Кіріспе

Экономикалық көпіршік

[[Файл:Шиллер IE2 Fig 2 1. png|350px|оң|thumb|Сурет 1: Роберт Шиллердің АҚШ-тағы үй бағалары, халық саны, құрылыс шығындары және облигациялардың табысы туралы графигі, "Ақылсыз құштарлық" кітабынан, 2-ші басылым. Бұл АҚШ штаттарының жартысынан астамына әсер еткен үй мүлігі бағаларының күрт өсуі және одан кейінгі құлдырауы болды. Көптеген аймақтарда жылжымайтын мүлік көпіршігі болды, ол субпримдік ипотекалық дағдарыстың себебіне айналды. Үй бағалары 2006 жылдың басында шарына жетті, 2006 және 2007 жылдары төмендеді және 2011 жылы жаңа ең төменгі деңгейге жетті. 2008 жылдың 30 желтоқсанында Case-Shiller үй бағасы индексі тарихындағы ең үлкен құлдырауды тіркеді. Үй көпіршігінің жарылуынан туындаған несие дағдарысы АҚШ-тағы Ұлы дағдарыстың маңызды себебі болды. 2006-2007 жылдары АҚШ үй иелері арасындағы мәжбүрлі түсірілімнің жоғары деңгейі 2008 жылдың тамызында субпримдік, Alt A, кепілдік берілген борыштық міндеттемелер (CDO), ипотекалық несиелер, несие, хедж-фондтар және шетелдік банктер нарықтарында дағдарыс тудырды. 2007 жылдың қазан айында АҚШ Қаржы министрі Генри Полсон үй көпіршігінің жарылуын "біздің экономикамызға ең үлкен қауіп" деп атады. Көпіршік үй бағасына ғана емес, сонымен қатар ипотекалық нарыққа, үй салушыларға, жылжымайтын мүлікке, үйге арналған бөлшек сауда орындарына, ірі институционалдық инвесторлардың иелігіндегі Уолл-стрит хедж-фондтарына және шетелдік банктерге әсер етуі мүмкін, бұл бүкіл елдегі экономикалық төмендеу қаупін арттырады. 2008 жылы АҚШ үкіметі АҚШ-тың үй көпіршігіне байланысты арнайы несиелер мен құтқаруларға 900 миллиард доллардан астам қаражат бөлді. Бұл қаражат мемлекеттік және жеке сектор арасында бөлісті. Федералды Ұлттық Ипотекалық Қауымдастығы (Fannie Mae) және Федералды Тұрғын Ұй Несиелік Корпорациясы (Freddie Mac) (екеуі де үкіметтің қолдауына ие кәсіпорындар) және Федералды Тұрғын Ұй Әкімшілігінің үлесі үлкен болғандықтан, олар мемлекеттік қолдаудың маңызды бөлігін алды, тіпті олардың ипотекалық несиелері консервативті бағаланып, жеке сектордың ипотекалық несиелеріне қарағанда жақсы нәтижелер көрсетті.

