Кіріспе

Big Finish Productions аудиоойыны "Далектерге өлім" – британдық ғылыми фантастикалық телесериал "Доктор Ху"дың 11-ші маусымының үшінші сериясы, ол алғаш рет 1974 жылдың 23 ақпанынан 16 наурызына дейін BBC1 арнасында апта сайын төрт бөлімнен көрсетілді. Сериалда Далектер мен адамдардан құралған экспедиция Экксилон планетасына сол жерде көптеп табылған минерал іздеу үшін келеді. Бұл сериалдың эпизодтарының негізгі жазбасы жойылған соңғы сериясы болды, бірақ қазіргі таңда барлық эпизодтар архивтерде түсті нұсқада сақталған.

Сюжет

ТАРДИС энергиясының төмендеуінен зардап шегіп, Экксилон планетасына қонды. Үшінші Доктор мен Сара Джейн Смит бұл кедергінің себебін анықтау үшін сапарға шығады, бірақ жолдары айырылып қалады. Докторды планетаның жабайы тұрғындары – Экксилондықтар тұтқынға алады, бірақ ол қашып құтылады. Сара Джейн ТАРДИС ішіндегі бір жаратылыстан шабуылға ұшырап, қашып, жарқыраған маякпен үлкен қалаға жетеді. Таң атқанда Докторды Теңіз әскери корпусының өкілдері табады; олар оны қуат ағынынан зардап шеккен кемелеріне апарып, орналастырады. Олар "Парриний" кенішін табу үшін экспедицияға аттанған. Бұл минерал тек Экксилон планетасында ғана кездеседі және ол қауіпті ғарыш обасынан емдеп, иммунитет береді. Егер экспедиция бір ай ішінде Парринийді алып планетадан кетпесе, миллиондаған адам қаза болады. Олар Докторға Экксилондықтар құрмет тұтатын және тым жақын келгендерді құрбандыққа шалатын жақын маңдағы қаланың суреттерін көрсетеді. Сара Джейн осы қалаға барады, тұтқынға алынып, Экксилондықтардың үңгірлеріне әкелінеді, онда оларды бас діни қызметкер құрбандыққа шалуға дайындалады. Тағы бір кеме келіп, одан төрт Далек шығады. Олардың кемесі де энергияның төмендеуінен зардап шеккен. Далектер Докторға кездесіп, оны жоюға тырысады, бірақ олардың қарулары да жұмыс істемейді. Далектер олардың бірнеше планеталық колониялары обадан зардап шегуде екенін мәлімдейді, сондықтан олар да адамдар сияқты Парринийге мұқтаж. Далектер, Доктор және адамдар Парринийді алу және Экксилоннан қашу үшін күш біріктіріп, әрекет етеді. Олар адамдардың кенішіндегі жерге жеткенде, Экксилондықтар оларға шабуылдайды. Соққанда Экксилондықтар бір адамды және бір Далекті өлтіріп, қалғандарын тұтқынға алады. Тұтқындар Экксилон үңгірлеріне әкелінеді, онда Доктор Сара Джейннің құрбандығын тоқтатып, өзі де өлім жазасына кесіледі. Екі құрбандық басталатын кезде, екінші Далектер тобы келіп, энергиялық қаруларын механикалық оқтарды қолданатын қарулармен ауыстырады. Далектер бірнеше Экксилонды өлтіріп, Экксилондықтар мен адамдарды Парринийді қазуға мәжбүрлейді. Доктор мен Сара Джейн туннельдерге қашады. Далектердің екінші тобы келіп, Парринийді пайдаланып, індет таратып, барлық планеталарды, өзіндік планеталарын қоспағанда, қамтуды жоспарлайды. Доктор мен Сара Джейн жер астындағы Экксилондықтар тобымен кездеседі. Олардың басшысы Беллал бұл қаланы Экксилонның ғарышқа саяхаттауға қабілетті болған ата-бабалары салғанын түсіндіреді. Олар қаланы өздігінен күтіп, жөндеу және қорғау үшін салған. Құрылысқа ми орнату қаланың енді оның жаратушыларына мұқтаж емес екенін білдіреді. Мұны түсінгеннен кейін Экксилондықтар қаланы жоюға тырысты, бірақ қала олардың көпшілігін жойды; жер бетіндегі жабайы тұрғындары мен Беллал тобы ғана аман қалды. Беллалдың халқы ата-бабаларының соңғы, сәтсіз әрекетін аяқтауды көздейді – қаланы қиратып, өздерінің тіршілігін сақтап қалуды көздейді. Беллал қала қабырғасындағы белгілердің суретін салады; Доктор Перудегі ғибадатханадан белгілерді таниды, бұл ежелгі Экксилонның Жерге келгенін білдіреді. Беллал сондай-ақ қаланың өзін жер астындағы "тамырлар" және әуе маяк арқылы қамтамасыз ететінін түсіндіреді. Доктор энергияның төмендеуіне сәулелі шам себепші болуы керектігін түсінеді және қалаға барып, мәселені шешуді шешеді. Далектер де осылай ойлап, маякты жою үшін екі уақытқа орнатылған жарылғыш затты жасайды. Бір Далек екі адамның жарылғыш заттарды орналастырғанын бақылайды, бірақ адамдардың бірі, Галлоуэй, бір бомбаны жасырын сақтайды. Екі Далек қалаға кіріп, құрылысты тексеруге кіріседі, бірақ Доктор мен Беллал қалаға олардан бұрын кіреді. Екі топ қала арқылы өтіп, ақыл-парасат сынақтарынан өтеді. Доктор қаланың қала жаратушыларына ұқсас білімге ие тіршілік формалары ғана миға жететінін және қалаға тірі қалғандардың білімін өзінің деректер қорына қосатынын айтады. Орталық камераға жеткенде Доктор қаланың компьютерлік миын саботаждай бастайды; машина Доктор мен Беллалды "нейтралдауға" екі Экксилонға ұқсас "антидене" жасап, жауап береді. Далектер антиденелермен күресіп, құтқарылады, ал Доктор мен Беллал қаладағы саботаждық бақылаулар бұзыла бастаған кезде қашып кетеді. Ішкі екі Далекті жойды. Байрондағы бомба жарылғанда, барлық қуат қалпына келтіріледі. Далектер адамдарға Парринийді өз кемелеріне тиеуді бұйырады. Экксилоннан шыққан соң, Далектер планетаға індет зымыранын жібермек, барлық тіршілікті жойып, болашақта қону мүмкін болмауына себеп болу үшін, осылайша Парринийдің жалғыз көзі болады. Парринийді жинаудың нағыз мақсаты – галактикалық державаларды өз талаптарын қабылдауға мәжбүрлеу, бас тартқан жағдайда миллиондаған адам қаза болады. Олардың кемесі көтерілгенде, Сара Джейн Далектерде тек құм қаптары бар екенін, ал нағыз Парриний Жер кемесінде екенін ашады, ол қазір көтерілуге дайын. Галлоуэй Далек кемесіне жасырын түрде өтіп, бомбасын жарып, індет зымыратын жібермес бұрын кемені жояды. Экксилонға оралғанда, қала ыдырап, құлайды, Доктор қайғымен әлемде енді 699 ғажайып қалғанын айтады.

