Кіріспе

Ұрланған заттарды кейіннен пайда табу үшін қайта сату мақсатымен біліп-тұрып сатып алатын адам. Қалпына келтіруші, жылжытушы немесе аралық делдал деп те аталатын қоршау – ұрланған заттарды кейіннен пайда табу үшін қайта сату мақсатымен біліп-тұрып сатып алатын адам. Ол ұрлық жасалғанын білмейтін ұрылар мен ұрланған заттарды сатып алушылар арасында делдалдық қызмет атқарады. Бұл сөз етістік түрінде қолданылғанда (мысалы, "ұрланған заттарды қоршауға салу"), ұрының қоршау арқылы жасалған мәміледегі әрекетін көрсетеді. "Қоршау" сөзі және оның туындылары басқа да мағыналарында (мысалы, кедергі немесе қоршау ретінде, сондай-ақ спорт түрі ретінде) қолданылған кезде, осы контексте "қорғаныс" сөзінен шыққан. Қылмыстық ортада қоршау ұрылардың жаргонында пайда болды, себебі мұндай мәмілелер ұсталудан "қорғаныс" құрады деп есептелді. Қоршауды пайдаланатын ұрылар тәуекелдерін азайту үшін кірістің аз бөлігімен келісуге дайын, өйткені олар заңсыз алынған олжаны (мысалы, қара нарықтағы тауарларды) бірден "қолдарынан жуып", оны сатып алуға қатысқан қылмыстық әрекеттен өзін арылтуға тырысады. Сатудан кейін қоршаулар ұрланған заттардың табиғатын жасыру арқылы (қайта орау, сериялық нөмірлерді өзгерту немесе жою сияқты әдістермен) және күдік тудырмастан, нарықтық бағаға мүмкіндігінше жақын сату арқылы инвестицияларын қайтарады. Бұл процесте көбінесе заңды бизнес (мысалы, ломбард, блохалық базар немесе көше сатушысы) ұрланған заттарды заңды түрде алынған заттармен араластырып, оларды "тазалау" үшін пайдаланылады. Қоршау барлық елде заңсыз, бірақ қоршауға қатысты заңдарды бұзуды заң жүзінде дәлелдеу қиын болуы мүмкін.

Қабылдау тарихы

Қалтагер – көп елде тарихи тұрғыдан белгілі, қоғам ішінде терең және күрделі қарым-қатынастары бар ескі типтегі қылмыскер.

