1939 жылғы Польша науқаны: Германияның басып кіруі мен соғыстың бастауы

Кіріспе

Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуын белгілеген Польшаның қыркүйек науқанында негізгі қарсыластар Германия (Словакияның қолдауымен) бір жағынан, ал Польша – екінші жағынан болды. Кеңес Одағы да науқан барысында Польшаға шығыстан басып кірді. Польшаға жасалған шабуыл кезінде қолданылған тактика мен әскери техника екі тараптың арасында ерекшеленді; неміс экономикасы әскери өндіріске бағытталған, бұл олардың қарулы күштерін поляк әріптестеріне қарағанда артық жабдықпен қамтамасыз етті. Vernichtungsgedanke және Schwerpunkt сияқты ескі тактикалар, жаңадан механикаландырылған бөлімдермен бірігіп, поляк қорғаныс шебінде жарықтар жасады, ал әлемдік деңгейдегі Люфтваффе ұсынған әуе көмегі поляк жабдықтау және байланыс желілерін бұзды. Германияның тағы бір тактикасы – террорлық бомбалау арқылы азаматтық нысаналарды атқылау, азаматтық халық арасында зор шығынға ұшырату, соның салдарынан зардап шеккен аймақтардан босқындар ағынын жіберу, бұл поляк логистикасына кедергі келтірді. 1939 жылы Германияның әскери-теңіз күштері шағын поляк флотына қарағанда айтарлықтай басымдыққа ие болды. Германиямен болашақ қорғаныс соғысына дайындық көп жылдар бойы жүргізілді, бірақ көптеген жоспарларда соғыс 1942 жылға дейін басталмайды деп есептелді. Польша армиясында шамамен миллион сарбаз болды, бірақ 1 қыркүйекке дейін Франция мен Ұлыбританияның саяси қысымына байланысты олардың жартысынан да азы ғана жұмылдырылды. Польша-Кеңес соғысы Польшаға әскери қақтығыстардағы ұтқырлықтың маңыздылығын көрсетті, бірақ поляк шенеуніктері оны іске асыру үшін көп инвестиция жасауға дайын емес (және мүмкін емес) болды. Польша кавалерия бригадалары мобильді жаяу әскер ретінде тиімді қолданылды, бірақ соңында неміс моторизацияланған бөлімдеріне қарсы тұрды, алайда Германия қыркүйек науқаны кезінде көлік құралы ретінде кавалерияны да пайдаланды. Польша әуе күштерінде жоғары даярланған ұшқыштарға қарамастан, заманауи истребительдер жетіспеді, ал Люфтваффе көбірек сандық артықшылыққа ие болды және жақсырақ ұшақтарға ие болды. Польша әскери-теңіз күштері эсминецтер мен суасты қайықтарынан тұратын шағын флот болды, олардың кейбіреулері Солтүстік теңізге қашып, Корольдік әскери-теңіз күштеріне қосылып, науқаннан аман қалды.

The main opposing forces in the Polish September Campaign, which marked the beginning of the Second World War in Europe, consisted of Germany (with support from Slovakia) on one side, and Poland on the other. The Soviet Union also invaded Poland from the east during the campaign. Tactics and military hardware used in the Invasion of Poland varied between the two sides; The German economy was geared toward military production which supplied their armed forces with equipment that was often superior to their Polish counterparts. Old tactics such as Vernichtungsgedanke and the concept of the Schwerpunkt combined with newly mechanized units punched holes in Polish lines and close air support provided by the world class Luftwaffe disrupted Polish supply and communications lines. Other German tactics included the targeting of civilian targets in terror bombings to inflict huge losses amongst the civilian population, sending streams of refugees out of afflicted areas, thereby hampering Polish logistics. In 1939 the German navy also had an advantage over the tiny Polish fleet. Preparations for a defensive war with Germany were ongoing for many years but most plans assumed fighting would not begin before 1942. The Polish Army had about a million soldiers, but fewer than half had been mobilised by 1 September due to political pressure from France and Britain. The Polish Soviet War showed Poland the benefits of mobility in military conflicts but Polish officials were unwilling (and unable) to invest heavily to make that a reality. Polish Cavalry Brigades were still effectively used as mobile infantry but in the end fell against German motorized units, however Germany also used cavalry for transportation during the September Campaign. The Polish Air Force lacked modern fighter aircraft for its highly trained pilots, while the Luftwaffe was much more numerous and had superior aircraft. The Polish Navy was a small fleet composed of destroyers and submarines, some of which survived the campaign by escaping to the North Sea to join with the Royal Navy.