Өмірбаян

Жер бағасы құрылыстар бағасының өсуіне қарағанда әлдеқайда үлкен үлес қосты. Бұл суреттегі 1-суреттегі құрылыс шығындарының индексінен көрінеді. Үйдің жер құнын бағалау үшін, үй бағасынан құрылыстың тозуға түзетілген ауыстыру құнын алып тастауға болады. Осы әдістемені қолдана отырып, Дэвис және Паломбо 46 АҚШ қалалық аймақтарының жер құнын есептеп шығарды, оны Линкольн жер саясаты институтының веб-сайтында табуға болады. Тұрғын үй көпіршіктері жергілікті немесе жаһандық жылжымайтын мүлік нарықтарында пайда болуы мүмкін. Олардың соңғы кезеңдерінде, олар әдетте жылжымайтын мүліктің бағалануының қарқынды өсуімен сипатталады, бұл табысқа, баға мен жалдама қатынастарына және басқа да экономикалық көрсеткіштерге қатысты тұрақсыз деңгейлерге жеткенге дейін. Мұнан кейін үй бағасының төмендеуі мүмкін, нәтижесінде көптеген меншік иелері өзінің меншікті капиталының теріс жағдайында қалады – ипотекалық қарызы мүліктің құнынан жоғары. Тұрғын үй көпіршігінің негізгі себептері күрделі. Бұл факторларға салық саясаты (тұрғын үйді капиталдан түскен табыстан босату), тарихи төмен пайыздық мөлшерлемелер, несие беру стандарттарының әлсіздігі, реттеушілердің араласпауы және спекуляциялық қызу жатады. Бұл көпіршік шамамен Ұлыбритания, Гонконг, Испания, Польша, Венгрия және Оңтүстік Кореядағы жылжымайтын мүлік көпіршіктерімен сәйкес келеді. Көпіршіктерді анықтау мүмкін болғанымен, оларды нақты өлшеуге болады, тек нарықтық түзетуден кейін ғана, АҚШ тұрғын үй нарығында 2005-2006 жылдары басталған түзетуден кейін. Кейбір экономистер АҚШ тұрғын үй нарығындағы түзету 2006 жылы басталды деп қорытындылады. 2006 жылғы мамырдағы «Fortune» журналындағы АҚШ тұрғын үй нарығына қатысты есепте былай делінген: «Үлкен тұрғын үй көпіршігі, со наконец, құлдырауға басталды. Елдің бұрынғы жарқын нарықтарында, құрылысы аяқталмаған пәтерлерге кезек тізімі мен қарапайым үш бөлмелі үйлерге ұсыныстардың орнына, бағалардың төмендеуі туралы хабарлар тарады». Басқа мәлімдемелердің арасында, есепте халық «үй бағасының отбасылық табыстан жылдам өсуіне алаңдамауы керек», «тұрғын үйге деген сұранысқа және болжамды экономикалық факторларға негізделген ұлттық тұрғын үй бағасының көтерілу қаупі жоқ» және «бағаның өсу қарқынының жалпы баяулауы күтілуі мүмкін, бірақ көптеген аймақтарда қорлар жетіспеушілігі сақталады және үй бағасы тарихи нормалардан жоғары өсуі мүмкін» делінген. 2006 жылдың тамызында сатудың тез төмендеуі мен бағаның құнсыздануы туралы хабарлардан кейін Лереа «үй бағасының ұлттық деңгейде 5% төмендеуін күткенін, кейбір нарықтарда көбірек, басқаларында аз екенін мойындады. Флорида мен Калифорнияның бірнеше қалаларында үй бағасы күрт өсіп, «қатты қону» болуы мүмкін». 2007 жылдың наурыз айында ұлттық тұрғын үй сатылымы мен бағасы күрт төмендеді, бұл 1989 жылғы жинақ-несие дағдарысынан бері ең үлкен құлдырау болды. NAR деректеріне сәйкес, сату 13 пайызға төмендеп, 482 мыңға дейін төмендеді, ал ұлттық орташа баға 2006 жылғы шілдедегі 230,200 доллардан 6 пайызға төмендеп, 217 мың долларға жетті. АҚШ Сенатының Банктік комитеті 2006 жылы «Тұрғын үй көпіршігі және оның экономикаға әсері» және «Есептелген тәуекел: дәстүрлі емес ипотекалық өнімдерді бағалау» тақырыптарымен тұрғын үй көпіршігі және оған байланысты несие практикасы туралы тыңдаулар өткізді. 2007 жылдың наурыз айында субстандартты ипотекалық несие индустриясының құлдырауынан кейін, Сенатор Крис Додд, Банктік комитет төрағасы тыңдаулар өткізді және бес ірі субстандартты ипотекалық несие компаниясының басшыларынан олардың несие беру тәжірибесін түсіндіруді сұрады. Додд «жарагерлік несиелеу» миллиондаған адамдардың үй иелігін қауіпке ұшыратқанын айтты. Сонымен қатар, демократ сенаторлары, мысалы, Нью-Йорк сенаторы Чарльз Шумер, үй иелерін тұрғын үйден құтқару үшін субстандартты қарыз алушылардың федералды үкімет тарапынан құтқаруды ұсынды. 2007 жылы Гринспен «барлық көпіршіктердің жиынтығы бір үлкен көпіршікке айналады» деп мәлімдеді. Сол кезеңде жеті мегаполисте (Тампа, Майами, Сан-Диего, Лос-Анджелес, Лас-Вегас, Финикс және Вашингтон) баға 80% -дан астамға өсті. Алайда тұрғын үй көпіршіктері осы аймақтардың әрқайсысында бір уақытта пайда болған жоқ. Сан-Диего мен Лос-Анджелес 1990 жылдардың соңынан бастап тұрақты түрде жоғары бағаларды сақтады, ал Лас-Вегас пен Феникс көпіршіктері 2003 және 2004 жылдары ғана пайда болды. Ең нашар экономикалық жағдай елдің халық саны көп Шығыс жағалауында болды. Біршама парадоксальды, тұрғын үй көпіршігі құлдыраған кезде кейбір мегаполистерде (мысалы, Денвер мен Атланта) жоғары сот ісі көрсеткіштері байқалды, тіпті олар бағаның өсуіне көп үлес қоспаған және ұлттық көпіршікке әсер етпеген. Бұл Детройт пен Кливленд сияқты Қызыл белдеудегі кейбір қалаларға да қатысты, онда әлсіз жергілікті экономика онжылдықтың басында үй бағасының өсуіне аз әсер еткенімен, 2007 жылы құнсыздану мен сот ісінің өсуі байқалды. 2009 жылдың қаңтарына қарай Калифорния, Мичиган, Огайо және Флорида ең жоғары сот ісі көрсеткіштеріне ие штаттар болды. 2008 жылдың шілдесіне дейін АҚШ-тың 25 қалалық аймағының 24-інде жыл басынан бері бағалар төмендеді, Калифорния мен оңтүстік-батыста ең үлкен құлдырау байқалды. Есептерге сәйкес, тек Милуоки 2007 жылдың шілдесінен кейін үй бағасының өскенін көрді.

