Кіріспе

Теңіз қорғаушылары – негізінен Франция революциясы мен Наполеон соғыстары кезінде жағалау қорғанысын нығайту және жау кемелерінің іс-қимылын қиындату үшін құрылған әскери-теңіз бөлімшелері (қорғаныс сөзінің қысқартылған түрі). Бұл терминнің алғашқы рет қолданылуы 1793 жылға дейін барып жетеді, ол кезде Корольдік теңіз флотының капитаны сэр Хоум Попхэм Бельгияның Ниупорт жағалауында француз кемелерінен қорғану үшін балықшылардың топтарын ұйымдастырды. Попхэмнің ұсынысымен британдық Адмиралтейство Англия және Ирландия жағалауларында үйлесімді Теңіз қорғаушылары бөлімдерін құруға рұқсат берді. 1804 жылдан бастап олар Мартелло мұнараларының желісімен қолдастырылды. Попхэмнің Теңіз қорғаушылары компаниялары өздерінің жеке немесе коммерциялық кемелерін пайдаланатын саудагер теңізшілерінен тұрды, бірақ жау кемелерін басып алуға құқық беретін маркалық хаттармен жұмыс істеді. Теңіз флоты қорғаушыларды формамен және қару-жарақпен қамтамасыз етті, сондай-ақ теңіз баспасөз бригадаларының зорлық-зомбылығынан қорғады. Британдық Адмиралтейство 1810 жылы Теңіз қорғаушылары бөлімшелерін таратып жіберді.

Құрылуы

Корольдік теңіз флотының капитаны сэр Хоум Попхэм, Француз революциялық соғыстары кезінде Фландриядағы көліктер жөніндегі британдық агент ретінде қызмет еткенде, Теңіз қорғаушылары (Sea Fencibles) тұжырымдамасын жасады. 1793 жылдың шілдесінде Попхэм Британ армиясын жабдықтау үшін теңіз көлігінің флотын қадағалау мақсатымен Остендке келді. Қазан айында 12 000 сарбаздық француз армиясы британдықтар бақылауындағы Ниупорт қаласын қоршауға алды, оны 1300 сарбаздық гарнизон қорғады. Француздар Ниупортты басып алғанда, Остендедегі британдық штаб-пәтерге шабуыл жасауға жол ашылар еді. Ниупорт гарнизонына көмек көрсету үшін Попхэм қаланың балық аулау флотын қаруландырып, жабдықтады және француз кемелеріне қарсы жағалау бойындағы әрекеттерге жетекшілік етті. Адмиралтействомен хат алмасу кезінде Попхэм өздігінен құрылған флотына «Теңіз қорғаушылары» деген ат берді, бұл Шотландия таулы аймағының қорғау корпусына (Highland Fencible Corps) саяхаттайтын еді. Үш күннен кейін француздар Ниупортты қоршаудан бас тартып, Тулонға қарай шегінді. Армияның бас қолбасшысы Йорк герцогы және далалық қолбасшы генерал сэр Чарльз Грей Попхэмнің «Фландрия балықшыларын өз қалаларын қорғауға қаруландыру» әрекеттерінің британдықтардың Ниупортты бақылауында ұстауына маңызды үлес қосқанын мойындады. Попхэмнің өзі де Теңіз қорғаушыларының жау кемелерін жағалаудан тазалаудағы табысына таң қалды. 1798 жылы Ұлыбританияға француз шабуылы жасалуы мүмкін болған кезде, Попхэм Адмиралтействоға Корнуолл мен Форт арасындағы жағалауды қорғау үшін осындай ұйым құруды ұсынды. 1 ақпанда Попхэм Гастингске Адмиралтейство лордтарының ұсынысымен, Гастингс және Певенси шығанағының жанындағы батареяларды жарақтандыру үшін Теңіз қорғаушыларын құру мақсатымен келді. 200-ден астам адам, көбінесе теңізшілер, қызметке тіркелді. Ұлыбританияның Теңіз қорғаушылары 1798 жылдың 14 мамырында «жағалауды қорғау үшін, жағалауда немесе суда; порттарда және жағалауда жұмыс істейтін барлық балықшылар мен басқа да адамдарды қамтиды, олар өздерінің жұмысынан босатылуға тиіс» болып құрылды. Олардың міндеттеріне британдық жағалау бойындағы Мартелло мұнараларын қорғау, француз шабуылдық күштерінің қонуы мүмкін жағалауларды патрульдеу және тексеру, сондай-ақ жау кемелерін ұстау және шабуылдық қайықтардан қорғану үшін қаруланған сауда кемелерінің флотын ұстау кірді.

