Кіріспе
Неміс дипломаты (1882–1955)
Эдуард Вилли Курт Герберт фон Дирксен (2 сәуір 1882 – 19 желтоқсан 1955) – неміс дипломаты (және 1936 жылы партияға қосылғаннан бастап), Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ұлыбританиядағы соңғы неміс елшісі болды.
Асыл адам
Дирксен жаңадан абыройлы болған отбасында дүниеге келді, оның мүшелері буын-буынға пруссиялық мемлекеттік қызметкерлер болған. Оның әкесі Виллибальд Дирксен 1887 жылы император Вильгельм I-нің құрметіне ие болды, бұл оған аристократиялық «фон» префиксін тегіне қосуға мүмкіндік берді. Сол сияқты, Виллибальд фон Дирксен, қазір осылай танылған, Силезиядағы Гродцеберг қамалымен бірге кең аумақты иелікке алды, бұл Хоэнцоллерн үйіне көрсеткен қызметі үшін сыйлық болды. Виллибальд консервативті ұлтшыл болды және зейнетке шыққаннан кейін антисемиттік Рейхспартиядан Рейхстагқа депутат болып сайланды. Ол Нидерландтағы жер аударылыста жүрген Вильгельм II-нің «көреген жақтасы» деп сипатталды. Дирксеннің анасы Виктория бай банкирлер отбасынан шыққан. 1952 жылғы естеліктерінде Дирксен «таза германдық қаныммен мақтан тұтатынымды» айтты, себебі Дирксендер отбасы 1887 жылы абыройлы болған, «либералдық император Фредерик III 1888 жылы одан да көп, түрлі дәрежеде еврейлік қанды отбасыларды абыройлы етуге дейін». Дирксендер ежелгі Юнкер отбасыларынан өзгеше, жаңадан абыройлы болғандықтан, өте осал сезімде болды. Сондықтан бес жасынан бастап Герберт Юнкерлердің қабылдауына лайық болу үшін «үлгілі мінез-құлықты» қалыптастыру үшін қатаң тәлім-тәрбиеден өтуге мәжбүр болды. Дирксен Сыртқы істер министрлігіне (Auswärtiges Amt) кіргісі келді, бірақ әкесі оны Сілезиядағы отбасылық иелікті басқаруға дайындау үшін Пруссияның мемлекеттік қызметіне түсуге мәжбүр етті. 1905 жылы ол заңгерлік білімі бойынша «референдар» (кіші адвокат) атағын алды, ал 1907 жылы әлемді аралап саяхаттады. Өзінің естеліктерінде Дирксен «немістің поляктан жоғары тұруы туралы терең сезімімен бөліскенін» жазды. 1925 жылдың басында Дирксен Польша Польша дәлізін және Жоғарғы Силезияны тек Польша «әлсіз» болған жағдайда ғана қайтаратынын жазды. Осыған байланысты ол Германияның «англосаксондық державалармен» бірлесіп Польша экономикасын әлсірету стратегиясын ұстануы керек екенін ұсынды, осылайша Польшаны әскери жағынан мүмкіндігінше әлсіз етуге болады. Сыртқы істер министрлігі Польшаның Германиямен соғыс бастауға ниеттенгеніне ешқандай дәлел жоқ екенін білгенімен, Вильгельмштрассе Польшаның Германия шекарасына қарай әскери қимылдары туралы кез келген қауесетті Польшаны Еуропаның бейбітшілігіне қауіп төндіретін агрессивті және экспансионисттік мемлекет ретінде көрсету үшін пайдаланды. Бұл «Польша шовинизімі мен нәсілдік жеккөрушілігі» тақырыбына баса назар аударған Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында жүргізілген кең ауқымды қоғамдық қатынастар науқанының бір бөлігі болды. Дирксен Германияның Польша дәлізін, Данцигті және Жоғарғы Силезияны қайтарып алу мүмкіндігі әлемдік пікір Польшаға қарсы бұрылса, жақсы болатынын сәтті дәлелдеді. Шуберт Польшамен соғыс қазіргі уақытта мүмкін емес екенін ескере отырып, Германияның Польшаға ауыр шарттармен, жоғары пайыздық мөлшерлемемен қарыз беруі керек екенін, осылайша Польша экономикасын әлсіретуге және Германия қайта қаруланғанға дейін Польшаның әскери бюджетін қысқартуға болады деп мәлімдеді. Осыдан кейін Германия соғыс арқылы жоғалтқан жерлерін қайтарып алады. Стресман, қаланың көп бөлігі неміс тілінде болған Данцигті қайтарып алу мүмкіндігінің артуы үшін немістердің Польшаға тиесілі Позань қаласына деген талаптарынан бас тартуға дайын болғаннан өзгеше, Дирксен Позань, ол Позань деп атауға тырысқандай, неміс қаласы болған және қайтадан болады деп талап етті. Ол Германияның бір кездері неміс қаласы болған жерлерге қатысты талаптары бойынша ешқандай келісім жасауы керек емес екенін және шекара шығысқа қарай «дөңгеленуі» керек екенін сезінді.