Германия

Германия Польшаға шабуылға толыққанды дайындықпен келмеді; мысалы, оқ-дәрі мен ауыстыруға арналған көліктердің қоры жеткіліксіз болды, ал тарихшылар Гитлердің бұл қадамын әскери және саяси тәуекел деп бағалайды. Германия экономикасы жылдар бойы әскери жабдықтар мен жарақтарды өндіруге бағытталған еді және науқан ұзаққа созылмаса ғана көрші елдерге сәтті шабуыл жасай алатын әскер құруға қабілетті болды. Шындығында, 1939 жылдың қаңтар айында Польшаға шабуыл жоспарланған кезде, Вермахттың шикізатқа бөлінетін мөлшері 30 пайызға (болат), 20 пайызға (мыс), 47 пайызға (алюминий) және 14 пайызға (резеңке) азайтылды. Сонымен қатар, неміс экономикасы соғысқа толыққанды жұмылдырылмады, ал Йозеф Геббельс тек 1943 жылы ғана "Тоталь соғысқа" шақырды. Миллиондаған рейхсмарка тұтыну тауарларына жұмсалды, әйелдер саны соғыс өндірісінде тиімді пайдаланылмады (Джеймс Лукас өзінің "Райх" кітабында 1943 жылға дейін 1 миллион неміс әйелі қару-жарақ немесе соғысқа байланысты өнеркәсіп орнына шаштараз ретінде жұмыс істегенін атап көрсетеді), ал соғыстың соңында неміс соғыс экономикасындағы көптеген жұмысшылар міндетті түрде еңбек еткен құлдар еді. 1940 жылы британдық өндіріс "әлі де жайсыз болғанымен, Германиядан ұшақтар, танктер және ауыр қару-жарақтар бойынша озып кетті, шын мәнінде, ірі армияға арналған жабдықтан басқа барлық сала бойынша". (А. Дж. П. Тейлор, "Екінші дүниежүзілік соғыс", 1975). Польшаға жасалған жорық және Ұлыбритания мен Франциямен соғыс болуы мүмкін деген қауіп жағдайды өзгерте алмады. Вермахттың ішкі қорғаныс департаментін басқарған Уолтер Варлимонт соғыстан кейін былай деп жазды:

Польша жорығының сәтті аяқталуына қарамастан, Гитлер (әлі де) толыққанды жұмылдыруға бұйрық беруден бас тартты; кейіннен ішінара жұмылдыру бұйырылды, бірақ экономика осыдан босатылды. Қару-жарақ өнеркәсібін қорғауға бағытталған және білікті жұмысшыларды жұмыста ұстауға арналған еңкейген шаралардың ешқайсысы іске асырылмады. (Эллис, "Брут Форс", Viking Penguin, 1990)

