Кіріспе

Гром класының эсминшісі ОРП Блыскавица (Жылтқыр) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польша Әскери-теңіз күштерінде қызмет еткен эсминец. Virtuti Militari орденімен марапатталған жалғыз польша кемесі, ол Польшаның батырлығы үшін берілетін ең жоғары әскери ордені. 2012 жылы оған Pro Memoria медалі табысталды. Блыскавица Гдыня қаласында мұражай кемесі ретінде сақталып келеді және әлемдегі ең көне сақталған эсминец болып табылады. Блыскавица Дар Поморза кемесінің жанында орналасқан. Ол 1935–1937 жылдары Коустағы J. Samuel White компаниясы Польша Әскери-теңіз күштері үшін салған Гром (Thunderbolt) класындағы екі эсминецтің екіншісі еді. Гром класының эсминецтері Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең қарулы және жылдам эсминецтердің бірі болды.

Құрылыс және жобалау

1934 жылы британдық кеме жасаушы Ж. Самуэль Уайт Польша Әскери-теңіз күштері үшін ірі эсминецтерді жобалау және салу конкурсында жеңіске жетті, бұл британдық Swan Hunter кеме жасаушысының ұсынысын басып өтті. (Француздық Ateliers et Chantiers de la Loire кеме жасау зауытының жобасы 1933 жылы қабылданбаған еді). 1935 жылғы 29 наурызда Гром класындағы екі эсминецке тапсырыс берілді. 1920-1930 жылдардың шегінде Теңіз Дирекциясы (KMW) Вичер мен Бурзадан кейін басқа эсминецтерді алуға күш салды. 1932 жылғы Данциг дағдарысы Польшада теңізшілдік бағытқа бұрылуға әкелді, ал Польшаның де-факто басшысы, маршал Йозеф Пилсудский, теңіз күштеріне қаражат бөлуге көбірек дайын болды. 1932 жылғы 24 қарашада KMW басшысы, контр-адмирал Ежи Свирский, маршал Пилсудскиймен жеке сөйлескеннен кейін, қолда бар флотты кеңейтуге оның ауызша келісімін алды. Осының нәтижесінде 1933 жылғы мамыр айында француздық кеме жасаушылық орындары арасында екі эсминец жеткізуге тендер жарияланды, ал оның сәтсіз аяқталуынан кейін 1934 жылғы қаңтарда шведтік кеме жасаушылық орындары арасындағы келесі тендер де келіспеушілікке ұшырады. Осы кезеңде жоспарланған кемелерге қатысты тактикалық және техникалық талаптар нақтыланды, соның ішінде негізгі қару ретінде 120 мм Bofors зеңбіректерін пайдалану қарастырылды. Салынған кезде Гром эсминецтері ең жылдам және қару-жарағы жақсы жабдықталған эсминецтердің бірі болды. Błyskawica-ның жалпы ұзындығы және перпендикулярлар арасындағы ұзындығы , ені және сусыру тереңдігі болды. Үш 3 барабанды қазандық екі бу турбинасына бу жіберіп, олар екі гребнилік валды қозғап, жобалық жылдамдықты қамтамасыз етті. Błyskawica 1937 жылғы 1 қазанда қолданысқа берілді. 1941 жылғы желтоқсанда Błyskawica қайта қаруланды, оқ-дәрісі болмаған 120 мм зеңбіректер төрт екі зеңбірекпен жабдықталған Mk XVI көп мақсатты зеңбіректермен алмастырылды. 13,2 мм пулеметтер төрт Оерликон 20 мм зеңбірегімен ауыстырылды және торпедалық түтіктердің екінші жиынтығы қайта орнатылды.