Кеңес Одағындағы елші
1928 жылы Дирксен Сыртқы істер министрлігінің Шығыс бөлімінің министрлік директоры болды. Дирксен Бломбергке «Локарно рухы» Франция-Германия қарым-қатынасын Францияның Польшамен одағын ескермей жақсартты деген сенімін айтудың иллюзия екенін әдеппен кеңес беруге мәжбүр болды. 1926 жылдан бері, «Манчестер Гардиан» газетінің жариялағаннан кейін құпия неміс-совет ынтымақтастығы жария болғаннан кейін, бұл мәселе Франциямен қарым-қатынасты шиеленістірді, себебі Германия Версаль шартын бұзып, бір күні Францияға қарсы қолданылатын тыйым салынған қаруды жасады. Дирксеннің сыртқы істер жөніндегі кеңестік комиссары Георгий Чичеринмен қарым-қатынасы жақсы болды, өйткені ол Чичеринді Германияға жақын деп санайтын. Алайда, 1930 жылы Максим Литвинов Чичериннің орнына келгенде, Дирксен Литвиновқа деген жеккөрушілігін жасырмады, себебі ол Рапалло саясатын Чичериндей ұстанбайтын және одан әрі еврей еді. Дирксеннің бар күш-жігеріне қарамастан, неміс-совет қарым-қатынастары ол күткендей дамыған жоқ. Стресеманн өзінің Версаль шартын қайта қарау науқанында Ұлыбритания мен Франциядан жеңілдіктер алу үшін Германияның шығысқа қарай Кеңес Одағына қарай еңсесі түсетінін жиі пайдаланды, ал 1930 жылдардың басында кеңестіктер немістердің өздерімен достықпен қауіп төндіргенін өз мақсаттары үшін пайдаланудан шаршады. 1933 жылдың басында Дирксен нацистердің коммунизмге қарсы риторикасы Германияның кеңестік қарым-қатынастарының салыстырмалы түрде жақсы жағдайына зиян келтіруі мүмкін деп қатты алаңдады. Оған жауап ретінде Сыртқы істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы, принц Бернхард фон Бюлов Дирксенді сендіруге тырысты: «Жауапкершілікке ұшыраған ұлттық социалистер табиғи түрде басқа адамдар және олар бұрын жариялағаннан өзгеше саясатты ұстанады. Бұл әрқашан да осылай болды және барлық партияларда да солай». Дирксеннің қатты көңілі қалды, Гитлер оған Польшамен кеңеске қарсы келісімге келуді қалайтынын айтты, ол Дирксеннің қарсылығы бойынша Германия мен Польша шекарасын тануды білдіреді. Америкалық тарихшы Герхард Вайнберг Дирксенді «Германияның кез келген елмен ынтымақтастыққа деген сенімін нығайтатын, бос және өркөкірек адам» деп сипаттады. Оның есте сақтау қабілеті кейде нашар, ал оның болжамдары жиі қате болатын, бірақ ол аккредиттелген елдердің жағдайы туралы байқаулары әдетте дәл болды. Нейрат сияқты Дирксен Польшамен шиеленісті сақтап, қайта қарауға итермелеуді қалады; Гитлер кеңірек жоспарларға дайын болғанша күтуді жөн көрді. Дирксен өзінің естеліктерінде Наркомделде екі фракция бар екенін, «француздық» және «германдық» фракциялар бар екенін және 1933 жылы маусымда Лондон экономикалық конференциясында Альфред Гугенбергтің сөйлеген сөзінде Германияның Кеңес Одағын отарлау құқығын алға тартқан кезде ғана «француздық» топ үшін мәселе шешілгенін айтқан. 