Кіріспе

Экономикадағы парадокс
Экономиканың парадоксы (немесе жинақтау парадоксы) – экономика саласындағы парадокс. Бұл парадоксқа сәйкес, автономды жинақтаудың артуы жиынтық сұраныстың төмендеуіне, ал одан кейін жалпы өнімнің азаюына алып келеді, бұл өз кезегінде жалпы жинақтаудың қысқаруына себеп болады. Парадокс, ең тар мағынасында, жеке адамдардың жинақтарын арттыруға жасаған тырысыстары нәтижесінде жалпы жинақ көлемі төмендеуі мүмкін екенін, ал кең мағынасында жинақтаудың өсуі экономика үшін зиянды болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жинақтау парадоксы – композиция қателігінің мысалы, яғни бөліктерге қатысты дұрыс болған нәрсе, тұтасқа да дұрыс болуы керек деген идея. Тар талап ашық түрде қателікке қайшы келеді, ал кең талап оған жанама түрде қайшы келеді, себебі жеке жинақтау әдетте жеке тұлға үшін пайдалы деп есептелсе, жинақтау парадоксы ұжымдық жинақтау экономика үшін зиянды болуы мүмкін дейді. Бұл идея 1714 жылы «Бал арасы туралы аңыз» атты еңбекте айтылған, ал одан бұрынғы дәуірлерде де осыған ұқсас пікірлер кездесетін. Оны Джон Мейнард Кейнс танымал етті және ол кейнсиандық экономиканың маңызды құрауы болып табылады.

Парадокс

Бұл аргумент теңгерімде жалпы табыс жалпы өнімге тең болуы керек деген байқаудан басталады. Кірістің жинақтауға тікелей әсері бар деп есептесек, жинақтаманың автономды бөлігінің артуы, басқа жағдайлар өзгермесе, тепе-теңдік нүктесін, яғни табыс пен өнімнің тең болатын деңгейін төмендетіп, осылайша жинақтаудың азаюына алып келеді, бұл бастапқы артуды толығымен немесе одан да көп мөлшерде өтей алады. Осы тұрғыда бұл тұтқындардың дилеммасын көрсетеді, себебі үнемдеу әрбір жеке адам үшін пайдалы, бірақ жалпы халық үшін зиянды. Бұл "парадокс", өйткені ол интуицияға қарсы келеді. Экономикадағы үнемдеу парадоксын білмейтін адам композициялық қателікке ұшырап, жеке тұлға үшін жақсы көрінетін нәрсенің бүкіл халық үшін де жақсы болады деп ойлайды. Дегенмен, үнемдеу жеке тұлғаға "қара күнді" сақтауға мүмкіндік бере отырып пайдалы болуы мүмкін, бірақ экономикаға жалпы алғанда жақсылық әкелмейді. Бұл парадоксты экономикадағы үнемдеудің орны мен әсерін талдау арқылы түсіндіруге болады. Егер халықтың барлық табыс деңгейлерінде көбірек ақша жинауға шешім қабылдаса, компаниялардың жалпы кірісі төмендейді. Бұл сұраныстың төмендеуіне алып келіп, өндірістің қысқаруына себеп болады, нәтижесінде жұмыс берушілер мен жұмыскерлердің табысы азаяды. Соңында халықтың жалпы жинаған ақшасы бұрынғы деңгейде қалуы мүмкін, тіпті табыс төмендеуі мен экономиканың әлсіреуі салдарынан азаюы да ықтимал. Бұл парадокс Кейнстік экономикада айтылған, көптеген экономикалық құлдыраулар сұранысқа байланысты болады деген пікірге негізделген.

