Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Австрия патологы және философы (1804–1878)
Austrian pathologist and philosopher (1804–1878)
Карл фон Рокитанский бароны (Carl Freiherr von Rokitansky, ; 19 ақпан 1804 – 23 шілде 1878) – австриялық дәрігер, патолог, гуманистік философ және либерал саясаткер, 19 ғасырдағы Вена медицина мектебінің негізін қалаушы. Ғылыми негіздегі диагностика ғылымын қалаған.
Baron Carl von Rokitansky (Carl Freiherr von Rokitansky, ; 19 February 1804 – 23 July 1878) was an Austrian physician, pathologist, humanist philosopher and liberal politician, founder of the Viennese School of Medicine of the 19th century. Founder of science based diagnostics.
Ерте өмір
Карл Джозеф Венцель Прокоп Рокитанский, көбінесе Карл Рокитанский деп танылады, Богемия Корольдігінің Градец Кралове қаласында дүниеге келді, ол кезде Габсбург монархиясының құрамында және Киелі Рим империясының императорлық штаты болған. Оның әкесі Прокоп Рокитанский (1771–1813) Лейтмерицте мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеген. Оның анасы Терезия (1772–1827) – Градец Кралове қаласының алғашқы аймақтық комиссары Вацлав Лодгман Риттер фон Ауеннің қызы. Карл төрт баланың (Прокоп, Мари, Терези) үлкені болды. Әкесінің ерте қайтыс болуынан (1812 жылы қайтыс болды) кейін Карл мен оның туыстары шектеулі жағдайда өсті. Осыған қарамастан, анасы оның Градец Краловедегі гимназияға баруын қамтамасыз етті және Прагадағы Карл университетінде оқуға мүмкіндік жасады. Рокитанский өзінің тәрбиесін өте либералды деп сипаттады. Рокитанский әкесін өте көп оқыған және білімді адам ретінде еске алады. Осы себепті Рокитанский бастапқыда Прага университетінде классикалық филологияны оқымақ ниетте болды.
Carl Joseph Wenzel Prokop Rokitansky, usually known as Carl Rokitansky, was born in Hradec Králové (Königgrätz), in the Kingdom of Bohemia, then part of the Habsburg monarchy and an imperial state of the Holy Roman Empire. His father Prokop Rokitansky (1771–1813) was a civil servant in Leitmeritz. His mother Theresia (1772–1827) was the daughter of Václav Lodgman Ritter von Auen, the first regional commissioner of Hradec Králové. Carl was the eldest of four children (Prokop, Marie, Theresie). Due to the early death of his father († 1812), Carl and his siblings grew up in straitened circumstances. Despite this, his mother made sure that he attended grammar school in Hradec Králové and made it possible for him to study at the Charles University in Prague. Rokitansky described his upbringing as very liberal. Rokitansky remembered his father, as having been very widely read and erudite. For this reason, Rokitansky originally intended to study classical philology at the University of Prague.
Университет оқулары
Рокитанский 1818 жылы міндетті философиялық пропедевтикамен университетті бастады. Оның кейбір сабақтарын философ Бернардо Болцано (1771–1848) оқыды, ол оның саяси және әлеуметтік идеяларына ұзаққа созылған әсер етті. Дегенмен, 1821 жылы ол Прагада медицинаны оқуға шешім қабылдады. 1824 жылы ол өзінің еңісі Лодгман фон Ауенмен бірге тұруға және Вена университетінде медициналық білімін жалғастыру үшін Венаға көшіп келді. 1827 жылы ол Вена қалалық ауруханасының патологиялық-анатомиялық прозектурасында зерттеу жұмыстарын бастады. Оның алғашқы толыққанды мәйіт тілімі 1827 жылдың 23 қазанымен тарихқа енді. 1828 жылдың 6 наурызында Вена университетінен медицина ғылымының докторы ғылымын қорғады. Оның докторлық диссертациясы "De Varioloide Vaccinica" деп аталып, шешекке қарсы вакцинацияны зерттеді, себебі ол өте ерте кезден серология саласына қызығушылық танытқан.
Rokitansky began university in 1818 with the obligatory philosophical propaedeutics. Some of his classes were taught by the philosopher Bernardo Bolzano (1771–1848), who was to have a lasting influence on his political and social ideas. However, in 1821 he decided to study medicine in Prague. In 1824 he moved to Vienna to live with his uncle Lodgman von Auen and to continue his medical studies at the University of Vienna. In 1827 he began his research at the Pathological Anatomical Prosecture at the Vienna General Hospital. His first complete autopsy report is dated 23 October 1827. He obtained his doctorate in medicine from the University of Vienna on 6 March 1828. His doctoral thesis was entitled "De Varioloide Vaccinica", and was a study of the smallpox vaccination, as he had very early on developed an interest in serology.
