Кіріспе

Эдинбург класының крейсері. HMS Эдинбург – Корольдік теңіз күштерінің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қызмет еткен жеңіл крейсері. Ол Эдинбург подкласын құраған Town класының соңғы екі крейсерінің бірі болды. Эдинбург Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, әсіресе Солтүстік және Арктика теңіздерінде көптеген шайқастарға қатысты, 1942 жылы торпедалардың шабуылынан батырылды.

Құрылысы мен ерекшеліктері

Эдинбург Ньюкасл-апон-Тайнда Сван Хантер мен Уигам Ричардсон компанияларында салынды, қадасы 1936 жылдың 30 желтоқсанында түстірілді. Ол жылдам крейсер болды, толық жүктемесімен , ал теңіз жылдамдығы бойынша жоспарланған жылдамдығы болды. 1940 жылдың мамыр айындағы сынақтар кезінде ол 81,630 а.к. (shp) қуатымен жылдамдыққа қол жеткізді. Кеме жеңіл крейсер үшін ауыр қаруланған, он екі 6 дюймдік зеңбірек, он екі (кейін сегіз) 4 дюймдік зениттік (АА) зеңбірек (онымен бірге жүретін әріптес кемесімен бірге, британдық крейсерлердің арасындағы ең ауыр 4 дюймдік батарея), он алты 2 фунттық «пом-пом» зеңбірек және он алты Vickers .50 пулеметтерімен жабдықталған. Сонымен қатар, ол екі үштік ұяда алты 21 дюймдік (533 мм) торпеда тасыды, бұл кемеге қосымша оттық күш берді. Эдинбург өте заманауи кеме ретінде жобаланған, әсерлі радарлық жүйелермен және отты басқару жүйелерімен жабдықталған, сондай-ақ барлау үшін үш Supermarine Walrus су ұшағын тасымалдауға қабілетті болған, бірақ көбінесе тек екі ұшақ тасыды. Оның бронясының қалыңдығы негізгі белдеуде , ал ең жұқа жерінде болды, бұл барлық британдық жеңіл крейсерлердің арасындағы ең ауыр көрсеткіш. Жауынгерлік крейсерлер сияқты, жеңіл крейсерлер де ауыр қаруланған қарсыластармен тікелей қақтығыстан аулақ болу үшін жеткілікті жылдам болуы керек еді, сол себепті олар кемелердегідей тым қалың броняға мұқтаж болмады.