1933 жылдың тамызында Дирксенді кеңес премьері Вячеслав Молотов Германия мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынастың жағдайы Рейхтың Кеңес Одағына қаншалықты достық қарым-қатынас жасауына байланысты болатынын ескертті. 1933 жылдың қыркүйегінде Германияның совет қатынастарында үлкен дағдарыс болды, Лейпцигтегі рейхстагтағы өрт туралы сот процесін қамтыған ТАСС пен Известия журналистерін СА ұрып-соқты. Гитлер кеңес журналистерінің шабуылға қарсы наразылық білдіргеніне жауап ретінде, егер ол тағы бір наразылық білдірсе, барлық кеңес журналистерін рейхтен шығарып тастаумен ашық түрде қорқытты және жасырын түрде Кеңес Одағымен дипломатиялық қатынастарды үзумен қорқытты. Аушварттигс Омты Германиямен сауда жасау Германияны қайта қарулану үшін қажетті шикізатты қамтамасыз еткенін ескерткеннен кейін, Гитлер Кеңес Одағымен шиеленісті азайту үшін белгілі бір қадамдарды жасады және Мәскеумен дипломатиялық қатынастарды үзудірісін қарастырмады, бірақ сонымен бірге Гитлер «Германия-Ресей қарым-қатынасын қалпына келтіру мүмкін емес» екенін анық айтты. Гитлер Дирксенмен Силезиядағы Гродицберг қасарасында кездесті. Токиоға келгеннен кейін көп ұзамай Дирксен көлеңкелі неміс бизнесменінің, есірткі сатушының, нацистік партия мүшесі және Герман Герингтің досы Фердинанд Хейдің Маньчжукодағы арнайы сауда комиссары болуына қатысты. Дирксеннің Хейдің Маньчжурия соясының монополиясын құру жоспарларын қолдауы және Германияның Маньчжуконы тануын қолдауы оны өзінің жоғары тұрған, Сыртқы істер министрі Барон Константин фон Нейратпен жанжалға әкелді. 1933 жылдың 18 желтоқсанында Дирксенді жапондықтар Маньчжукоға император Пуимен кездесуге шақырды, бұл шақыруды Дирксен қабылдағысы келді, бірақ Маньчжукоға жоспарланған сапар Нейраттың ветосымен тоқтатылды. Дирксенге Нейрат Германияның саясаты Маньчжуконы тану емес, бірақ қандай да бір сауда артықшылықтарын алу екенін мәлімдеді. Сыртқы істер министрлігіндегі қытайға жақын саясатты қолдаушылар Дирксенге жапондықтар барлық шетелдік корпорацияларды жұмыс істеуден шығарып тастауға бейім екенін жиі айтты, бұл оларды Дирксеннің Германияның Ұлы Шығыс Азия ынтымақтастық аймағынан пайда көретіні туралы талаптарына күмәндандырды. Арнайы сауда комиссары ретінде Хей жапондықтарға Германияның жақын арада Маньчжуконы танитынын және ол Сіньцзинге (қазіргі Чанчунь, Қытай) алғашқы неміс елшісі болатынын айтты. «Ұлттық революцияның» жақтасы Дирксен Германия мен Жапонияның жақындасуын жиі қолдады, себебі жапондықтардың «Азиядағы жаңа тәртіп» жоспарлары Германияның «Еуропадағы жаңа тәртіп» жоспарларымен салыстырылды. Берлинге жолданған бір хабарламасында Дирксен: «Бұл екі ұлы державаның психологиялық қажеттілік және мемлекеттік себептермен диктатталатын, статус-квоға қарсы күресіп, жандану күштерін дамытуы керек» деп жазды.