Субстандартты ипотекалық несие индустриясының құлдырауы

thumb|upright=1.35|Банкке шабуыл Ұлыбританияның Northern Rock Bank-іне клиенттердің АҚШ-тың субстандарттық несие дағдарысына байланысты үрейленіп, жинаған ақшаларын қайтарып алу үшін кезекке тұруы

2007 жылдың наурыз айында АҚШ-тың субстандарттық ипотекалық индустриясы күткеннен жоғары тұрғын үйді алып тастау деңгейіне байланысты құлдырады (көздері нақтыланбаған), 25-тен астам субстандарттық несие беруші банкротқа ұшырағанын, елеулі шығынға ұшырағанын немесе өзін сатуға ұсынғанын хабарлады. Елдің ең ірі субстандартты несие берушісі New Century Financial акциялары Әділет департаментінің тергеулері кезінде 84% құлдырады, содан кейін 2007 жылдың 2 сәуірінде 11-тарау бойынша банкроттыққа өтініш берді, ал міндеттемелері 100 миллион доллардан асып кетті. Әлемдегі ең ірі облигациялық қордың басқарушысы PIMCO 2007 жылдың маусым айында субстандартты ипотекалық несиелер дағдарысы оқшауланған оқиға емес екенін және ақыр соңында экономикаға әсерін тигізіп, ақыр соңында тұрғын үй бағасының төмендеуі түрінде көрінетіні туралы ескертті. "Ең беделді қаржы гурусы" Билл Гросс, "Бизнес-уик" қаржы сарапшыларының болжамын жариялады, ол субстандартты ипотекалық несие нарығының ыдырауы ипотекалық кепілдікті бағалы қағаздармен сауда-саттық жасайтын үлкен Уолл-стрит инвестициялық банктерінің, әсіресе Bear Stearns, Lehman Brothers, Goldman Sachs, Merrill Lynch және Morgan Stanley-дің табысын төмендетуге әкеледі. H&R Block тоқтатылған операциялар бойынша тоқсандық 677 миллион доллар шығынға ұшырағанын хабарлады, оған субстандартты несие беруші Option One, сондай-ақ есептен шығару, ипотекалық несиелер үшін шығындар бойынша ұсыныстар және екінші деңгейдегі нарықта ипотекалық несиелер үшін қол жетімді төмен бағалар кіреді. 2007 жылдың 30 сәуірінде бөліністің таза активтері 21 пайызға төмендеп, 1,1 миллиард долларға жетті. Ипотекалық индустрияны кеңес беретін Уэйкфилд компаниясының басшысы: "Бұл теңдесі жоқ мөлшерде ыдырауы болады. Миллиардтаған қаржы жоғалады". Bear Stearns компаниясы 2007 жылдың 22 маусымында субстандартты ипотекаға жасалған жаман ставкалар салдарынан құлдыраған хедж-фондтардың бірін құтқару үшін 3,2 миллиард АҚШ долларына дейін несие беруге уәде берді. Euro Pacific Capital компаниясының президенті Питер Шифф Bear Stearns қорларындағы облигациялар ашық нарықта сауда-саттыққа шығарылса, олардың бағасы әлдеқайда төмен болатынын айтты. Шиф былай деп қосты: "Бұл басқа қорларды да өздерінің үлестерінің құнын төмендетуге мәжбүр етеді. Уолл-стриттің осындай апатты болдырмау үшін барлық шараны қолданғаны таңғаларлық емес пе? Олардың нағыз әлсіздігі, ақыр соңында, тұрғын үй нарығының құлап бара жатқан тереңдігін көрсетеді". "Нью-Йорк таймс" газетінде хедж-фондтар дағдарысы несие берудің әлсіз стандарттарымен байланысты деп жазылған: "Бұл аптада Bear Stearns