Соғыс қызметі

Эдинбург 1938 жылдың 31 наурызында қолданысқа енгізілді, ал 1939 жылдың шілдесінде толыққаннан кейін, ол дереу Шотландиядағы Скапа-Флоудегі 18-ші крейсерлік эскадрильяға қосылды, бұл Британдық Әскери-теңіз күштерінің бір бөлігі болды. Бір кезде ол Исландия мен Фарер аралдары арасында күзеттік қызметке тағайындалды, бірақ 1939 жылы Хамбер күштерімен қызмет ететін 2-ші крейсерлік эскадрильяға ауыстырылды. Дегенмен, Эдинбург Форт фиордында болғанда, Люфтваффе Розиттегі теңіз базаларына алғашқы шабуылын жасады. Кеме шабуылдан жеңіл зақым алды, бірақ тікелей соққы алмады. Рейдте зақымдалған үш кеме, оның ішінде Эдинбург, крейсер және эсминец, нәтижесінде Патшалық теңіз күштерінің он алты сарбазы қаза тауып, тағы 44-і жарақат алды, бірақ бұл ақпарат сол кезде жарияланбады. 23 қазан күні ол Розиттен шығып, Норвегиядағы Нарвиктікке бағытталған конвойларды сүйемелдеді. 23 қарашада қарулы сауда крейсеріне шабуыл жасалып, конвойін қорғаған кезде Эдинбург неміс саудалық рейдерін, неміс жауынгерлік кемесі Scharnhorst-ты іздеуге жіберілген эскадрилья құрамында болды. Бірақ іздеу нәтижесіз аяқталып, Эдинбург сүйемелдеу міндеттеріне қайта оралды. 1940 жылдың 18 наурызында ол Тайнға ұзақ жөндеуге келді, ол 28 қазанға дейін жалғасты. Осы жөндеуден кейін ол 18-ші крейсерлік эскадрильяға қайта қосылды және 18 қарашада Фаслейн теңіз базасынан Клайдта, WS4B әскерлік конвойын Фритаунға (қазіргі Сьерра-Леоне) сүйемелдеп, 12 қарашада Скапа-Флоуға оралды. Рождествоға дейін аз уақыт қалғанда Эдинбург Солтүстік Атлантикаға шығып кеткен неміс су асты рейдерін іздеуге қатысты. Бұл күшке Эдинбург және эсминцтер кірді. Бір апта теңізде болғаннан кейін, тіпті Рождество күні де, хабар жалған болып шықты, ол Жаңа жыл қарсаңында портқа оралды. 1940 жылдың қысында Эдинбург Әскери-теңіз күштерімен бірнеше шағын операцияларға қатысты. Ол WS7 конвойын Таяу Шығысқа сүйемелдеп, 15 сәуірде Скапа-Флоуға оралды. Ол Дания жағалауында бірнеше мина орнату операцияларын қолдады және 1941 жылдың 4 мамырында Германияның Лофотен аралдарына жасалған одақтастардың табысты шабуылын қолдады. Эдинбург 1941 жылдың мамыр айында неміс жауынгерлік кемесі Bismarck-ты іздеуде де шағын рөл атқарды. Ол 1941 жылдың 22 мамырында Бискай шығанағында күзеттік қызметте болып, неміс кемесін тоқтатып алды. Эдинбург Bismarck-ты Брестке қарай жоспарланған бағытында ұстап алу және одан кейін оны бақылау үшін жіберілді, бірақ Bismarck сол аймаққа ешқашан жетпеді. 1 маусымда ол Дания тұзағының патрульдік маршрутындағы жеңіл крейсерді ауыстыруға жіберілді. Оқиғасыз тапсырмадан кейін, ол Таяу Шығысқа бағытталған WS 9B конвойын қамтамасыз етуге бұйрық берілді және шілде айының басында Гибралтарга қайтадан орналасты. Кейіннен сол айда Эдинбург 24 шілдеде Мальтаға келген "Субстанс" операциясына қатысты. Келесі күні ол неміс торпедалық бомбалаушысының шабуылына тап болды. Бірақ кеме зақым алмады және Клайдқа қайта бағытын жалғастырды. 1941 жылдың тамызында Эдинбург WS10 конвойын Оңтүстік Африканың Саймонстаун қаласына дейін сүйемелдеді, кейіннен тағы да Мальтаға бағытталды, бұл жолы "Халберд" операциясының бөлігі ретінде 28 қыркүйекте Мальтаға келді. Ол көп ұзамай Гибралтарға оралды, ол жерден 1941 жылдың 1 қазанында жүк пен тұтқындармен бірге Клайдқа қайта бет алды. Фасланда жөндеу жұмыстарынан кейін, ол қараша айында Исландия күштерінің патруліне қосылды. 1941 жылдың желтоқсан айында ол Кеңес Одағына көмек жеткізетін Арктикалық конвойлерге қорғаныш жасады. 1942 жылдың қаңтарынан бастап, ол Тайнда 4 наурызға дейін қайтадан жабдықталды, содан кейін ол тағы да Исландия-Фарер аралдарының патруліне орналастырылды. Ол екі конвойды Кеңес Одағына (QP4 және PQ13) сүйемелдеп, 28 наурызда Скапа-Флоуға оралды. 6 сәуірде ол Scapa Flow-дан PQ 14 конвойын Мурманскіге сүйемелдеу үшін кетіп қалды. PQ14-тегі 24 кемеден 16-сы ерекше мұз және нашар ауа-райының салдарынан Исландияға қайта оралуға мәжбүр болды, ал тағы біреуі U қайығымен батырылды. Эдинбург және қалған жеті кеме 19 сәуірде Мурманскіге келді.