Құрылымы

Теңіз қорғаушылары 36 ротаға бөлінді, әр рота жағалаудың бір бөлігін күзетуге және қорғауға жауапты болды. Рота басқаруы үш Корольдік теңіз флотының капитаны мен әр округке дейін алты лейтенантқа жүктелді. Округ капитандары өз кезегімен Теңіз қорғаушылары директоры – адмиралға есеп берді. 1803 жылы бұл қызметті сэр Эдмунд Нейгл атқарды. Аға Теңіз қорғаушысы капитаны күніне £1 15s (қазіргі күні £-қа тең), кіші капитандар £1 10s (қазіргі күні £-қа тең), ал лейтенанттар 8s 6d (қазіргі күні £-қа тең) жалақы алды. Кеме қызметкерлері жиналған әрбір күні үшін 2с 6d (қазіргі күні £-қа тең) алса, қарапайым теңізшілер 1 шиллинг және азық-түлік (тамақ-сусын) немесе азық-түлік болмаған жағдайда 2 шиллинг (қазіргі күні £ және £-қа тең) алды. Теңіз қорғаушылары сыйлық ақшасы мен құтқару ақшасын алуға да құқылы болды. Мысалы, 1805 жылдың 13 маусымында алтыншы рангтағы фрегат және Теңіз қорғаушылары Гастингстен тыс жерде «Индустрия» кемесін қайтарып алып, одан кейін құтқару ақшасын бөлісті. Теңіз қорғаушыларының еріктілері қару-жарақ қолдануға оқытылды және жағалау мен порттардағы күзет және сигнал мұнараларын, сондай-ақ бекітілген және жүзбелі батареяларды басқаруға міндетті болды. Коммерциялық кемелерді басқаратындар, мысалы, жергілікті балықшылар, әр кемеге төрт зеңбірек алып, оларды күтіп ұстау және пайдалану бойынша оқудан өтті. Адмиралтейство Теңіз қорғаушылары ротасының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеке кемелер жеткіліксіз аудандарда пайдалануға арналған шағын қарулы кемелерді тапсырды. Теңіз қорғаушысының бір мүшесі аптасына бір күн оқумен өткізді. Оларға сондай-ақ 25 адамға бір қолбасшыны өздері таңдауға рұқсат берілді. Барлық Теңіз қорғаушылары теңіз флотына оқуға шақырылудан босатылғандығын куәландыратын сертификат алды. Қазынашылық контрабандаға жалпы жаза ретінде контрабандашыларды әскери-теңіз флотына шақырудан босатудың басты себебі – контрабанда екенін мәлімдеді. Теңіз қорғаушылары француз немесе испан сауда кемелерін ұстауға және олжаның бір бөлігін алуға рұқсат беретін хаттарға сәйкес жұмыс істеді. Олардың флоты шағын кемелерден, мысалы, көмір тасымалдаушы кемелерден және канонерлік қайықтар ретінде пайдалануға бейімделген жағалау кемелерінен (хойлар) тұрды. Иелері кемелерге зеңбірек орнату үшін сырғанаулар, сақиналар және көздерді орнатуға төлеуге міндетті болды, әдетте екі зеңбірек алға және екі зеңбірек артқа орнатылды, ал кіші кемелерде тыныш жағдайда пайдалану үшін сүйретпелер орнату қажет болды. Адмиралтейство зеңбіректермен, оқ-дәрілермен және ұнтақпен қамтамасыз етті және кеме иелерінен оларды пайдалану туралы мұқият және тұрақты есеп жүргізуді талап етті. Иелері Корольдік теңіз флотымен ынтымақтасуға міндетті болды және кемелерінің мөлшеріне және қажет уақытына сәйкес өтемақы алуға құқылы болды. Мысалы, 1804 жылдың 28 қыркүйегінде теңіз флоты Маргейтте 16 хой иесімен кездесу өткізді. Содан кейін теңіз флоты жағалауды қорғау үшін кемелерді жалдады. Теңіз флоты әр кемеде шебер ретінде теңіз флотының тұрақты адамын және Теңіз қорғаушыларынан тоғыз адамын орналастырды.