1935 жылы Дирксен өзінің өмірін соған дейін баяндайтын «Аралық баланс» атты жеке қолжазба жазды, американдық тарихшы Роберт Вистрих оны «өзгенің мүддесін ойламайтын, амбициялы және ашулы адам» ретінде көрсеткенін айтты, ол Гитлердің өзінің адал қызметін жеткілікті түрде бағаламағанына шағымданды. Сонымен қатар, Дирксен Жапониямен Антикоминтерн пактісін қолдаушылардың бірі ретінде көзге түсті, бұл пактіге қарсы болған Вермахт пен Нейрат арасында шиеленіс тудырды, себебі пакті жоспарлары Нейраттың жауы, Иоахим фон Риббентроптан шыққан. Берлинге жолданған хабарламаларында Дирксен Германияның Қытайдың емес, Жапонияның таңдауын жиі қолдады. Бір хабарламасында Дирксен Гоминьданның өте жемқор және ұйымсыз екенін, сондықтан олар ешқашан қытайлық коммунистерді жеңе алмайтынын, олардың жеңісіне кепілдік беретінін айтты. Вильгельмдік дәуірдегі «Сары қауіптен» қорқуды еске түсіре отырып, Дирксен коммунистік Қытай Кеңес Одағымен одақтасатынын және екеуі де Еуропаға шабуыл жасайтынын айтты. Соғыс неміс үкіметі ішінде үлкен бюрократиялық билік күресіне әкелді: Вермахт пен Сыртқы істер министрлігі Қытайды қолдады, бірақ Риббентроптың кеңсесі, SS және Ұғыну министрлігі Жапонияны қолдады. Бұл мәселе туғызды, себебі соғыс 1937 жылдың шілдесінде басталғаннан бері Жапония «қасиетті соғыста» қытайларды «жазалаудан» басқа ешқандай соғыс мақсатын айтпады. Жапондық кабинет бейбіт шарттарды талқылауды бастау үшін кездесті, бірақ 1937 жылдың 13 желтоқсанында жапон армиясы қытай астанасы Нанкинге шабуыл жасады, бұл Токиода эйфориялық көңіл-күйге әкелді. Жапон премьер-министрі, князь Фумимаро Коное әскерилердің қарсылығына қарамастан, Чиангтың қабылдай алмайтын бейбіт шарттар жасау арқылы «толық жеңіске» жету арқылы соғысты күшейтуге шешім қабылдады. 1937 жылдың 21 желтоқсанында Дирксен қытайлықтарға ұсынылатын жапондық бейбіт шарттармен таныстырылды, олар өте…
Сент-Джеймс сотының елшісі
1938 жылдың басында, Гитлердің шетелдік саясатты әскери аппараттың бақылауына алуына байланысты Бломберг-Фрич ісінің салдарынан, Нейрат Сыртқы істер министрі қызметінен босатылып, Лондондағы елші Риббентроп жаңа Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Соғыс министрі, фельдмаршал Вернер фон Бломберг зейнеткерлікке жіберілді, ал армия қолбасшысы, генерал Вернер фон Фрич қызметтен алынды. Бұған қоса, бірнеше жоғары шенді генералдар мен дипломаттар жұмыстан босатылды, осы мүмкіндікті пайдаланған Дирксен жаңа лауазым сұрады. Дирксеннің Нейратқа қарсы Риббентроптың жапондық бағытын қолдауы, Риббентропқа ұнады, сондай-ақ Дирксен Риббентроптың Азия бюросының басшысы, доктор Генрих Георг Стахмермен жақсы қарым-қатынаста болды, бұл оған қосымша артықшылық берді. Риббентроп Жапониядағы неміс әскери атташесі, генерал Эуген Оттті елші етіп тағайындауды қалап, жапондықтарды өзара жауап беруге мәжбүрлеу арқылы, өзінің жақын досы, Германиядағы жапон әскери атташесі, генерал Ошима Хирошиді Берлиндегі жапон елшісі етіп тағайындауды көздеді. Гитлердің бастапқы жоспары Франц фон Папенді, Австриядағы неміс елшісін Испанияға көшіру болды, ал Испаниядағы неміс елшісі, барон Эберхард фон Шторр Риббентропты алмастыру үшін Лондонға баруға тиіс еді. Бірақ Аншлюске әкелген дағдарыс Папеннің Бургосқа (Испанияның ұлтшыл астанасы) баруына бөгет болды, осыдан ол Венада қалуға мәжбүр болды. Гитлер, генерал Франкомен жақсы қарым-қатынас орнатып, өзінің қабілетін дәлелдеген Шторрді Бургоста қалдыруға шешім қабылдады. 