Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аустралияның жойылған рәсімдік тілі, Ирандағы ауыл
Extinct ceremonial language of Australia
the village in Iran
Дамин (Лардил тілінің практикалық орфографиясында Демин) – Солтүстік Австралияның абориген Лардил (Лердил тілінің практикалық орфографиясында) және Янкаль халықтарының жоғары дәрежедегі білім алған ер адамдары қолданған рәсімдік тілдің бір түрі. Екеуі де Карпентария шығанағындағы аралдарда тұрады: Лардил – Уэсли тобының ең ірі аралы Морнингтон аралында, ал Янкаль – Форсайт аралдарында. Олардың тілдері бір туыс – тангк тілдері тобына жатады. Лардил тілі тангк тілдерінің арасында ең ерекшесі, ал қалғандары Янкаль тілімен өзара түсінісе алады. Лардил тіліндегі Демиин сөзі «үнсіздік» деп аударылады.
Damin (Demiin in the practical orthography of Lardil) was a ceremonial language register used by the advanced initiated men of the aboriginal Lardil (Leerdil in the practical orthography) and Yangkaal peoples of northern Australia. Both inhabit islands in the Gulf of Carpentaria, the Lardil on Mornington Island, the largest island of the Wesley Group, and the Yangkaal on the Forsyth Islands. Their languages belong to the same family, the Tangkic languages. Lardil is the most divergent of the Tangkic languages, while the others are mutually comprehensible with Yangkaal. The Lardil word Demiin can be translated as being silent.
Шығу тегі
Даминнің шығу тегі белгісіз. Лардил және Янкаал тайпалары Даминнің арман уақытындағы мифологиялық тұлға тарапынан жаратылғанын айтады. Хейл және оның әріптестері оны Лардил ақсақалдарының ойлап тапқанын санайды; оның әлемдегі тілдік ойындарда кездесетін бірнеше ерекшеліктері бар, мысалы, «м» және «н» сияқты мұрындық дауыстық жабылуларын мұрындық дыбырларға айналдыру, дауыстыларды екі еселеу және басқа да ұқсас амалдар. Эванс және оның әріптестері екі тайпаның мифологиясын зерттегеннен кейін, Даминнің Янкаал ақсақалдары тарапынан ойлап табылып, Лардил тайпасына жеткенін болжайды. Флемингтің (2017) сөзіне сүйенсек, "Даминнің ерекше ерекшеліктері жоспарланбаған және спонтанды түрде дамыды, онда қалыптасқан паралингвистикалық дыбыстар бірінші дәрежелі ерлерге арналған қол тілімен байланысқандықтан семантикалық мағынаға ие болды".
The origin of Damin is unclear. The Lardil and the Yangkaal say that Damin was created by a mythological figure in Dreamtime. Hale and colleagues believe that it was invented by Lardil elders; it has several aspects found in language games around the world, such as turning nasal occlusives such as m and n into nasal clicks, doubling consonants, and the like. Evans and colleagues, after studying the mythology of both tribes, speculate that it was the Yangkaal elders who invented Damin and passed it to the Lardil. According to Fleming (2017), "the eccentric features of Damin developed in an emergent and unplanned manner in which conventionalized paralinguistic phonations became semanticized as they were linked up with a signed language employed by first order male initiates".
Бұрынғы салтанатты пайдалану
Лардил тайпасының ерлерге арналған екі бастама рәсімі болды: сүндеттеуді қамтитын луруку және пенистің кішірейтілуінен тұратын варама. Әйелдер үшін арнайы рәсімдер болмаған, бірақ әйелдер осы рәсімдерде, әсіресе луруку рәсімінде маңызды рөл атқарды. Кейде Дамин – құпия тіл деп айтылады, бірақ бұл жаңылыс, себебі Лердил тайпасының бастамадан өтпеген мүшелерінің оны естіп алуына ешқандай кедергі келтірілмеген. Дегенмен, ол варама рәсімінде оқытылып, бастамадан өтпегендерден жасырылған. Кем дегенде бір ақсақал белгілі, ол пенисті кішірейту рәсімінен өтпегенмен, Дамин тілін өте жақсы меңгерген, бірақ мұндай жағдай сирек кездесетін болған. Дамин лексикалық сөздері семантикалық салаларға бөлініп, бір сеанста бастаушыға айтылатын. Әр сөз жарияланғанда, екінші сөйлеуші оның лардил тіліндегі баламасын айтатын. Алайда, жаңадан үйренуші негізгі білімді меңгеріп, Дамин тілін қоғамда ашық қолдануға дейін бірнеше сеанс қажет болатын. Бір адам Дамин тілін бір сеанста үйренгенін мәлімдеді, бірақ екі аға варама адамы тіркелімді толық меңгермегенін мойындады. Дамин тілін үйренгендер Демиинкюрльда ("Дамин иелері") деп аталды. Олар осы тілді әсіресе діни рәсімдерде, сондай-ақ күнделікті өмірде, азық-түлік іздеу кезінде, әңгімелесу барысында және т.б. қолданды.
The Lardil had two initiation ceremonies for men, namely luruku, which involved circumcision, and warama, which involved penile subincision. There were no ceremonies for women, although women did play an important role in these ceremonies, especially in the luruku ceremony. It is sometimes said that Damin was a secret language, but this is misleading since there was no attempt to prevent the uninitiated members of the Leerdil tribe from overhearing it. However it was taught during the warama ceremony and, therefore, in isolation from the uninitiated. At least one elder is known, who, though not having been subincised, had an excellent command of Damin, but this seems to have been a unique case. Damin lexical words were organised into semantic fields and shouted out to the initiate in a single session. As each word was announced, a second speaker gave its Lardil equivalent. However, it normally took several sessions before a novice mastered the basics and could use Damin openly in the community. One speaker did claim to have learned to speak Damin in a single session, but on the other hand two senior warama men admitted that they lacked a firm command of the register. Once Damin had been learned, the speakers were known as Demiinkurlda ("Damin possessors"). They spoke the register particularly in ritual contexts, but also in everyday secular life, when foraging, sitting about gossiping, and the like.
Құлдырау
Лардил және Янкаль халықтарының мәдени дәстүрлері бірнеше онжылдықтан бері төмендеп келеді, ал Лардил және Янкаль тілдері дерлік жойылып қалды. Соңғы варма тойы 1950 жылдары өткізілген, сондықтан қазіргі таңда Дамин екі халықтың бірі де қолданбайды. Дегенмен, жақында мәдени дәстүрлерді жаңғырту басталып, луруку тойланды. Варама тойлары да қайта жандана ма, әлі белгісіз.
The cultural traditions of the Lardil and Yangkaal have been in decline for several decades, and the Lardil and Yangkaal languages are nearly extinct. The last warama ceremony was held in the 1950s, so nowadays Damin is no longer in use by either the Yangkaal or the Lardil. However, recently a revival of cultural traditions has begun, and luruku has been celebrated. It remains to be seen whether warama ceremonies will also be reactivated.