Кіріспе

Мексиканың Тинум қаласындағы Чичен-Ица қаласындағы баспалдақты пирамида Эль Кастильо (el kas'tiʎo, испанша "қалъа"), сондай-ақ Кукулькан ғибадатханасы деп белгілі, – Мексиканың Юкатан штатындағы Чичен-Ица археологиялық ескерткішінің орталық бөлігін биіктеп тұрған мезоамерикалық баспалдақты пирамида. Ғибадатхана ғимараты археологтар тарапынан 5В18 Чичен-Ица құрылымы деп ресми түрде тағайындалған. Колумбияға дейінгі майя цивилизациясының күштерімен шамамен 8-12 ғасырлар аралығында салынған бұл ғимарат Кукулькан құдайына арналған ғибадатхана болып қызмет еткен. Кукулькан – Кетцалькоатльмен тығыз байланысты Юкатек майясының қауырсынды жылан құдайы, ол ацтектер мен басқа да Орталық Мексика мәдениеттеріне белгілі. Оның негізінде, осы мақсат үшін бірнеше ғасыр бұрын салынған құрылым бар. Ғибадатхана төрт жақты шаршы террасалардан тұрады, әр жағында ғибадатханаға дейін баспалдақтармен көтерілуге болады. Солтүстік балюстрадасының екі жағында қауырсынды жыланның мүсіндері бейнеленген. Көктемгі және күзгі күн мен түн теңелу кезінде, күннің кешкі сәулесі ғибадатхананың солтүстік-батыс бұрышына түсіп, солтүстік-батыс балюстрадаға үшбұрышты көлеңкелер түсіреді, бұл қауырсынды жыланның ғибадатханадан "сырғанап" түскендей сезім тудырады. Бұл құбылыс қазіргі заманғы келушілердің арасында өте танымал және көктемгі күн мен түн теңелуде мыңдаған адамдар осы көрініске куә болады. Алайда, бұл эффекттің мақсатты түрде жоспарланғаны белгісіз, себебі жарық пен көлеңке әсері теңелуге жақын бірнеше апта бойы айтарлықтай өзгеріссіз байқалады. 1998 жылдан бері жүргізіліп жатқан ғылыми зерттеулер ғибадатхананың айналасында қол шапалақтағанда квецаль құсының дыбысына ұқсас эхо естілетінін көрсетті. Зерттеушілер бұл құбылыстың кездейсоқ емес екенін, ғибадатхананы салғандар осы құрылымның эхо әсерінен құдайлық сыйлық сезінгенін болжайды. Техникалық тұрғыдан алғанда, қол шапалақтау шуы ғибадатхананың биік және тар әктас баспалдақтарына шағылысып, жиілігі төмендейтін құстың дыбысына ұқсас дыбыс тудырады. Ғибадатхананың барлық төрт жағында шамамен 91 баспалдақ бар, оларды қосып, ең жоғарғы деңгейдегі ғибадатхана платформасын соңғы "баспалдақ" ретінде есептегенде, барлығы 365 баспалдаққа жетеді (ғибадатхананың оңтүстік жағындағы баспалдақтар эрозияға ұшыраған). Бұл сан Хааб жылындағы күндер санымен сәйкес келеді және ырым-жырымдармен байланысты болуы мүмкін. Құрылыма биіктігі жетеді, сонымен қатар жоғарғы жағындағы ғибадатханаға қосымша. Төртбұрышты негіздің өлшемдері.

Құрылыс

Кукульканның ("Эль Кастильо") құрылысы, басқа да Мезоамерика ғибадатханалары сияқты, майялардың ғибадатханаларын бірнеше кезеңде салудың кең таралған тәжірибесін көрсеткен болуы мүмкін. Соңғы құрылыс шамамен 900–1000 жылдары аралығында жүргізілген, ал негізгі құрылым 600–800 жылдары аралығында салынған болуы мүмкін. Археологиялық зерттеулерге сүйенсек, Кукулькан құрылысы "axis mundi" тұжырымына негізделген. Антропологтар бұл орынның құрылыстың орналасуына қарамастан қасиетті болып сақталғанын айтады. Ғибадатхананы жаңарту кезінде бұрынғы құрылыс, оның қасиеттілігін сақтау үшін рухани күштер кеңістігін тазарту рәсімі арқылы бұзылған. Сонымен қатар, қызыл түс майя мәдени символизмінде маңызды рөл атқарған. Ол өмірді жаратумен қатар, өлім мен құрбандықпен де байланысты. Күннің зенит және надирдегі орнымен шамамен сәйкес келу, көбінесе кездейсоқ болуы мүмкін, өйткені Мезоамерика бағдарларының өте азы осы оқиғаларға сәйкес келеді, тіпті мұндай жағдайларда да басқа түсіндірулер ықтимал. Мезоамерика сәулетінде күн шығысы мен күн батуының күндері 13 және 20 күндік аралықта (күнтізбе жүйесінің негізгі кезеңдері) бөлінеді және олардың жылдың белгілі бір мезгілінде жиналуына байланысты, бұл бағдарлар егіншілік және оған байланысты діни жораларды жоспарлауға көмектесетін бақылау күнтізбесін пайдалануға мүмкіндік берген деген пікір бар. Осы үлгі, Майяның төмендігінде және Мезоамериканың басқа жерлерінде де байқалған, Чичен-Ицадағы Кукулькан ғибадатханасының солтүстік (негізгі) жағының азимуты 111.72° құрайды, бұл 20 мамыр және 24 шілдедегі күн батуына сәйкес келеді, оларды 65 және 300 күн (13 және 20 еселенгені) бөліп тұрады. Қызықтысы, осы күндер Тулумдағы ұқсас ғибадатханада да тіркелген.

Соңғы өзгерістер

2006 жылы Чичен-Ица археологиялық ескерткішін басқаратын Ұлттық антропология және тарих институты (INAH) ескерткіштерді көпшілікке жабуды бастады. Келушілер олардың айналасын жүріп көре алады, бірақ енді оларға көтерілуге немесе кірерлік бөлмелерге кіруге рұқсат етілмейді. Бұл бір адам құлап қаза тапқаннан кейін болды. Зерттеушілер Кукульканның 1000 жылдық ғибадатханасының астында үлкен cenote (кейде sinkhole деп те аталады) тапты. Ғибадатхананың астында пайда болған шұңқырдың тереңдігі шамамен 65 фут (20 метр) жетеді. Үңгірдегі судың солтүстіктен оңтүстікке қарай ағатыны болжанып отыр. Олар сондай-ақ ғибадатхана тұрған cenote-тің үстінде шамамен 16 фут (5 метр) қалыңдығындағы әктас қабатын анықтады. Жақында жүргізілген археологиялық зерттеулер Кукульканның салыныс тізбегін зерттеу үшін электрлік кедергі томографиясын (ЭРТ) пайдаланды. Бұл орынды ықтимал зақымданудан қорғау үшін электродтар ғибадатханалардың төртбұрышы бойынша дәстүрлі емес, тегіс негізді детекторлар ретінде орналастырылды. Ғибадатхананың әр бөлігі тексерілгеннен кейін алынған деректер Кукулькан ішінде екінші құрылымның үстінде мүмкін ғибадатхана бар екі бұрынғы салыныс кезеңін көрсетті. Бұл құрылыстардың қашан жасалғанын анықтау Чичен-Ицаның маңызды қоныс ошағы болған кезеңдерін көрсетеді.