Саяси мансап
Ескі прокуратура 1848 жылғы наурыз революциясында да маңызды рөл атқарды. "Дәрігерлер революциясы" деп танылған оқиғаны Рокитанскийдің патология бөліміндегі 40 дәрігер дайындады, себебі бұл бөлім тіпті Меттерних дәуірінде де полиция бақылауында болған жоқ. Рокитанскийдің либералдық көзқарастарының арқасында жаңа ғимараттың құрылысы үкімет тарапынан бірнеше рет кейінге шегерілді. Осылайша ол 35 жыл бойы ескі ғимаратта жұмыс істеді, оны "ең мықты денсаулыққа да тұрақты зиян келтіретіндей" деп сипаттады. 1862 жылы жаңа Патологиялық-анатомиялық институттың ашылуында сөйлеген "Табиғат ғылымына еркіндік!" атты сөздерінде Рокитанский ғылымның саяси араласудан босатылуын талап етті. Әртүрлі академиялық және саяси органдардағы маңызды лауазымдарының нәтижесінде Рокитанский Австриядағы либерализмге де елеулі ықпал етті. 1863 жылы Рокитанский Антон фон Шмерлинг тарапынан Ішкі істер министрлігінің медициналық кеңесшісі болып тағайындалды. Осы қызметінде ол университеттерді ұйымдастыру, медициналық білім беру мазмұны және кадрлар тағайындалуына үлкен әсер етті. "Zeitfragen betreffend die Universität" (1863) атты памфлетінде ол, басқа мәселелермен қатар, оқыту мен білім алу еркіндігін қарастырып, заманауи, пәнаралық оқытуды талап етті. "Die Conformität der Universitäten" (1863) еңбегінде ол Габсбург монархиясындағы барлық студенттер үшін тең мүмкіндіктерді талап етті. Ол барлық университеттерде барлық пәндер оқытылып, емтихан жүйесі біркелкі болуын қалады. Оның шақыруына жауап ретінде Грац және Инсбруктағы шаштараз-хирургтер мектебі 1863 және 1869 жылдары медициналық факультеттерге айналып, толыққанды университеттерге айналды. Сонымен қатар, ол Вена университетін шығыстағы тәждік жерлерден студенттерді қабылдауға жақтады және ұлтшылдықтың күшеюіне қарсы күресу үшін бар күшін жұмсады. 1867 жылдың 25 қарашасында Рокитанский император Франц Иосиф I тарапынан Рейхсраттың жоғарғы палатасына өмір бойына тағайындалды. Палатадағы Либералдық партияның басты спикері ретінде Рокитанский 1868 жылы әрбір дін өкілінің өз балалары үшін мектеп ашуға құқығы болуын талап етті. "Азаттық пен прогресті" ілгерілетуге бағытталған тың тынысының нәтижесінде ол университет реформасына және денсаулық сақтау жүйесін жақсартуға маңызды үлес қосты. Оның төрағалығымен (1850–1878) Венадағы дәрігерлер коллегиясы таудан Венаға таза су жеткізу үшін құбырлар салу жөніндегі науқанды жүргізді. 1848 жылдың 17 шілдесінде Рокитанский Императорлық Ғылым академиясының толық мүшесі болды, онда 1851 жылдың 26 маусымында ол "Arterienнің ең маңызды аурулары туралы" (Ueber einige der wichtigsten Krankheiten der Arterien) атты лекциясын оқыды, бұл артериосклерозды көпшілық алдында талқылаған алғашқы жағдайлардың бірі болды. [32] 1866 жылы ол вице-президент болып сайланды, ал 1869 жылдан 1878 жылға дейін Венадағы Императорлық Ғылым академиясының президенті қызметін атқарды, оны ол "мен бағалайтын ең үлкен құрмет" деп сипаттады. 1870 жылдан бастап Рокитанский Жоғарғы санитарлық кеңестің бірінші президенті және Венада жаңадан құрылған Антропологиялық қоғамның президенті болды.
The old prosecture also played an important role in the March Revolution of 1848. What became known as the "Doctors' Revolution" was prepared by 40 physicians in Rokitansky's pathology department, as this was not under police surveillance even during the Metternich era. Due to Rokitansky's liberal attitudes, the construction of a new building was repeatedly delayed by the government. Thus he spent 35 years working in the old building which he described as being in such a state that it would "cause lasting harm to even the most robust health". In his legendary address "Freedom for Natural Science!" delivered at the inauguration of the new Pathological Anatomical Institute in 1862, Rokitansky demanded that science should be free from political interference. By virtue of the key positions he held in various academic and political bodies, Rokitansky also had a significant influence on Liberalism in Austria. In 1863, Rokitansky was appointed by Anton von Schmerling as medical adviser to the Ministry of the Interior. In this capacity, he had great influence on university organisation, the content of medical teaching and appointments. In his pamphlet "Zeitfragen betreffend die Universität " (1863) he addressed among other things, freedom of teaching and learning and demanded modern, interdisciplinary teaching. In "Die Conformität der Universitäten " (1863) he called for equality of opportunity for all students in the Habsburg Monarchy. He demanded that all universities should teach all disciplines and that examinations should be standardised. In response to his urging, the school for barber surgeons in Graz and Innsbruck became medical faculties in 1863 and 1869, thus becoming fully fledged universities. Moreover, he advocated opening the University of Vienna to students from the crownlands in the east and did his best to counter the emerging strains of nationalism. On 25 November 1867, Rokitansky was "unexpectedly and unpreparedly" appointed for life to the upper chamber of the Reichsrat by Emperor Franz Joseph I. As the main speaker for the Liberal Party in the chamber, Rokitansky demanded in 1868 that each confession with the resources to do so should have the right to open schools for its children. In his endeavours to advance "freedom and progress", he contributed significantly to university reform and to improving the healthcare system. Under his presidency (1850–1878) the College of Physicians in Vienna campaigned for the construction of the pipelines that would bring fresh water from the mountains to Vienna. On 17 July 1848, Rokitansky became a Full Member of the Imperial Academy of Sciences, where on 26 June 1851 he gave his lecture Ueber einige der wichtigsten Krankheiten der Arterien, one of the first occasions on which arteriosclerosis was discussed in public. [32] In 1866 he became vice president, and from 1869 to 1878 served as President of the Imperial Academy of Sciences in Vienna, which he described as the "greatest honour that I enjoy". From 1870 Rokitansky served as first President of the Supreme Sanitary Council and as president of the newly founded Anthropological Society in Vienna.