Жұмысқа қабылдау

1798 жылғы газеттегі хабарлама. "Теңіз корғаушылары" қатарына жазылу белсенді жүрді, алғашқы төрт жылда 23 500 ерікті тіркелді. Офицерлерді тағайындау да жылдам өтті, әсіресе, теңізге шығуға жеткілікті өтілі жоқ, жас капитан ағалар арасында. 1803 жылы "Теңіз корғаушылары" капитандығының үштен бірі соңғы он екі айда осы шенге көтерілген адамдардан тұрды. "Теңіз корғаушылары" басшылығы толық жалақымен салыстырмалы түрде жеңіл қызмет ету мүмкіндігін де ұсынды. Осы себепті, әскери мансабы аяқталуға жақын тұрған ересек капитан ағалардың да қызығушылығын тудырды. Ең ескі капитан, сэр Эдмунд Негл, 1803 жылы Шорхэм-бай-Сидегі "Теңіз корғаушыларына" қолбасшылық етуге тағайындалғанға дейін теңізде үш он жылдан астам қызмет еткен. Өзі Попхам Бичи-Хед пен Дил арасындағы, француз шапқыншылығына ең көп қауіп төнген аймақты басқаруға тағайындалды. Тағы бір "Теңіз корғаушысы" – Фрэнсис Остин, теңіз капитаны және болашақ адмирал, оқыс жазушы Джейн Остиннің інісі. Ол Кент жағалауының бір бөлігін қорғау үшін "Теңіз корғаушылары" корпусын құруға және ұйымдастыруға тағайындалды. Оның базасы Рамсгейт Корольдік порты болды. 1803 жылдың қыркүйегінде Глостер қаласының барлық теңізшілері баспасөз тобынан (импресс) қорғану үшін "Теңіз корғаушыларына" қатысуға шақырылды.