Суға бату

Эдинбург контр-адмирал Стюарт Бонэм Картердің флагманы болды, ол 1942 жылдың 28 сәуірінде Мурманск қаласынан шыққан QP 11 конвойының – 17 кемеден тұратын колоннаның эскортын басқарды. 30 сәуірде неміс суасты қайығы (U-boat) кеменің оң жағына торпеда атып, алтын сақталған бөлімге жақын орналасқан жерге тигізді. Бесінші патрулінде болған U-boat конвой туралы неміс әуе барлауы арқылы хабардар болған еді. Кеме күшті қисайды, бірақ экипаж тез және тиімді түрде су өткізбейтін бөлімдерді жауып, кеменің дереу батуына жол бермеді. Біраз уақыттан кейін U 456 Эдинбургтің кормасына екінші торпеда жіберіп, рульдік жабдығын бұзып, оны жайсыз жағдайға түсірді. Эдинбургтің батуын күтіп, стюард Фрэнсис Джеймс Доусон оның туын алып, кейін оны Эдинбургтегі Лейт мұражайына қайтарды. Эдинбург сүйретіліп, Мурманскіге қайтуға тырысты, бірге оны эскорттап , және , сондай-ақ төрт эсминец – , , Niger және Along the way кемелер жол бойы неміс торпедалық бомбалаушыларының тұрақты қуып жететініне куә болды. 2 мамырда, сүйретіліп және өз күшімен өте баяу жылдамдықпен келе жатқанда, оған Bear Island жанында үш ірі неміс эсминцісі – неміс Z7 Hermann Schoemann, неміс Z24 және неміс Z25 шабуыл жасады. Эдинбург сүйреу арқанын үзіп, айналып жүзе бастады. Оқ-дәрілері шашырап кеткеніне қарамастан, ол шабуылдаған неміс кемелеріне оқ ашты. Эдинбургтің екінші залпы Герман Шоманнға тиіп, оны батуға жақын жағдайға түсірді. Эдинбургтің эскорттары Z24 және Z25-ті кері шегіндірді, бірақ кеме басқа кемені өткізіп кеткен торпедадан зардап шекті. Торпеда Эдинбургтің орта бөлігіне, U 456-дан түскен алғашқы торпеданың тиген жеріне дәл қарсы тиді. Енді кеме тек палубалық қаптама мен кілеммен бірге ұсталып тұрды, олар кез келген уақытта бұзылуы мүмкін еді, сондықтан экипаж кемені тастап кетті. Gossamer 440 адамды, ал Harrier шамамен 400 адамды эвакуациялады. Шабуылдар кезінде екі офицер мен 56 теңізші қаза тапты. Мина тазартушылардың белсенді әрекеттері немістерді қарсы тұрған күштердің күшін жаңылыстырды. Harrier 4 дюймдік артиллериямен Эдинбургті батыруға тырысты, бірақ 20 оқ оны батыра алмады. Жанына тасталған тереңдік зарядтары да нәтижесіз болды. Ақырында, Foresight Эдинбургті соңғы торпедасымен батырды (қалғандары неміс эсминецтеріне қарсы қолданылды), торпеданы Дэвид Лорам (кейін вице-адмирал сэр Дэвид Лорам) атып шығарды.