Өндіріс

Бұл әңгіменің бастапқы атаулары "Exilons" және "Exxilons" болған. Бұл сериалға қосымша музыканы Кэри Блайтон жазды, ал Лондондық саксофон квартеті орындады. Бұл – Үшінші Доктордың сериалдарының (екіншісі – "Акс құйрықтары") арасында 90 минуттық PAL студиялық жазбасы сақталған екі сериалдың бірі.

Жоғалған эпизодтар

Бұл оқиғаның бірінші бөлімі, хронологиялық тұрғыдан алғанда, түпнұсқалық бейнетаспасы қайта пайдалану үшін өшірілген соңғы бөлігі еді. Ол бастапқыда 1981 жылы Канададан табылған 525 жолды NTSC жазбасы арқылы BBC архивіне қайтарылды. Кейіннен екі жеке PAL жазбасы табылды, оның ішінде 1991 жылы Дубайдан келген жүктің бір бөлігі ретінде қайтарылған жоғары сапалы 625 жолды жазба да болды. 1-эпизодтың тағы бір PAL көшірмесі 1985 жылы Австралиядан BBC-ге, 2–4-эпизодтардың қосымша көшірмелерімен бірге қайтарылды, алайда бұл эпизод өңделген және цензураланған болатын.

Баспаға шығарылған

Терренс Дикс жазған осы сериалдың романы 1978 жылғы шілдеде Target Books баспасынан шықты. 1990 жылы Goldmann неміс тіліне аудармасын жариялады.

Үй медиасы

Сериал 1987 жылдың шілдесінде видео форматта шығарылды, бұл VHS және Betamax емес, тек VHS форматында шығарылған алғашқы Doctor Who видеосы болды. Дубайдан алынған 1-ші эпизодтың PAL нұсқасы әлі табылмай, Австралиядан келген нұсқасы цензураланғандықтан, эпизодтың NTSC нұсқасы қолданылды. АҚШ-та Playhouse Video (CBS/Fox Video еншілес компаниясы) оны VHS және Beta форматтарында шығарды. 1995 жылдың 13 ақпанында эпизодтық шығарылым (Дубайдан алынған 1-ші эпизодтың PAL нұсқасымен) жарық көрді, бірақ BBC Video қатесінен 2-ші эпизод Австралияның ABC TV арнасынан қайтарылған кесілген нұсқасы қолданылды, 2-4 эпизодтардың Ұлыбританиядағы түпнұсқа таспаларының орнына. (3- және 4-ші эпизодтар да ABC TV-ден алынған, бірақ цензураланбаған). Death to the Daleks 2012 жылдың 18 маусымында Ұлыбританияда, ал 10 шілдеде 1-ші аймақта DVD форматында шығарылды. DVD нұсқасында Дубайдан алынған 1-ші эпизодтың PAL нұсқасы және 2-4 эпизодтардың Ұлыбританиядағы түпнұсқа таспалары қолданылды.