Философиялық мансабы
Рокитанский ғылыми зерттеулерде "материалистік әдісті" қорғағанымен, материализмді философиялық дүниетанымы ретінде қабылдамады. Венадағы Бас ауруханада Патологиялық анатомия институтының ашылуына арналған естелік сөзінде ол "табиғи ғылым еркіндіктерін" дұрыс пайдаланбаудан сақтандырды. Ғалымдар алдымен адамдарды "саналы және ерікті тұлғалар" ретінде қарастырып, содан кейін ғана білімге құштарлықтарын қанағаттандыруы керек. Егер дәрігерлер адамдарды тек зерттеу нысандары ретінде қараса, адамгершілік сезімі жоғалады. Осылайша Рокитанский медицинадағы этика мәселесін алғаш рет көтерді. Императорлық ғылым академиясында "барлық тіршілік иелерінің ынтымағы" тақырыбында сөйлеген кезінде Рокитанский Артур Шопенгауэрдің қайырымдылық туралы жазбаларына жақын екенін көрсетті: "егер біз [ ] қайырымдылықты сақтап, іс жүзіне асырсақ", - деп түсіндірді ол, "біз науқастардың азаптарының бір бөлігін жеңілдете аламыз". Адамның жомарттығы – өз еркімен зор азаптарды қабылдауға дайындығымен көрінеді. Мұны істегендер біздің ең үлкен этикалық үлгіміз болуы керек". Ол 1862 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1845 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. 1848 жылдың 17 шілдесінде Рокитанский Императорлық ғылым академиясының толық құқықты мүшесі болып сайланды. 1866 жылы ол вице-президент, ал 1869 жылдан бастап Австрия-Венгриядағы Венада 1878 жылдың 23 шілдесінде қайтыс болғанға дейін президент болды. Рокитанский бұл "мен үшін ең үлкен мәртебе" деп есептеді.
Although Rokitansky defended the "materialistic method" in scientific research, he rejected materialism as a philosophical world view. In his commemorative speech on the occasion of the opening of the Institute of Pathological Anatomy at the General Hospital of Vienna, he warned against the abuse of "natural science liberties". Scientists should first regard humans as "conscious and free willing subjects" and only then follow their urge toward knowledge. The feeling of humanity would be lost if physicians regarded human beings purely as research objects. Thus Rokitansky brought up for the first time the question of ethics in medicine. In another speech about the "solidarity of all animal life", delivered at the Imperial Academy of Sciences, Rokitansky showed his proximity to Arthur Schopenhauer's writings on compassion: "if we [ ] preserve and practice compassion", he explained "we are able to alleviate part of the load of suffering" of patients. Human generosity will be shown by our capability to accept the greatest sufferings by voluntarily renouncing aggression. Those who succeed in this should be our greatest ethical role models." He was elected as a member of the American Philosophical Society in 1862. In 1845, he was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences. On 17 July 1848 Rokitansky was elected as an effective member of the Imperial Academy of Sciences. In 1866, he became its vice president and from 1869 until his death in Vienna, Austria Hungary, on 23 July 1878, its president. Rokitansky felt that this "was the largest honour which I could enjoy".
Танымал мәдениетте
Mad Max фильмдер сериясының басты кейіпкері Макс Рокатанский Карл фон Рокитанский атымен аталады. Бұл есімнің себебі – осы фильмдер сериясының режиссері Джордж Миллер медицинаны оқыған және алғашқы "Mad Max 1" фильміне қаржы жинаған кезде дәрігер болып жұмыс істеген.
The main character in the film series Mad Max, Max Rockatansky, is named after Carl von Rokitansky. The reason for this bizarre connection is the fact that the director of this film series, George Miller, studied medicine and also made a living as doctor at the time when he was raising funds for his first movie Mad Max 1.