Әрекетке қатысу

1798 жылдың 13 қарашасында Гастингс жағасында француз капері пайда болды. Капитан Е.Х. Колумбайн теңіз фенцибелдерінің бірнеше адамын мырза Вексхам ұсынған «Лайон» кемесіне отырғызып, француз кемесін қуды. Олар қуып жете алған соң, «сәл атыс» салдарынан бір француздың қаза болуына себеп болып, оны қолға түсірді. Капер – Шербурдан шыққан «Success», капитаны Николас Дюбуа, төрт зеңбірек және 24 адамнан тұрды. Ол төрт күннен бері бірде-бір кемені қолға түсірмей жүрген еді. Капитан Колумбайн Гастингс жасағының «жігерлілігі мен дайындығына» тоқталды. Екінші оқиға 1799 жылдың 9 қаңтарында болды. Келесі күні Девон жағалауындағы теңіз фенцибелдерінің командирі капитан Эдвард Буллер, өткен күні «Сузанна» бригінің Дартмуттан шығып, француздың 14 зеңбірекке ие «Heureux Speculateur» каперіне тап болғанын хабарлады. Брикшем теңіз фенцибелдері осыны көріп, қайыққа отырып, тек мылтық пен сүңгі қарумен қаруланған. Лейтенант Николас, салық жинаушы Брукингтің көмегімен, ол шағын қарумен және қайықпен қамтамасыз еткен еді, теңіз фенцибелдерінің тағы бір отрядын алып, катерден келген қайықпен бірге каперді қолға түсіруге сәттіліксіз тырысты. Сол жылдың 11 наурызында Маргейт теңіз фенцибелдері сәл сәттірек болды. Солтүстік Форлендтен сегіз-тоғыз шақырым жерде екі бригке кішкентай кеменің отырғанын байқағанда, 40 немесе 50 теңіз фенцибелі үш қайықпен жүріп, екі бригті қайтадан қолға түсірді, ал капер қашып кетті. 1804 жылдың 13 маусымында тағы бір оқиға болды. Ұлыбританияның жалдамалы қарулы кемесі «Принцесса Августа», лейтенант Джон Трейсидің басқаруымен, Хантклиф жанында 14 зеңбірекке ие француз каперімен кездесті. Шамамен төрт сағатқа созылған шайқас кезінде «Принцесса Августа» су сызығына жақын жерде бірнеше рет атылды және оның такелажына елеулі зақым келді. Дегенмен, үш ғана адамы жарақат алды, бірақ біреуі ауыр жарақат алды. Француз кемесі Редкардан келген екі шхунаның жақындауымен шегінді. Француз капері «Intrepide» бригі, 16 зеңбірекке ие, Шербурдан шыққан, 1806 жылдың 13 сәуірінде Скилли аймағынан жақындап, осы жағалауда үш кемені қолға түсірді. Оның жүлделерінің бірі – Корктан Портсмутқа барып тұрған «Mary» тасымалдау кемесі, капитаны Макарти. Скилли теңіз фенцибелдері және капитан Ворселлдің басқаруымен «Providence» кемесі «Mary» кемесін қайтадан қолға түсірді. Теңіз фенцибелдері жағалау күзетшісі немесе құтқару қызметі ретінде де жұмыс істеді. 1800 жылы кеме апатқа ұшырағанда, теңіз фенцибелдері құтқаруға тырысты. Сол сияқты, 1809 жылдың қаңтарында Маргейт жанындағы Кингсгейтте кеме апатқа ұшырағанда, теңіз фенцибелдері аман қалғандарды құтқаруға көмектесті. Алайда, теңіз флоты бұл рөлге толығымен қуанбады. 1804 жылдың соңында Кинсалдағы теңіз фенцибелдері округте апатқа ұшыраған кеменің экипажын құтқарып алды. Олардың командирі, командир Теренс О'Нилл, оларды өз қалтасынан төледі, содан кейін өтемақы алу үшін теңіз флотына өтініш берді. Бұл рұқсат етілді, бірақ Адмиралтействоның бірінші хатшысы Уильям Марсден: «Бірақ осы жағдайда өздерін күштеп қолданған адамдардың өмірлерін және өздерінің жаратылыстарының меншігін құтқарудағы жүріс-тұрысы өте лайықты болса да, бұл олардың тіркелген қызметіне қатысы жоқ, және егер осы үлгі басқа да жерлерде, теңіз фенцибелдері орналасқан жерлерде, қолданылса, онда мемлекетке өте үлкен шығын тудырады». 1810 жылдың қаңтарында Хапписбург пен Винтертоннан шыққан теңіз фенцибелдері жаңадан шығарылған Манби минометтерін пайдаланып, дауыл кезінде жағаға жеткен екі кемедегі адамдарды құтқаруға қол жеткізді. 1810 жылдың 3 ақпанында Ньюхейвен жанында француз капері бригті қолға түсірді. Оған жауап ретінде бес шағын теңіз қайығы бригті қайтарып алуға тырысты. Олар қару-жарақтарынан кем болғандықтан, мұны істей алмады, бірақ кейбіреулері шмакты жағалап, оны да қолға түсіруден сақтады. Бонапарттың басып алу қаупі жойылғандығы белгілі болған айда теңіз фенцибелдері таратылды.

