Кіріспе

Перуде айтылатын аймара тілі. Кауки диалектісі, жақын орналасқан Качуй, Канчан, Кайпан және Чавин қауымдарында бірнеше қарт адамдар (2005 жылдың басында 9 адам тірі қалған) қолданады. Хардман Жакару мен Кауки біршама өзара түсіністікке ие болғанына қарамастан, бір тілдің сөйлеушілері екінші тілдің таспаға жазылған сөздерін түсінбегенін, ал Кауки мен Жакару сөйлейтіндер арасындағы некелерде үй тілі кейде испан тілі болғанын атап көрсеткен. (Дегенмен, қазір Жакару мен Кауки халқының көпшілігі испан тілінде сөйлейді.) Тарихи талдау көрсеткендей, екі тіл бір кездерде байланыстан тыс қалған. Жакару мен Кауки екеуін бірге атау үшін "Түп" деген сөз қолданылады. Жақару мен Кауки арасында морфологиялық айқын ерекшеліктер бар. Жақаруда он етістік формасы бар, ал Каукиде тоғыз ғана (гомофония салдарынан Кауки екі түрлі тұлға белгісінің мағыналық айырмасын сақтап қалған, бірақ олардың формалық айырмашылығын жоғалтқан). Сонымен қатар, Жақаруда етістік формалар жүйесінде кері дауыстық үйлесім кездеседі, ал Каукиде ол жоқ. Фонетикалық тұрғыдан алғанда, Кауки Жақарудан дауыстық жүйесімен ерекшеленеді. Жақаруда алты дауысты бар – үшеуі ұзын, үшеуі қысқа, ал Каукиде тек үш ұзын дауысты бар.

Әуелі дауыстылар

Жақару тілінде екі ұзындық деңгейін ажырататын үш фонемалық дауысты бар. Ұзын дауыстылар (/a: i: u:/) жазуда төменгі акцентпен белгіленеді: à ì ù.

Қосындылар

Екі ерінді Тісті/Жақ сүйекшесі Артқы тілшесі Жұмсақ тілшесі Көмейлік Назарлы Дауыссыз қақпақ/Жанама дауыссыз Ұсқынды дауыссыз Жанама дауыссыз Жақын дауыссыз Тіліңке серпу

Синтаксисі

Жақару тіліндегі синтаксис негізінен сөйлем жұрнақтарынан құралады. Бұл жұрнақтар сөйлемнің типін (сұрау, хабарлама және т.б.) көрсетеді. Жұрнақтар бір сөйлемде бірнеше рет кездесіп, сөйлем типін белгілеп, күрделі құрылымдарды жасауы мүмкін. Қысқасы, Жақару тілінде сөйлемнің грамматикалық болуы үшін, оған жұрнақ қосылуы міндетті. Жұрнақтары жоқ морфологиялық сөздер мен синтаксистік тіркестерді туған тілінің иелері грамматикалық емес деп санайды, ал кейбіреулері оларды айту мүмкін емес деп есептейді (Hardman, 2000).

Сөз тіркестері

Сөйлемдегі сөздердің ретінен өзгеше, тіркестерде сөздердің белгілі бір реті басым немесе міндетті болып табылады. Жақару тілінде тіркестердің екі негізгі түрі кездеседі: есімдік тіркестер және етістік тіркестер. Есімдік тіркестер. Есімдік тіркестердің үш түрі бар: анықтауыш тіркестер, сан тіркестері және меншік тіркестері. Анықтауыш тіркестер бас есімнің алдында тұратын бір немесе бірнеше анықтауыш есімдерден тұрады, олар дауыстың түсірілуі арқылы белгіленеді. Жақару тіліндегі сандар ондық жүйеде болады. Сан тіркестері 10, 100 және 1000 еселіктерін пайдаланып, үлкен сандарды құру үшін нақты ретпен орналастырылады. Сан тіркестерінің реті: сан x еселік + сан. Көрсетілмеген, қарапайым меншік тіркестері белгілі бір ретті сақтайды: меншік иесі + na + меншікке ие нәрсе + төрт жеке меншік жұрнағының бірі (Хардман, 2000). Етістік тіркестер. Жақару тілінде етістік тіркестері сирек кездеседі және ешқашан екі бөліктен аспайды. Төрт белгілі реттегі түрі бар: мұқият тіркес, қосымша тіркес, күш салу тіркесі және OV тіркесі (дауыстың түсірілуімен анықтауыш + етістік түбірі). Етістіктерге қосымша сандық анықтауыш қосылуы мүмкін (Хардман, 2000).

Қалдықтар

Жакару тілінде үш түрлі түйіршік бар: жоқ ететін, сәлемдесу және бірнеше ерекше түйіршіктер. Жоқ ететін сөздерді білдіру үшін үш түйіршік қолданылады: бұйрық жоқтығы, негізгі жоқтығы және бағынышты жоқтығы. Жакару тілінде адамдарға арналған сәлемдесу үшін төрт түйіршік қолданылады, олар сөйлеушінің және сөйлес адамның жынысын көрсетеді және ешқандай жұрнақтарды қоспайды. Төрт ерекше түйіршік жұрнақтар қабылдамайды және өздері жеке сөздер болып табылады: Жира («Келейік»), Джалли («Білмеймін, мүмкін»), Вала («Озыңнан кет, сау бол») және Чику («Келіп жатырмын, сау бол») (Хардман, 2000: 115).

Номиналды морфологиясы

Номиналды морфология жұрнақтар арқылы көрінеді, және екі түрлі номиналдық жұрнақ бар: меншік және өзгерту. Зат есім жұрнақтары екі типке бөлінеді. Бір типтің жұрнақтары есімнің сөйлемдегі басқа сөздермен байланысын көрсетеді (мұндай жұрнақтардың 10-ы бар: 4 меншік белгісі, 5 бағыт белгісі және 1 объект белгісі). Қалған номиналдық жұрнақтар күрделі зат есімдерді жасауға арналған (Хардман, 2000). Номиналды морфология төрт тұлға парадигмасына негізделген, ол екінші тұлғаның сөйлемге қатысын көрсетеді. Сондықтан, бірінші тұлға адресатты қамтымайды. Екінші тұлға сөйлеушіні қамтымайды. Үшінші тұлға сөйлеуші мен адресатты екеуін де қамтымайды және белгіленбеген немесе жоқ жағдайларда қолданылады. Төртінші тұлға сөйлеуші мен адресатты екеуін де қамтиды (Хардман, 2000).