Тепе-теңдік механикасы бойынша үнемдеу парадоксы

Экономия парадоксы формальды түрде контур парадоксы ретінде сипатталуы мүмкін. Ол неміс экономисі Вольфганг Штюцель (немісше Saldenmechanik) әзірлеген тепе-теңдік механикасы терминдерін пайдалана отырып түсіндіріледі: Бұл шығындарды қысқарту арқылы үнемдеу туралы, бұл әрқашан жеке тұлғаның табыс артығына әкеледі, демек ақша үнемдеуге мүмкіндік береді. Бірақ егер барлық экономикалық агенттер (әрқайсысы жеке-жеке) шығындарын қысқарса, экономиканың жалпы кірісі төмендейді. Жеке сөйлем: Жеке шаруашылық субъектілері немесе экономикалық агенттердің жартылай тобы үшін: шығындар неғұрлым төмен болса, табыс артығы соғұрлым жоғары болады. Өлшемдер механикасы: Экономикалық агенттердің ішінара тобының шығындарының төмендеуі, егер басқа топ шығындарын арттырса немесе қабылдаса ғана табыс артығына әкелуі мүмкін. Жалпы сөйлем: Шығыстардың жалпы төмендеуі әрқашан экономиканың жалпы кірісінің төмендеуіне әкеледі және ешқашан табыс артығына соқтырмайды.

Қарым-қатынас ұғымдары

Экономия парадоксы экономикалық дағдарыстардың борыштық дефляция теориясымен байланысты, оны "борыш парадоксы" деп атайды. Адамдар жинақтарды арттыру үшін емес, керісінше қарызды төлеу үшін үнемдейді. Сонымен қатар, еңбек парадоксы және икемділік парадоксы ұсынылған: өтімділік тұзағында көбірек жұмыс істеуге дайындық пен қарызды дефляциялық соққыдан кейін жалақының икемділігі жалақының төмендеуіне ғана емес, сонымен қатар жұмыспен қамтудың төмендеуіне алып келуі мүмкін. 2009 жылдың сәуір айында АҚШ Федералдық резервінің вице-президенті Джанет Йеллен экономист Хайман Мински сипаттаған "делеверидж парадоксын" талқылады: "Бұл ауқымды несие дағдарысы басталғаннан кейін, біз рецессияға түсуімізге көп уақыт кетпеді. Рецессия өз кезегінде, сұраныс пен жұмыспен қамту төмендегенде және қаржы институттарының несиелік шығындары артқанда несие дағдарысын тереңдетті. Шындығында, біз осы теріс кері байланыс циклында бір жылдан астам уақыт бойы тұрдық. Баланстық парақтың қарыздан арылу процесі экономиканың дерлік барлық саласына тарады. Тұтынушылар жинақтарын арттыру үшін, әсіресе ұзақ мерзімді тауарларды сатып алудан бас тартады. Кәсіпорындар жоспарланған инвестицияларын тоқтатып, жұмысшыларды қысқартып, ақшалай қаражатты сақтауда. Ал қаржы институттары капиталды нығайту және қазіргі қиын жағдайды бастан кешіру мүмкіндігін арттыру үшін активтерін қысқартуда. Мински бұл динамиканы жақсы түсінді. Ол жеке тұлғалар мен компаниялар үшін ақылға қонымды және экономиканы қалыпқа келтіру үшін қажет болса да, экономиканың жалпы қиындықтарын күшейтетін қарыздан арылу парадоксы туралы айтты". Секторлық баланстарды талдау жеке сектордың таза жинақтарының әсерін көрсетеді. Ол мемлекеттік сектордың тапшылығымен немесе сыртқы сектордың тапшылығымен қаржыландырылуы керек, бұл талданатын ел үшін экспорттың импорттан артық болуымен тең. Сондықтан, дамып келе жатқан экономика үшін екі түрлі тепе-теңдік мүмкіндігі бар. Біріншісі, мемлекеттік сектор жеке сектордың өсуін шағын тапшылық арқылы қаржыландырады, екіншісі – оның ағымдағы шоттың тепе-теңдігі оң және ел тауарлар мен қызметтердің таза экспорттаушысы болып табылады.