Вермахт

Неміс әскері жиынтығында Вермахт деп аталды, және барлық үш құрамның да жеке, бірақ байланысты рөлдері болды. Неміс жаяу әскер дивизиясының оттық күші поляк (сондай-ақ француз және британ) жаяу әскер дивизиясынан едәуір жоғары болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында стандартты Heer жаяу әскер дивизиясына 442 пулемет, 135 миномет, 72 танкіге қарсы зеңбірек және 24 гаубица кірді. Германияның поляк күштерінен сан жағынан ғана емес, сонымен қатар ұйымдастыру және басқару құрылымы жағынан да артықшылығы болды. Неміс күштерінің қозғалғыштығы Екінші дүниежүзілік соғыстың кейінгі кезеңдеріндегідей жоғары болмаса да, Вермахтта шамамен 2400 танк болды, олар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін әзірленген операциялық доктринаны пайдалана отырып, алты бронетанкті (панцерлік) дивизияға біріктірілді. Сондай-ақ, бұл кезеңдегі неміс танктары – Panzer I, Panzer II, Panzer III және ең жетілген Panzer IV. Хайнц Гудерианның идеяларына сәйкес, неміс танктері мен механикаландырылған қолдау бөлімшелері (моторлы артиллерия және т.б.) жаудың қорғанысындағы тіректік (Schwerpunkt) механикаландырылған шабуылдарда қолданылды. Бұл шабуылдар жоғары жылдамдықты бірліктер ретінде жаудың қатарында тесіктер жасап, белгілі бір жау бірліктерін оқшаулап, ал жаяу әскер оларды қоршап алып, жоятын болды, ал бронетанкті және механикаландырылған күштер осы процесті қайталау үшін алға жылжып, жаудың алғы шебін бұзып, содан кейін тыл аймақтарында шатақ тудырып, жабдықтау және байланыс желілерін үзіп тастады. Аз қозғалмалы механикаландырылған жаяу әскер мен қалыпты жаяу әскер (атпен тартылған артиллерияның қолдауымен бірге, олар механикаландырылған әріптестерінен әлдеқайда көп болды) теория бойынша танк дивизияларының жау территориясына енуіне ілесіп отыру керек еді. Heer, Люфтваффе тарапынан, әсіресе, жаудың жабдықтау және байланыс желілеріне шабуыл жасап, оларды бұзып, тылында үрей мен шатақ тудырып, жаудың қорғаныс қабілетін одан әрі әлсірететін пикирлеуші бомбалаушылармен тығыз қолдау көрді. Механикаландыру – бұл неміс тактикасының кілті болды, ол алғаш рет қыркүйек науқанында ашылды және замандас журналистері «жарық соғысы» (blitzkrieg) деп атады, себебі оның негізгі ерекшеліктері беспрецедентті жылдамдық және қозғалғыштық болды. «Блицкриг» термині 1939 жылғы Польшаның қыркүйек науқаны кезінде одақтастар тарапынан қолданылғанына қарамастан, тарихшылар (Мэтью Купер сияқты) Польшадағы неміс операциялары революциялық емес, дәстүрлі болды деп санайды. Купер, мысалы, (1976 жылғы «Неміс армиясында») Heer стратегиясы Vernichtungsgedanken-ге, яғни кең фронтты жою үшін қаптар құруға көбірек сәйкес келгенін жазады. Механикаландырылған күштер үш неміс шоғырлануының арасында тәуелсіз пайдалануға баса назар берілмей, поляк күштерінің жақын қаптарын құру немесе жою және негізінен моторынсыз жаяу әскерді қолдау үшін жедел тереңдік аймағын басып алу үшін орналастырылды.

