Кіріспе

Акусматикалық музыка (грекше ἄκουσμα akousma, "естілетін нәрсе") – тікелей орындаудың орнына динамиктер арқылы ұсынуға арналған электроакустикалық музыканың бір түрі. Ол 1940 жылдардың соңында пайда болған musique concrète композициялық дәстүрінен бастау алады. Акустикалық немесе электроакустикалық музыкалық туындылардан айырмашылығы, таза акусматикалық композициялар (тыңдау тұрғысынан) көбінесе тек бекітілген аудио жазбалар түрінде ғана болады. Акусматикалық музыканың композициялық практикасының негізінде акусматикалық дыбыс – естілетін, бірақ көрінбейтін дыбыс жатыр. Әуен, гармония, ырғақ, өлшем сияқты дәстүрлі түрде "музыкалық" деп есептелетін элементтер де болуы мүмкін, бірақ көбінесе тембр және спектр сияқты дыбысқа негіделген ерекшеліктерге көбірек назар аударылады. Композициялық материалдарға музыкалық аспаптардан алынған дыбыстар, дауыс, электрондық түрде жасалған дыбыстар, дыбыс сигналдарын өңдеу арқылы алынған дыбыстар, сондай-ақ әртүрлі дыбыс эффектілері мен далалық жазбалар кіруі мүмкін. Музыканы жасау үшін цифрлық диктофондар, цифрлық сигналды өңдеу құралдары, цифрлық аудио жұмыс станциялары сияқты түрлі музыкалық технологиялар, немесе магнитофондар мен диктофондар сияқты аналогты құралдар қолданылады. Мұндай технологиялардың көмегімен әртүрлі дыбыстық материалдарды кез келген тәсілмен біріктіруге, салыстыруға және өзгертуге болады. Осы тұрғыда композициялық әдіс Эдгард Варездің "дыбысты ұйымдастыру" деп атаған процесі ретінде қарастырылады.

Шығу тегі

Кейбір тарихи деректер бойынша, "акусматикалық" терминінің бастауы Пифагорға дейін жетеді; философ студенттерін экранның артынан оқытып, олардың назарын лекцияларының мазмұнынан аудармау үшін мұндай шара қолданған деп саналады. Осы жағдайда тыңдаушы есту сезімін күшейту үшін шығарылған дыбыстарға назар аударады. 1955 жылы Жером Пейно мен Пьер Шеффер "музыка конкрет" (musique concrète) тыңдау тәжірибесін анықтау үшін "акусматикалық" терминін алғаш рет қолданды. Бұл термин Пифагордың шәкірттерінің ең сыртқы тобы – "акусматикой" (akousmatikoi) аталымынан шыққан, олар ұстаздарының даусын тек перде артынан ғана естіген. Сол сияқты, акусматикалық музыка да дыбыс көзі көрінбей, динамиктердің "пердесі" артынан естіледі.

Даму

Академиялық ортада акустикалық музыка және акустикалық өнер терминдері жиі қолданыла бастады, әсіресе заманауи musique concrète туралы сөз болғанда. Дегенмен, акустикалық тәжірибе – композиция стилі ме, әлде дыбысты тыңдаудың бір жолы ма, деген пікір қақтығысы бар. Скрутон дыбыстық тәжірибені бастапқыда акусматикалық деп сипаттайды: Лидия Гоердің сөздерінше, "дыбыс әлемі – біз кіре алатын кеңістік емес; ол бізден қашықтықта болатын әлем".

Стиль

Акусматикалық музыкада танымал музыкалық көздері бар дыбыстар кездесуі мүмкін, бірақ дәстүрлі вокалдық және аспаптық технологияның шегінен асып түсетін танымал көздер де болуы мүмкін. Қолданылатын технология тек дыбыстарды көшірумен ғана шектелмейді. Дыбыс синтезі мен өңдеу әдістері қолданылады, олар бізге бұрын естімеген және нақты көзін анықтау қиын дыбыстарды ұсынуы мүмкін. Акусматикалық композициялар бізге таныс музыкалық құбылыстарды ұсынуы мүмкін: басқа музыка түрлерімен оңай салыстырылатын аккордтар, мелодиялар және ырғақтар, сонымен қатар дәстүрлі жіктемеге жатқызу мүмкін емес құбылыстарды да ұсынуы мүмкін.

Орындау тәжірибесі

Акустикалық композициялар кейде тыңдаушыларға концерттік ортада ұсынылады, олар көбінесе орындаушыларсыз болғанымен, акустикалық концерттерден ажырату қиын. Акустикалық концертте дыбыс алдын ала жазылған материалдарды пайдалану арқылы немесе компьютерде нақты уақытта жасалады. Дыбыс материалы кейін "дыбыс диффузиясы" деп аталатын тәсіл арқылы бірнеше динамиктер арқылы кеңістікте таратылады. Мұндай туындыны көбінесе композитор (бар болса) диффузиялайды, бірақ интерпретатор рөлін осы өнер саласының басқа маманы да атқара алады. Интерпретаторға туындыны кеңістікте орналастыру бойынша бағыт-нұсқау беру үшін көптеген композиторлар диффузиялық партитура ұсынады; ең қарапайым түрінде бұл уақыт осіне қатысты кеңістіктік өзгерістерді көрсететін туындының графикалық бейнесі болуы мүмкін.

Акусматикалық тәжірибе

Акусматикалық музыкада тыңдаушылар дыбыстарды олардың көзіне емес, дыбыстық сапасына қарай ажыратуға шақырылады. Пьер Шеффер өзінің «Музыкалық объектілер туралы трактатында» былай деп жазады: «Көздерді жасыру – техникалық кемшілік емес, сондай-ақ кездейсоқ өзгеріс процесі де емес: ол алғышартқа айналады, тыңдаушыны саналы түрде белгілі бір жағдайға келтіру. Сондықтан сұрақ осыған қатысты туындайды: «Мен не естіп тұрмын? Сіз не естіп тұрсыз?» – яғни, тыңдаушыдан дыбыстың сыртқы көрінісін емес, оның өзінің қабылдануын сипаттауын сұрау керек». Музыканың акусматикалық екендігі оның динамиктен ойнатылуына қарағанда, қалай тыңдалғанына көбірек байланысты. «Акусматикалық» терминін дұрыс түсіну үшін дыбыс көзі мен дыбыс идентификациясын нақты ажырату қажет. Акусматикалық музыканы тыңдаушы дыбысты оның жекелігіне сезімталдықпен қабылдамай немесе азырақ қабылдайтын музыка деп айтуға болады. Тыңдау режимі дыбыстың миметикалық емес, абстрактілі тембральдық аспектілеріне бағытталған. Пьер Шеффер мұны «écoute réduite» (кемітілген тыңдау) деп атады. «Écoute réduite» музыканы акусматикалық деп қабылдауға алып келеді, себебі дыбыстарды динамиктен ойнату олардың идентификациясын жасыруға мүмкіндік береді, өйткені визуалды анықтама жойылады.