and balanced the rapid urbanization. Nonetheless, while this policy preserved historic monuments, it also had other consequences in the long term by stalling urban development in these heritage areas and causing housing shortages in some areas. which became the main port city and the country's largest city during this period. It is also known as "pisé" (from French) or "tabia" (from Arabic).) The technique is still in use today, though the composition and ratio of these materials has continued to change over time as some materials (like clay) have become relatively more costly than others (like gravel). As such, old structures of this type remain intact only insofar as they are continuously restored; some stretches of wall today appear brand new due to regular maintenance, while others are crumbling.
Кірпіш пен тас
Құрлықта үйлер, азаматтық архитектура және мешіттер салу үшін, қаптаған жермен қатар, кірпіш пен (әсіресе шөлді аймақтарда) саз кірпіш де жиі қолданылатын материалдардың түрлері болды. Олар көбінесе геометриялық өрнектерді орналастыру, мүсіндеу және бояу арқылы эстетикалық түрде безендірілген. Дегенмен, кейде басқа ағаш түрлері де пайдаланылатын. Мысалы, Маракештегі Шроб-у-Шоуф фонтанының ағаштан жасалған шатыры пальма ағашынан жасалған.
Қалған безендіру материалдары
Марокко және мавр архитектурасының өте маңызды және ерекше элементі – қабырғалар мен төбелерді безендіру үшін қашап жасалған гипстің кең қолданылуы. Нақты үлгілер әр жағдайда өзгеше болғанымен, негізгі қағидалар ғасырлар бойы сақталған, ал марокколық шеберлер оларды бүгінгі күнге дейін шеберлікпен жасай біледі. Кейбір ғалымдар бұл өрнектердің 10 ғасырда Кордобаның Ұлы мешітін Халифа әл-Хакам II кеңейткен кезде пайда болғанын айтады. Ал тарихшы Габриэль Кэмпс оның бастауын біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықта Карфаген мәдениетінің болуымен байланыстырады. Немесе кейбір жағдайларда бұл дәстүрлер жергілікті әшекейлеу өнерімен үйлесім табады. Мешіттерге көбінесе қауымға қызмет ететін қосымша құрылыстар да ілесіп жүреді. Алайда, бұл географиялық сәйкестік кезеңдер бойынша айтарлықтай өзгерген. Бүгінгі таңда мұсылман әлемінің барлық жерінде дұға бағыты – Меккедегі Қағбаға ең жақын қашықтықтан көрсетіледі. Мароккода бұл, әдетте, шығысқа қарай бағытталған (нақты орналасқан жеріне байланысты шамалы өзгешеліктер болуы мүмкін). Дегенмен, исламның ерте кезеңдерінде қибланың қандай болуы керек екеніне қатысты басқа да түсініктер болған. Әсіресе, Батыс ислам әлемінде (Магриб және әл-Андалус) ерте мешіттердің көпшілігі оңтүстіске қарай салынған, мысалы, Кордобаның Ұлы мешіті мен Фестегі Қарауийин мешітінде көрінеді. Бұл ислам пайғамбары Мұхаммедтің: «шығыс пен батыстың арасындағы нәрсе – қибла» деген хадисіне және мешіттер Қағбаға қарай салынуы керек емес, керісінше, Қағбаның өзінің негізгі бағытын (геометриялық осі бар төртбұрышты құрылым) ұстануы керек деген кең таралған пікірге негізделген. Бұл құрылым өз кезегінде белгілі бір астрономиялық сілтемелерге сүйенеді (мысалы, оның кіші осі жазғы күн тоғысының күн шығуымен сәйкес келеді). Кейіннен синагогтар да басқа стильдерде салынды. Мароккодағы синагогтардың көрнекті мысалдары – Фестегі Ибн Данан синагогы, Маракештегі Слат-аль-Азама синагогы немесе Касабланкадағы Бет-Эль синагогы, бірақ одан да көптеген мысалдар бар.