1938 жылдың 24 сәуірінде, Чехословакия парламентіндегі этникалық немістерді ұсынушы ең ірі партия болған Судеттік Отандық майданының жетекшісі Конрад Хенлайн, Карлсбад бағдарламасын Чехословакияның Карлсбад қаласында (қазіргі Карловы Вары, Чехия) өткен партиялық съезде жариялады. Ол Судет аймағына кең ауқымды автономия беруді талап етті, сонымен қатар Чехословакияға адал екенін мәлімдеді. Германия үкіметі Карлсбад бағдарламасын қолдайтынын жариялады (бұл бағдарлама наурыз айында Гитлер мен Хенлайнның кездесуінде құпия түрде әзірленген еді), осылайша Орталық Еуропадағы дағдарыс Мюнхен келісімімен аяқталды. Германияның Судет аймағына автономия беруді талап етудегі сырттай қарапайымдылығы, Чехословакияның Судет аймағына автономия беруден бас тарту арқылы Германияны шабуыл жасауға "мәжбүрлеген" екенін көрсету мақсатын жасырды. Хенлайн Гитлерге: "Біз әрқашан қанағаттандыра алмайтын көп нәрсені талап етуіміз керек" деп уәде берген еді. Лондонға келгеннен кейін Дирксен виконт Асторға, Аншлюстен кейін британ премьер-министрі Невилл Чемберленнің сөйлеген сөзі Еуропа проблемаларын шешу үшін ағылшын-неміс келіссөздеріне "есік жапты" деді. Сыртқы істер министрі лорд Галифакспен алғашқы кездесуінде Дирксен Галифакске өзінің үкіметінің "Чехословакиядағы жағдайды тыныш ұстауға қатты мүкіндік іздеп отырғанын" айтып, Судет мәселесін көтерді. Дирксен Галифакстің Лондон мен Париждің Прагаға демарш жіберіп, Чехословакия президенті Эдвард Бенешке автономияны талап еткен Судеттік Отандық майданына "ең жоғары шегіне дейін жеңілдіктер" жасауға шақыратынын хабарлады. Британдықтарға Судеттік Отандық майданының ақылға қонымды екенін көрсету үшін Дирксен Хенлайнға 1938 жылдың 12 мамырынан бастап Лондонға барып, әртүрлі британдық саясаткерлермен кездесуге мүмкіндік берді. Ол Гитлер үшін жұмыс істегенін жоққа шығарды, чехтер этникалық неміс балаларын чех тілінде оқытатын мектептерге баруға мәжбүрлеу арқылы Судеттегі этникалық немістерді "жәбірлеу" туралы көп айтты және егер Прага Карлсбад бағдарламасының барлық сегіз талабына да берілмейтін болса, онда Германия Чехословакияға басып кіретінін мойындаса да, ол тек Судет үшін автономияны қалайтынын айтты. Ұлттық лейбористік депутат Харольд Николсонның ұйымдастырған түскі асында Хенлайн барлық партиялардың түрлі артқы орынбасарларымен кездесті, онда ол өзінің жан-жақты сүйкімділігімен және жұмсақ мінез-құлқымен таң қалдырды. Алайда, консервативті парламенттік депутаты генерал Эдвард Спирс сияқты бірнеше депутаттар Карлсбад бағдарламасының Прага өзінің сыртқы саясатын Берлиндікімен "үйлестіруі" керектігін және неміс болуы ұлттық социалист болуы керектігін және Судет аймағының жалғыз заңды партиясы болуы керектігін мәлімдегеніне алаңдады. 