The German military was collectively known as the Wehrmacht, and all three components had separate but related roles to play in the campaign. The firepower of a German infantry division far exceeded that of a Polish (as well as French and British) infantry division. The standard Heer infantry division on the eve of the Second World War included 442 machine guns, 135 mortars, 72 antitank guns, and 24 howitzers. Germany had not only a large numerical advantage over Polish forces, but their organisation and command structure was much more efficient. While German forces were not as mobile or numerous as they would be in the later stages of the Second World War, the Wehrmacht had some 2,400 tanks organized into six armoured (panzer) divisions using operational doctrine developed during and after the First World War, coupled with older concepts such as Vernichtungsgedanken. German tanks of this period Panzer I, Panzer II, Panzer III and the most advanced Panzer IV. In accordance with the ideas of Heinz Guderian, German tanks and mechanized support units (motorized artillery, etc.) were used in massive, mechanized spearhead (Schwerpunkt) attacks, serving as highly mobile units to punch holes in the enemy line and isolate selected enemy units, which the infantry would then encircle and destroy while the armored and mechanized forces pushed forward to repeat the process, eventually breaking through enemy frontlines and then dispersing, causing confusion in the rear areas and severing lines of supply and communication. Less mobile mechanized infantry and regular infantry (who, along with their horse drawn artillery support, vastly outnumbered their mechanized comrades) would then in theory follow up the panzer divisions' penetration into enemy territory. The Heer was closely supported by the Luftwaffe, especially by dive bombers that attacked and disrupted the enemy's supply and communications lines and spread panic and confusion in its rear, thus further paralyzing the enemy's defensive capabilities. Mechanization was the key to this German tactic first revealed in the September Campaign and nicknamed blitzkrieg (lightning war) by contemporary journalists, who found the name fitting because of the unprecedented speed and mobility that were its underlying characteristics. Despite the term blitzkrieg being coined by the Allies during the Polish September Campaign of 1939, historians (such as Matthew Cooper) generally hold that German operations in Poland were more traditional than revolutionary. Cooper, for one, writes (in The German Army (1976)) that Heer strategy was more inline with Vernichtungsgedanken, or a focus on envelopment to create pockets in broad front annihilation. Mechanized forces were deployed among the three German concentrations without strong emphasis on independent use, being used to create or destroy close pockets of Polish forces and seize operational depth terrain in support of the largely unmotorized infantry which followed.

Люфтваффе

Ұшақтар (әсіресе истребительдер мен шабуылдық ұшақтар) соғыста маңызды рөл атқарды. Бомбалаушы ұшақтар қалалар мен азаматтық нысаналарға қасақана шабуыл жасап, азаматтық халық арасында зор шығынға себеп болды, бұл «үркіту бомбалауы» деп белгілі болды. Люфтваффе күштері 1180 истребитель ұшақтан (көбінесе Bf 109), 290 Ju 87 Stuka пикируші бомбалаушысынан, 290 конвенциялық бомбалаушыдан (көбінесе He 111 және Do 17 типтерінен) және 240 әскери-теңіз ұшағынан тұрды. Барлығы Германияда 3000-ға жуық ұшақ болды (олардың шамамен 2000-ы әскери тұрғыдан заманауи саналды), олардың жартысы Польша майданына жөнелтілді. Германияның әуе күштері, яғни Люфтваффе, 1939 жылы өз класындағы ең жақсы күш болды. Ол армияны қолдау үшін құрылған, бірақ әуе шайқасында неміс ұшақтары одақтастар ұсынған көптеген үлгілерден басым болды. 1935-1939 жылдар аралығындағы қайта қарулану кезеңінде неміс әскери ұшақтарының өндірісі үнемі өсті, ал қозғалтқыштар мен ұшақ корпустарының стандартизациясы Люфтваффеге жөндеу және өндіріс бойынша қарсыластарынан артықшылық берді.

Крейгсмарин

Теңізде неміс Кригсмарине қарсы ықтималдар нашар болды. 1939 жылдың қыркүйегінде олар 1914 жылдың тамызына қарағанда әлдеқайда нашар болды, себебі одақтастардың Германиядан көптеген ірі су үстіндегі соғыс кемелері болды. Дегенмен, Германия үшін теңіз майданы ең маңызсыз болды. Соғыс бойында одақтастар мен неміс су үсті флоты арасында ірі шайқас болған жоқ, бұл өткен соғыстағы Ютландия шайқасына ұқсамайтын жағдай. Кригсмарине қызметі неміс қалталық шайқас кемелері мен саудалық рейдтердің жекелеген операцияларын ғана қамтыды, Рейнюбунг операциясы және Атлантика шайқасы сияқты операциялар сирек ерекшеліктер болды. Атап айтқанда, 1939 жылы Германия Польшаның кішкентай флотына қарағанда басымдыққа ие болды, ал Батыс одақтастары Кригсмаринеге қарсы күресуге дайын да, әзір де емес еді.