Медреселер
Медресе – 11 ғасырдың басында Иранның солтүстік-шығысында пайда болған және батысқа қарай кеңірек тараған оқу орны. Сонымен қатар, медреселер мемлекеттік аппаратты басқарған ғалымдар мен элиталарды даярлауда маңызды рөл атқарды. Олардың құрамында әдетте мешіт, мектеп және басқа да қайырымдылық мекемелері болды. Әсіресе Фес қаласында, олардың жергілікті халық тарапынан қазіргі күнге дейін қолданылуының нәтижесінде, олар маңызды рөл атқарды. Мароккодағы сақталған тарихи хаммалардың белгілі мысалдарының бірі – Фестегі 14 ғасырлық Саффар хаммамы, ол жақында қайта жаңартылып, күрделі жөндеуден өтті. Бұл пештен шыққан түтін еденді жылытуға көмектесті, ал артық түтін мұржалар арқылы шығарылды. Әр түрлі бөлмелердің ішінде тек киім ауыстыратын бөлме ғана зельлиж, штукатурка немесе ою-өрнекпен әсем безендірілген. Марракеш, құрғақ аймақта орналасқандықтан, негізінен хеттаралар жүйесі арқылы сумен қамтамасыз етілді, ол – айналағы ауылдың төбелерінің астындағы жер асты каналын қазып, фреатикалық деңгейге жеткенге дейін қолданылған тапқыр және күрделі жүйе.
Риадтар
Риад (сондай-ақ рияд деп транслитерацияланады; رياض) – Марокконың көптеген үйлері мен сарайларында кездесетін ішкі бақ. Ол көбінесе тіктөртбұрышты болып келеді және орталық өсі бойынша төрт бөлікке бөлінеді, ал ортасында әдетте фонтан орналасқан.
Үйлер
Дәстүрлі марокколық үйлер әдетте аула немесе патио төңірегінде салынған, көбінесе галереямен қоршалған, одан басқа бөлмелер мен бөлімдер таралған. Бұл сарай кешендерінің кең жайылған жоспарына алып келді; кейбір жағдайларда мұның себебі әртүрлі кезеңдерде салынған көптеген құрылыстардың нәтижесі болды. Мұндай сарайларға әдетте халыққа ашық моншалар мен мешіттер сияқты бірнеше нысандар кіретін, осылайша оларды дерлік толыққанды және жеке патшалық қалаларға айналдыратын.
Қала қабырғалары мен қақпалары
Қорғаныс қабырғалары көбінесе қатырылған топырақтан салынған. Осы сияқты танымал қасбалардың ішінде Уарзазатедегі Телует қасбасы, Амридил қасбасы, Тамнугальт және Таурирт қасбасы бар.
Ағаштар
Агадирлер – Марокконың оңтүстік және шығыс аймақтарындағы шөл, тау және оазис аймақтарында кездесетін нығайтылған астық сақтау қоймалары. Олар Солтүстік Африкадағы Амазиг сәулетімен ерекше байланысты архитектуралық типтердің бірі. Бұл құрылыстар әдетте берік сыртқы тас қабырғадан тұрады, кейде қорғаныс мұнараларымен жабдықталады, ал ішінде шағын сақтау бөлмелері орналасқан.
Қабырғалар және басқа да бекіністер (, , және)
Борж (برج) - әдетте жеке қамал, мұнара немесе бастионды білдіреді, мысалы, Фестегі Борж Норд. Рибат (رِبَـاط) көбінесе ислам территориясының шетінде джихад шайқастарында күрескен жауынгерлер пайдаланған ауылдық немесе шекаралық бекініс ретінде танымал, алайда ол суфи жолын ұстанатындар үшін бекіністі "монастырь" немесе рухани оңалу орнының да түрін білдіреді, ол зауиядан көп ерекшеленбейді. Архитектуралық жағынан маңызды мысал – Эль-Жадиданың оңтүстігіндегі Тит рибаты, ол алғашқыда 12 ғасырда бір отбасымен салынған. (Сонымен қатар, Рабат қаласының аты оның бастапқы аты – Рибат әл-Фатхтан шыққан.)