Алтынды құтқару

Қайту сапарында Эдинбург Ұлыбританияға алтын құймаларын алып келді. 1942 жылы шамамен 1,5 миллион фунт стерлингке (инфляцияға орай 20 фунт, 220 миллион фунт стерлинг) бағаланған бұл жүк, КСРО-ның Батыс Одақтастарынан соғыс материалдары мен әскери жабдықтары үшін жасаған ішінара төлемі болды. Кемеде барлығы 93 ағаш жәшікте сақталған 465 алтын құйма болды, олар бомбалық бөлімде, U 456 қайығынан атылған алғашқы торпеда соққан жерге жақын орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыстан тоғыз жыл өткен соң, 1954 жылы британ үкіметі Эдинбургтен алтынды құтқару құқығын британдық құтқару компаниясы Risdon Beazley Ltd.-ге ұсынды. Бірақ, Кеңес Одағымен саяси қарым-қатынастың нашарлауына байланысты жоба тоқтап қалды. 1957 жылы кеме соғыс қабірі деп жарияланды, бұл сол кездегі құтқару техникасының мүмкіндіктеріне байланысты, кез келген құтқару әрекеттерін одан да қиындатты. 1970 жылдардың соңында британ үкіметі алтынды қайтаруға қызығушылығы арта түсті; себебі оның құны ғана емес, сонымен қатар кеме ұшақтардың адал емес құтқарушылар немесе Кеңес Одағы тарапынан тоналуы мүмкін деген алаңдаушылық күшейді. 1980 жылдардың басында тәжірибелі суасты жүзуші Кит Джессоптың компаниясы Jessop Marine, Wharton Williams Ltd. – жетекші әлемдік суасты жүзу компаниясы және OSA – мамандандырылған кеме компаниясының толық басшылығымен және қолдауымен құтқару жұмыстарын жүргізуге келісімшарт алды. Суасты жүзушілердің кемеге енуі, дәстүрлі «жарып-жарып» жарылғыш заттарды қолдану әдісіне қарағанда, соғыс қабірі үшін тиімдірек деп есептелді. Содан кейін жобаға мамандандырылған компаниялардың консорциумы құрылды: басқарушылар ретінде Уортон Уильямс, OSA және Decca. Бұл топ Джессоп Маринмен келісімге келді, олар Эдинбургтің бомбалық бөлімінен алтынды алып шығуға тырысты. 1981 жылдың сәуірінде OSA зерттеу кемесі Dammtor, бұрынғы Корольдік Әскери-теңіз күштерінің зерттеу офицері Джон Кларктың басшылығымен Decca зерттеушілерімен бірге Баренц теңізінде кемені іздеуді бастады. Бұл аймақ КСРО мен Норвегия жағалауынан шамамен 150 миль (241 км) солтүстікке қарай орналасқан. 48 сағаттан кейін Decca кемесі совет жағалауының солтүстік-шығысында Кола шығанағында кемені тапты. Тереңдікте Scorpio ROV-ті пайдаланып, Dammtor кеменің егжей-тегжейлі суретін түсірді, бұл Уортон Уильямс пен OSA-ға құтқару жобасын бағалауға мүмкіндік берді. Темезде жатқан оның туыс кемесінің аман қалуы, басқаруға және кейіннен суасты жүзу тобына бомбалық бөлімені қоршап тұрған бөлімдердің орналасуын тексеруге және осы қиын және қауіпті жағдайда 800 фут тереңдікте кемеге енудің қиындығын түсінуге мүмкіндік берді. Кейіннен сол жылы, 30 тамызда, OSA-ның суасты жүзуге көмектесетін кемесі Stephaniturm Питерхедтен осы жерге келді және суасты жүзу операциясы бұрынғы RN Clearance Diving Officer Майк Стюарттың басшылығымен басталды. 1981 жылдың 15 қыркүйегінде суасты жүзуші Джон Россиер алтынның алғашқы құймасын тапты. 7 қазанға дейін, ауа райының нашарлауы суасты жүзу операциясын тоқтатуға мәжбүр болған кезде, 465 құймадан 431-і құтқарылды. Сол кезде олжаның құны 40 миллион фунт стерлингтен асып кетті (2020 жылы шамамен 140 миллион фунт стерлинг). Бұл құтқару жобасы терең суасты жүзуі бойынша әлемдік рекордты жасады, ол бүгінгі күнге дейін сақталып тұр. 1986 жылы консорциум тағы 29 құйманы алып шықты, осылайша жалпы саны 460-қа жетті, ал бесеуі табылмады.