Словакия

Алты айлық Словакия Республикасының бұрынғы Чехословакия армиясының словак бөлімшелерінен құралған әскері болды. Германия Польшаны басып алуға Словакиядан көмек сұрағанда, Словакияның соғыс министрі Фердинанд Чатлостың басшылығымен Бернолак далалық армиясы құрылды және 1 қыркүйекте неміс күштерімен бірге елге шабуыл жасады. Словакиялық әскерлер поляк Карпат армиясымен шайқасып, Яворина, Юргов және Закопане қалаларын жаулап алды. Науқанның соңында Бернолак далалық армиясы 37 қаза тапқан, 114 жараланған және 11 жоғалған әскерге ұшырады.

Кеңес Одағы

Нацистік Германия мен Кеңес Одағы Молотов-Риббентроп пактісіне қол қоюдан бұрын Польшаға жасалатын шабуыл туралы келіссөздер жүргізді. Кеңес Одағына Германия елді жаулап алғанда көмектессе, Польшаның жартысы берілетіні уәде етілді. Неміс шабуылы 1939 жылдың 1 қыркүйегінде басталды, бірақ Кеңес Одағы 17 қыркүйекке дейін күтіп тұрды. Кеңес әскері шабуыл жасаған кезде, поляк күштері Польшаның оңтүстік-шығысындағы бір бекініс құрып, немістерге қарсы соңғы күресті жасауға ниеттенді, ал жеңіліп қалған жағдайда Румыния шекарасын өтіп, батысқа қарай жол тауып, соғысты сол жақта жалғастыруды жоспарлады. Польшаға Кеңес Одағының басып кіруі осы жоспарды жоққа шығарды және поляк үкіметін елден кетуге мәжбүр етті. Польша үкіметі 1939 жылдың 17 қыркүйегінде оңтүстік-шығыстағы Кути қаласына көшіп, сағат 16:00-де кеңес әскерінің оларға қарай жылдам ілгерілегенін толық біліп, кабинет отырысын өткізді. Олар Румыния шекарасын өтіп, содан Францияға бару керектігіне келісті. Польшаның жоғары лауазымды шенеуніктерінің көпшілігі 17-18 қыркүйек түні Румынияға эвакуацияланды. Кеңес Одағының басып кіруі Польшаның немістерге қарсы одан әрі үйлестірілген әскери әрекеттер жасауына мүмкіндік бермеді. Дегенмен, поляктар күресін жалғастырды, ұйымдастырылған поляк күштерінің қатысқан соңғы маңызды шайқасы 6 қазан күні аяқталған Кок шайқасы болды. Польша үкіметі капитуляциялаудан немесе бейбіт келісімге келуден бас тартып, барлық бөлімшелерге Польшадан эвакуациялануға бұйрық берді, мақсаты Францияда қайта ұйымдасу еді. Кеңес басқыншыларына тек сирек қарсылық көрсетілді, ең айқын мысалы – Шзак шайқасы, онда поляк артиллериясы кеңес танктарының бүкіл бригадасын жойды. Кеңес Одағы басып кіру кезінде 1500 сарбазды жоғалтты.

Ескертпелер мен сілтемелер

Майкл Альфред Пешке, Польшаның жер асты әскері, Батыс одақтастары және Екінші дүниежүзілік соғыста стратегиялық біртүтастықтың сәтсіздігі, Макфарланд және Компания, 2004, Google Print, 2-бет.
Телеграмма: Берлиндегі Ұлыбританияның елшісіне. "Британдық әскерге қолжетімді Вермахт күштері". Мәтіндік нұсқа, түпнұсқа құжат. Германия канцлерінің 1939 жылғы 28 тамыздағы хабарламаға жауабы, Ұлыбританияның көк кітабында келтірілген.