компаниясы басқаратын екі хедж-фондтың құлдырауынан туындаған дағдарыс тура туранан-тура тұрғын үй нарығының құлдырауынан және несие берудің еркін әдістерінен туындаған, бұл адамдар әлсіз немесе субпримдік несиеге ие болған адамдарға ақша төгіп, олардың көпшілігі өз үйлерінде қалуға тырысып жатыр". ЕҚБ (Еуропалық орталық банк) әлеуетті түрде ауқымды (бірақ өлшеуге болмайтын) тәуекелге тап болған кезде, нарықтың алаңдаушылығын азайту үшін дереу кірісіп, 96,8 млрд евро (130 млрд АҚШ доллары) төмен пайыздық несие желісін ашты. Еуропаны қарз дағдарысы туралы қаржылық үрей билегеннен кейін бір күн өткен соң, АҚШ Федералды резервтік банкі "ашық нарық операциясы" жүргізіп, жүйеге 38 миллиард АҚШ долларын уақытша резервтерде енгізді. АҚШ-тың несие нарығындағы несиелік дағдарысты одан әрі жеңілдету үшін 2007 жылдың 17 тамызында сағат 8:15-те Федералды резервтік банк төрағасы Бен Бернанке банктер мен Федералды резервтік банк арасындағы несиелік ставканы 50 базистік пунктке төмендетіп, 6,25%-дан 5,75%-ға дейін төмендетуге шешім қабылдады. Федералды резерв банкі АҚШ-тың қаржы нарықтарындағы соңғы дағдарыс экономикалық құлдырау қаупін арттырды деп мәлімдеді. Ипотекалық индустрияның құлдырауынан кейін банк комитетінің төрағасы сенатор Крис Додд 2007 жылдың наурыз айында тыңдаулар өткізді, онда ол ең үздік бес субстандартты ипотекалық компаниялардың басшыларын олардың несие беру тәжірибесін куәлік етуге және түсіндіруге шақырды. Додд "жарагерлік несие беру үрдістері" миллиондаған адамдардың үй иелігін қауіпке тігуде деп айтты. Бұрынғы Федералды резервтің төрағасы Алан Гринспен 2005 жылдың сәуірінде сөйлеген сөзінде субстандартты ипотекалық несие индустриясын және оның несиелік қабілетін бағалау құралдарын мақтады. Осы мәлімдемелерінің және айырбасталатын ставкалы ипотекаларды қолдануын ынталандыруының салдарынан Гринспен тұрғын үй бағасының көтерілуіне және одан кейін ипотекалық индустриядағы проблемаларға, осының нәтижесінде 2008 жылғы экономикалық дағдарысқа себеп болғаны үшін сынға ұшырады. 2008 жылдың 15 қазанында Энтони Файола, Эллен Накашима және Жилл Дрю "The Washington Post" газетінде "Не болды?" деген ұзын мақала жариялады. Олардың зерттеуінде Гринспен қаржылық құралдарды, оларды туынды деп атайды, реттеуге қарсы күрескенін айтады. Олар сондай-ақ Гринспен Тауарлардың сауда-саттық комиссиясының кеңсесін, әсіресе Бруксли Е. Борн басшылығымен, туындыларды реттеуді бастауға тырысқанда белсенді түрде әлсіретуге тырысқанын айтады. Ақырында, экономикалық дағдарыстың 2008 жылы тудырған нақты туынды түрі, ипотекалық кепілдікті бағалы қағаз болды. Субстандартты ипотекалық дағдарысқа қатысты Гринспен кейінірек "Мен 2005 және 2006 жылдың соңында ғана түсіндім" деп мойындады. Бұл Ұлыбританияда Northern Rock филиалдарында алаңдаған клиенттердің "үш күнде шамамен 2 млрд фунт сомасында ақша шығарып алуына" себеп болды.