Фенцибл өзені

1798 жылы Темза өзеніндегі сушылар және басқа да өзен саудагерлері өз еркімен Өзен қорғаушыларының (River Fencibles) бірлестіктерін құрды. 1803 жылы ресми түрде «Лондон қаласының Өзен қорғаушылары корпусы» (Corps of River Fencibles of the City of London) ретінде құрылып, капитан-командирі Матиас Лукас (1761-1848), эсквайр болды. Капитандыққа Джон Дринкейд, эсквайр, кіші, Генри Грей, эсквайр, Джеффри Смит, эсквайр, Джеймс Беттс, эсквайр, Джон Кларксон, джентльмен, Уильям Чапман, эсквайр, Уильям Берджесс, эсквайр, Генри Дудин, эсквайр және лейтенанттар мен энсин тағайындалды. 1804 жылға қарай олар бірыңғай киім киген офицерлердің басшылығында болды. Корпустың мүшелері 1806 жылы лорд Нельсонның денесін Темза өзенімен мемлекеттік жерлеу рәсімі кезінде шағын қайықтарда сүйемелдеді. 1807 жылы Өзен қорғаушылары екінші Копенгаген шайқасынан кейін тұтқынға алынған кейбір дания кемелерін қайтаруға көмектесу үшін Копенгагенге аттанды. Гринвич Өзен қорғаушыларының құрамына командир, үш капитан, алты лейтенант, 24 мастер, 24 серік және 157 зеңбілші мен қатардағы сарбаз кірді. Үкімет тек найза берді, басқа ештеңе бермеді, сондықтан ерлер өз шығындарын өтеді. Гринвич Өзен қорғаушылары Копенгагенге екі офицер мен 126 сарбаз жіберді. Лондон қаласы, Лоял Гринвич және Роял Харбор Өзен қорғаушылары да 1809 жылы Валхерен экспедициясына адамдармен көмектесті. Гринвич Өзен қорғаушылары Валхерен экспедициясына екі офицер мен 130 сарбаз жіберді, олардың екеуі қаза тапты. Барлығы шамамен 300 қорғаушы Копенгагенде қызмет етуге ерікті, ал шамамен сол санда Валхерен экспедициясында қызмет етті. 1812 жылдың ақпан айында Өзен қорғаушылары Импресске көмектесу үшін шақырылды. 200-ге жуық адам әскерге алынды. 1812 жылдың 2 мамырында Үкімет Өзен қорғаушыларының қызметін тоқтату туралы шешім қабылдады және оларды таратуға бұйрық берді. Лорд-мэр бұл туралы ресми хат алды, оны ол коммодор Лукасқа жіберді. Жексенбі күні корпус қаруларын тапсыру мақсатымен астық базарында жиналды. Оның мүшелері үкіметтен ниеті туралы алдын ала хабар алмағандықтан, қатты таңғалды және наразы болды. Қорғау мәртебесін жоғалту салдарынан бұл адамдар теңіз күштеріне әскерге алынуы мүмкін болды, сондықтан көпшілігі ұсталудан қашу үшін бар күштерін жұмсады. Корпус 1813 жылы таратылды.

Ирланд теңізіндегі қақпалар

Адмиралтейство бұйрығымен 20 Теңіз қорғау бөлімі құрылды және Ирландия жағалауын қорғау үшін Мартелло мұнараларының желісі салынды. Әр аймақтағы адамдар мен қайықтар саны кең ауқымда өзгерді, және британдықтар олардың сенімділігіне қатысты алаңдады, әсіресе 1803 жылы Дублинде Роберт Эмметтің көтерілісін ескере отырып. 1804 жылы Ирландия Теңізіндегі Теңіз қорғаушыларында әртүрлі 28 қарулы кеме болды – бір бриг, үш галлиот және қалғаны – шлюптар. Әдетте, олар екі 18 фунттық зеңбірек және екі 18 фунттық каронада тасыды. Кеме иелері әдетте төрт адамнан және бір баладан тұратын экипажмен жабдықтады, ал Теңіз қорғаушылары кемелер теңізге шығуға мәжбүр болғанда осы құрамды толықтыруды көздеді.

Канада

1812 жылғы соғыс кезінде Нью-Брансуиктегі Сент-Джон, Шарлотта және Нортумберленд округтерінің батальондарына колониядағы порттық құрылыстарды қорғау үшін Теңіздік қорғау бөлімшелері бекітілді. Олар жағалаудағы елді мекендердегі теңізшілердің арасынан құрылып, соғыс аяқталғаннан кейін толығымен таратылған сияқты. 1833 жылдан 1867 жылға дейін Сент-Джон Теңіздік қорғау бөлімі негізінен артиллериялық бөлім ретінде қызмет етті. Оның офицерлері мен сарбаздары теңіз күштерінің формасын киген.