Сындар

Негізгі экономикада кейнсиандық емес экономистер, әсіресе неоклассикалық экономистер, бұл теорияны үш негізгі тұрғыдан сынға алады. Бірінші сын – Сей заңы мен оған байланысты идеялар бойынша, егер сұраныс төмендесе, бағалар төмендейді (үкімет араласпаса), ал төмендеген баға сұранысты ынталандырады (бірақ кірістің немесе өнімнің төмендеуі салдарынан, тіпті жалақының төмендеуі мүмкін). Бұл сынға жаңа кейнсиандық экономистер қарсы шығып, Сей заңын жоққа шығарады және бағалардың тұрақтылығын рецессия кезінде бағалардың төмендемеу себебі ретінде көрсетеді. Екінші сын – жинақтар, әсіресе банктерде, қарызға берілетін қаражатты білдіреді, егер жинақ ақша түрінде емес, банк шоттарында сақталса («матрастың астына тығылған» емес). Сондықтан жинақтардың артуы потенциалды несие беруді арттырады, бұл пайыздық ставкаларды төмендетіп, қарыз алуды ынталандырады. Демек, тұтынушылық шығындардың төмендеуі несие берудің артуымен, содан кейін инвестициялармен және шығындармен өтеледі. Бұл сынға екі ескерту қосады. Біріншіден, егер жинақ ақша түрінде сақталса, несиелендірілмейтін болса (не тікелей жинақ иелері арқылы, немесе жанама түрде, мысалы, банк депозиттері арқылы), онда қарызға берілетін қаражат көбеймейді, демек рецессия туындауы мүмкін, бірақ бұл ақшаны сақтаудан, емес, жинақтан туындайды. Екіншіден, банктердің өзі несие берудің орнына ақшаны сақтап қоюы мүмкін, бұл артық резервтердің өсуіне әкеледі – шоттағы, бірақ несиеленбеген қаражат. Бұл ликвидтік тұзақ жағдайларында орын алады, пайыздық ставкалар нөлдік шекте (немесе оған жақын) болғанда және жинақтар инвестициялық сұраныстан асып түскенде. Кейнсиандық экономикада ақшаны несие берудің орнына сақтап қалуға деген ұмтылыс өтімділікке деген бейімділік ретінде қарастырылады. Үшіншіден, бұл парадокс жабық экономиканы қарастырады, онда жинақтар шетелде инвестицияланбайды (жергілікті өндірістің экспортын қаржыландыру үшін). Сондықтан парадокс жаһандық деңгейде орынды болуы мүмкін, бірақ жергілікті немесе ұлттық деңгейде міндетті емес: егер бір ел жинақтарды арттырса, бұл оның сауда серіктестері өз өндірісіне қарағанда көп тұтыну арқылы өтелуі мүмкін, яғни егер жинақтайтын ел экспортты арттырса, ал оның серіктестері импортты арттырады. Бұл сын аса даулы емес және кейнсиандық экономистер тарапынан да қабылданады, олар оны «рецессиядан экспорт арқылы шығу» деп атайды. Олар бұл көбінесе валютаның құнсыздануымен бірге жүреді (осыдан экспорттың артуы және импорттың төмендеуі) және жаһандық проблеманы шешу үшін тиімді емес, өйткені жаһандық экономика жабық жүйе болып табылады – барлық елдер таза экспортты арттыра алмайды.

Австрия мектебінің сын-пікірлері

Австрия мектебінің экономисі Фридрих Хайек 1929 жылы "Қаржының "парадоксы"" деген мақаласында бұл парадоксқа сын айтып, Фостер мен Кэчингс ұсынған парадоксқа күмән келтірді. Хайек және кейіннен Австрия мектебінің экономистері халық көбірек ақша жинаса, компаниялардың жалпы кірісі төмендейтінімен келіседі, бірақ кірістің төмендеуі экономикалық өсімнің баяулауына әкеледі деген пікірді жоққа шығарады, себебі қосымша жинақталған қаржы өндірісті арттыру үшін капиталды көбейтуге жұмсалады. Капиталдың жаңа, өнімдірек құрылымы қолданыстағы құрылым ішінде қайта ұйымдастырылғаннан кейін, көптеген фирмалар үшін өндірістің нақты құны төмендейді. Кейбір сыншылар жинақталған капиталды өндірісті арттыру үшін пайдалану – шығындарды талап ететін амал деп санайды, сондықтан австриялық аргумент парадоксқа қарсы дәлел бола алмайды. Дегенмен, бұл капитал тауарларына жұмсалатын шығындарды тұтыну тауарларына жұмсалатын шығындармен шатастырады. Парадокс тек тұтыну тауарларына жұмсамай үнемдеуге қатысты және осы жинақталған қаржының өнімді қолданылуын ескермейді.

Сындар

Сақтану парадоксы: RIP, Клиффорд Ф. Тис, The Cato Journal, 16-том, № 1. Тұтынушылар рецессияға себеп болмайды – Роберт П. Мерфи (сақтану парадоксы бойынша австриялық мектептің сыншысы)