Пайдалану тарихы

Соғыстан екі күн бұрын, 1939 жылдың 30 тамызында, «Блыскавица» эсминецтері «Гром» және «Дарданель» Пекин жоспарына сәйкес, Германиямен ашық қақтығыстан және мүмкін болатын жойылудан сақтану үшін Балтық теңізінен Ұлыбританияға қайтысты. Үш эсминецті 30 және 31 тамызда неміс әскери кемелері, соның ішінде «Кёнигсберг» крейсері байқады. Бірақ жаулық әлі басталмағандықтан, поляк эсминецтері кедергісіз өтіп, 1939 жылдың 1 қыркүйегінде сағат 17:30-да Шотландияның Лейт портына жетті. Осы кезден бастап олар Корольдік Әскери-теңіз күштерінің үй флотымен бірлесіп әрекет етті. 1939 жылдың 7 қыркүйегінде «Блыскавица» U- қайығын анықтап, шабуыл жасады. 1940 жылдың мамыр айының басында «Блыскавица» Норвегия операциясына қатысып, неміс позицияларын бомбалады және Люфтваффе ұшақтарының екеуін атып түсірді. Оның «Гром» әріптесі операция кезінде бомбаға ұшырап, батып кетті. Сол айда ол Дюнкерктен британдықтардың сәтті эвакуациясын қамтамасыз еткен «Динамо» операциясын жабуға қатысты. Соғыстың қалған бөлігінде «Блыскавица» конвойлерді сүйемелдеу және патрульдік міндеттерді орындады, Атлант мұхиты мен Жерорта теңізінде U- қайықтарымен және Люфтваффемен күресті. Мысалы, 1940 жылдың 1 қыркүйегінде торпедаланған сауда кемесінен жалғыз аман қалғанды құтқарып алды. 1941 жылы оның 120 мм-лік зеңбіректері британдық қос мақсатты зеңбіректермен ауыстырылды. Кемеге әскер тасымалдау кемелерін сүйемелдеу міндеті де жүктелді, атап айтқанда, лайнермен бірге жүре алатын сирек кемелердің бірі болды. 1942 жылдың 4-5 мамыр түнінде «Блыскавица» Уайт аралындағы Шығыс Коустың 160 неміс бомбалаушысынан қорғауға көмектесті. Кеме ашық жөндеуден өтіп жатқан кезде, ол салынған J. Samuel White верфінде болды. Рейд түнінде ол порттан тыс жерден неміс бомбалаушыларына бірнеше рет оқ атты; оның зеңбіректері соншалықты қызғандықтан, оларды Медина өзенінен сумен суыруға тура келді. Портсмуттан қосымша оқ-дәрі жеткізілуі керек болды. Бұл бомбалаушыларды биік ұшуға мәжбүр етті, нысананы дұрыс анықтауын қиындатты. Кеме сондай-ақ Коусты жасыратын түтін көшкесін жасады. Қала мен верфь қатты зақымдалды, бірақ осы қорғаныс шарасы болмаса, жағдай одан да нашар болар еді деп есептеледі. 2002 жылы экипаждың батылдығы оқиғаның 60 жылдығына арналған бірнеше күндік жергілікті мерекемен құрметтелді. 2004 жылы Коустың бір бөлігі кеме командирінің құрметіне Франки Плейс деп аталды. Уайт аралы кеңесі 2012 жылы оқиғаның 70 жылдығы мен кеменің іске қосылуының 75 жылдығын атап өту үшін «Блыскавицаның» Коуске қайта оралу идеясын мақұлдады. 2012 жылы Коустың қорғанысының 70 жылдығына арналған бірнеше күндік мерекелер өтті, онда поляк әскери кемесі қатысты. «Блыскавицаның» 75 жылдығына арналған тағы бір ірі шараны 2017 жылдың мамырында ОРП «Блыскавица» қоғамының достары ұйымдастырды, поляк Әскери-теңіз күштерінің мина тастаушысы кемесі мерекеге қатысу үшін портына келді. 1943 жылдың наурыз айында «Блыскавица» 1943 жылдың 12 наурызында E- қайықтарымен батырылған эсминецті алмастырды, Солтүстік Африканың Бонда орналасқан Q крейсер тобында қызмет етті. 1944 жылдың қаңтарында «Блыскавица» ағылшын-поляк-канадтық 10-шы эсминец флотилиясына тағайындалды, ол Англия бұғазын бақылау үшін Kriegsmarine-мен күресті. Канад теңізшілері «Блыскавица» атауын дұрыс айта алмады және оны әрдайым «виски бөтелкесі» деп атады. 1944 жылдың 8 маусымында «Блыскавица» Ушант шайқасына қатысты, онда Kriegsmarine эсминецтеріне қарсы күресті. Соғыс кезінде ол 83 конвойді сүйемелдеді және күзетті. Шайқаста ол үш U- қайығын зақымдады, басқа кемелерді батыруға көмектесті және кем дегенде төрт ұшақты атып түсірді. 1945 жылдың соңы мен 1946 жылдың басында «Блыскавица» эсминецпен бірге «Deadlight» операциясына қатысты, онда 100-ден астам неміс U- қайықтары батырылды. 1947 жылдың көктемінде «Блыскавица» жаңа поляк үкіметіне берілді, бірақ ол 1947 жылдың 1 шілдесінде ғана Польша Халық Әскери-теңіз күштерінің туымен Роситтен шықты. Бірнеше күннен кейін, 4 шілдеде «Блыскавица» Гдиняға келді. Польшаға оралғаннан кейінгі алғашқы жылдары «Блыскавица» оқу кемесі ретінде пайдаланылды және офицер курсанттарымен бірге теңізге шықты. 1951 жылы «Блыскавица» Ленинградқа сапар жасады. 1951-52 жылдары «Блыскавица» жаңғыртылды. Кеменің британдық 4 дюймдік зеңбіректері совет оқ-дәрілерін пайдалануға мүмкіндік беру үшін сол қондырғыларда советтік B-34 100 мм зеңбіректермен ауыстырылды, ал советтік 37 мм зениттік пулеметтерінің төрт қос және екі бірлік қондырғылары ескі 40 мм және 20 мм қондырғыларын алмастырды. Британдық үштік 533,4 мм торпедалық аппарат советтік аппаратпен ауыстырылды. Советтік радары, британдық 291 типті радар жиынтығының советтік көшірмесі қосылды. 1955 жылдың қыркүйегінде ОРП «Блыскавица» және ОРП «Бурза» Англияның Портсмут қаласына құрметті сапар жасады. 2006 жылдың шілдесінде сақталған канад эсминеці «Вильфред Лауриер» Гдинядағы Польшада «Блыскавицамен» «бірлесіп» салтанатты шара өтті. Екі кеме де Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 10-шы эсминец флотилиясында қызмет еткен. Салтанатқа екі кеменің бұрынғы экипаж мүшелері мен жалпы жұртшылық қатысты. 2009 жылы кемеге Уэльс принці Чарльз (қазіргі король Чарльз III) және оның әйелі Корнуолл герцогинясы Камилла келді, ал 2010 жылдың 29 маусымында Нова-Скотиядағы Үкімет үйінде Эдинбург герцогі Филипп HMCS Haida өкілдеріне World Ship Trust сертификатын табыс етті.