1938 жылдың мамыр айындағы Май дағдарысынан бастап Дирксен Сыртқы істер министрлігінен Германияның соғыс арқылы Судет дауын шешуге тырыспауы керектігі туралы ескертулер алды. Мамыр дағдарысы кезінде Дирксен Берлинге Британия Чехословакия үшін Германиямен соғысқысы келмейтінін, бірақ егер Германия Чехословакияға басып кірсе, бәлкім соғысқа баратынын хабарлады. Дирксен Галифакстың "Еуропалық қақтығыс болған жағдайда Британияның оған тартылуы мүмкін емес екенін болжау мүмкін емес" дегенін хабарлады. Дирксен Галифакстың мәлімдемесін Британия Германия Чехословакияға шабуыл жасаса, бәлкім соғысқа баратынын білдіретінін түсіндірді, бірақ Галифакс мұны тікелей айтқысы келмейтінін байқады. 1938 жылдың 8 маусымында Дирксен Галифакспен кездесуде Риббентроптың ағылшынға қарсы еместігін айтып, "оны Британиядағы елші ретінде сәтсіздікке ұшырату себебі, ол әрқашан неміс тарапына көп көңіл бөлгенімен байланысты" деді. Дегенмен, ол Риббентроп екі ел арасындағы жақынырақ қарым-қатынас орнатуды қалайтынын айтты. Сонымен қатар, Дирксен Чемберлен кабинеті Германияның Еуропадағы күш тепе-толығын бұзуы байқалса, "еш күмәнсіз" соғысқа баратынын ескертті, британ ымырасы "Германия осы мақсаттарға бейбіт жолмен қол жеткізуге тырысатыны" деген шартқа негізделгенін жазды. Дирксен 8 маусымдағы хабарламасын Чемберлен кабинетінің Судет аймағының Германияға қосылуына келісім беретініне, егер ол референдумнан кейін жасалса және "Германия тарапынан күштеп шаралар қолданылмаса" деген болжаммен аяқтады. 1938 жылдың шілдесінде Дирксен Лондонға сапармен келген Даңг штабтық басшысы Альберт Форстерге Британия Чехословакия дағдарысын бейбіт жолмен шешуді қалайтынын айтты, бірақ Германия Чехословакияға шабуыл жасаса, Британия соғысқа баратынына сендірді. 1938 жылдың 11 шілдесінде Дирксен Сен-Джеймс сарайының француз елшісі Шарль Корбинмен кездесті. Корбин Парижге Дирксеннің өзіне айтқанын хабарлады: "Британ халқы Германияның Ұлыбританияға қарсы агрессиясының сөзсіз салдары ретінде әуе соғысының жойқындығын көре бастады", Дирксен мұны оң даму деп қарады, Корбинге британ халқы Люфтваффе өздерінің қалаларын жоятынына сенгенше, Германияға қарсы британдық "агрессия" ықтималдығы аз екенін айтты. Геринг Риббентропты жек көріп, Төрт жылдық жоспар ұйымының басшысы ретінде Германияның 1938 жылы жалпы соғысқа дайын еместігіне экономикалық тұрғыдан сенді, осыдан ол Гитлердің 1938 жылдың күзінде Чехословакияға басып кіру жоспарларына қарсы шықты. Геринг Риббентроп пен Гитлердің сыртқы саясатын бұзуға тырысып, Дирксеннің Лондондағы Видеманнның бар екенін Риббентропқа хабарлағаннан кейін, бұл әрекеті құлады, бұл Сыртқы істер министрінің ашуын тудырды, ол сыртқы саясаттың Auswärtiges Amt-тің ғана құзырында екенін қатты мәлімдеді, нәтижесінде Видеманн қайтарылып алынды. Гитлер 1938 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Дирксенді көбінесе назарға алмады, бірақ Дирксен Рудольф Гесс және Фриц Боле сияқты бірнеше нацистермен байланыста болды, Гитлердің 1938 жылдың 1 қаңтарында Чехословакияға басып кіру жоспарларын іске асыру арқылы жалпы соғысты бастауы мүмкін екеніне алаңдады. 1938 жылдың қыркүйегінде Нюрнбергтегі партиялық съезде Дирксен Гитлермен кездесті, онда ол оған жалпы соғысқа қатысты қорқыныштарын және британдықтардың Германияның Чехословакияға шабуыл жасауына дайын екеніне сенгенін айтты.