Қазіргі Англия

Қазіргі Англияда алу кең таралған қылмыс болды және сол кезеңдегі ағылшын үкіметінің алаңдаушылығын тудырды. Ол көптеген басқа да қылмыстық әрекеттермен байланысты болды және ең жақсы кезеңі 18 ғасырдың басында, әйгілі Джонатан Уайлд тұсында болды. Алу, анықтамасы бойынша, ұрылар бұрын ұрланған заттарды сатып алып, кейіннен олардан пайда табу үшін жасалады, сондықтан ол ұрлықпен тығыз байланысты. Лондон қаласында ұйымдасқан ұрлық алушылардың қолдауы арқасында өскен кезде, Олд Бейли онлайн архивінде 5664 іс тіркелген, олардың барлығы алуға қатысты. Олардың 1973-і кінәлі деп танылған. 1718 жылғы Көлік туралы заң ақы төлеу үшін заттарды қайтаруды қылмыстық қылмыс деп жариялады, бұл сол кезде алудың жаңа сатырға көтерілгенін көрсетеді: заттарды екінші қол нарығында сатудың орнына, иесіне ақы алғанда қайтару. Ұрылар осылайша аралықтар рөлін атқара алатын, бірақ аралықтар күдік тудыруы мүмкін болса, алушыларға сенеу тиімді қудалаудан қосымша қорғаныс берді. Ұрлықтың құрбаны көбінесе өз заттарын қайтару үшін төлеуге дайын болды, өйткені бұл оларды одан әрі қиындықтардан сақтайды немесе ұрланған заттар олардың жеке өміріне қатысты жағымсыз мәліметтерді ашуы мүмкін еді. Сонымен қатар, Англияда көптеген ғасырлар бойы қылмыстық істерді тергеу прокурордың жеке қаржысы, уақыты мен күш-жігері есебінен жүргізілді. Сондықтан, алуды сотта дәлелдеудің қиындығын ескере отырып, қарапайым адамдар, әсіресе дүкен иелері, айыптауды бастаудың қажеті жоқ деп санап, келісімге отыруды жөн көреді. Бұл алушыларға айтарлықтай артықшылық берді. Келісімге отыру немесе делдалдық үшін тиімді әрекет ету үшін алушылар ұрыларды жеке білуі керек немесе олармен оңай байланысқа түсіп, өзара тиесілі мәмілелер жасауға мүмкіндік болуы керек еді. Мұндай жағдайда ұрыларды ұстап алушылар ең қолайлы жағдайда болды. Ұрыларды ұстап алушылар Англияда олардың қызметі үшін тәж сыйақы белгілегеннен кейін барған сайын танымал болды. Олардың кейбіреулері, мысалы, 1707 жылғы құжатта "жалған ұры ұстаушы" деп аталған Энтони Данн, ұры ұстаушы ретіндегі әлеуметтік беделін алу үшін пайдаланды. Ұрыларды ұстап алушылар көбінесе ұрылар мен ұрылардың тобымен тығыз байланыста болды, оларды сыйақы алу үшін оңай айыптады немесе осы билікті ұрыларды қорқытып, өздерінің бұйрықтарын орындауға мәжбүрледі. Олар ұрыларды өздерінің басшылығымен ұрлауға мәжбүрлеу үшін кешірім немесе тұтқындалудан қорғау ұсынуы мүмкін еді. Шындығында, ұрыларды ұстап алушылар тікелей қоздырғыштар ретінде әрекет ете алады, ұрыларын ақылмен қолдап немесе қажет болған кезде (оларға ыңғайлы болғанда) баспана ұсынады, содан кейін ұрланған заттарды алушылар ретінде әрекет етеді. Осы арқылы алушылар өздерінің бизнесін дамыта алады. Ұры ұстау және алудың тығыз байланысты екенін дәлелдейтін мысал - ұры ұстаушы ретінде танымал Чарльз Хитченнің мансабы. Ол әйелінің ақшасына қала шежіресінің орынбасары лауазымын сатып алды, осылайша қаладағы ұрыларды ұстап алушылардың ішіндегі ең жақсы лауазымдардың бірін иеленді. Алайда, оның табысының басым бөлігі Лондонның қылмыстық әлемімен байланысы бар алу қызметінен түсті. Хитчен бұл желіні ұры ұстаушы ретіндегі ресми (яғни заңды) лауазымы арқылы бақылады. Алу, ұрлық, жемқорлық және ұрыларды ұстап алу немесе кепілге қою сияқты ресми іс-әрекеттер арасындағы синергия, әр элемент басқаларын күшейтетін және оларды бір-біріне тәуелді ететін қастандық шеңберіне әкелді. Лондонның қылмыстық әлемінің осы қуатты синергиясының иесі Джонатан Уайлд болды, ол 1713 жылы Чарльз Хитченді алмастырып, Лондонның қылмысына бақылауды алды және "бас ұры ұстаушы" атағын алды. Оның билігі қатал ұры ұстау және қорқыту әрекеттерімен, сондай-ақ газеттерді таратуға негізделген кең барлау желісімен байланысты болды. Алайда, оның құлдырауына тым батыл алу себеп болды, өйткені ол ағылшын үкіметін алуға және байланысты қылмыстық әрекеттерге қарсы қосымша заңдар қабылдауға итермеледі, мысалы, 1718 жылғы "Джонатан Уайлд заңы" деп аталған Көлік туралы заң және 1720 жылы оны кеңейту, оған сәйкес затты ақы төлеу үшін қайтару, ұрланған затқа қатысты қылмыс (ұрлық) сияқты қылмыспен бірдей жазаға тартылды (бұл көп жағдайда өлім жазасын білдірді, сондай-ақ нақты дәлелдер үшін сыйақы көтерілді, £40-тан £140-қа дейін). Ақырында, үкімет адвокаттар арқылы Уайлдқа қарсы тікелей шаралар қолданып, оны 1725 жылы айыптады және өлім жазасына кесті. Элизабет Хитчен күйеуі Чарльзге оның жоспарлары үшін Қалалық шериф кеңсесін сатып алу үшін мұрасынан түскен ақшаны берді. Сонымен қатар, әйелдер де белсенді алушылар бола алатын. Мысалы, Элизабет Фишер күйеуінің сыраханасында өз алу бизнесін жүргізді. 2018 жылдың басында Олд Бейли онлайн архивінде алуға қатысты 5664 іс тіркелген. Олардың 1858-і, шамамен үштен бірі, күдіктінің жынысы әйел деп көрсетілген.

Ертедегі ағылшын әдебиеті

Ерте заманауи қоғамда ұрлық қылмысының өркендеуі, сонымен қатар қоғамның оқуға деген қызығушылығының артуы, Дэниел Дефоның "Молл Фландр" және Джон Гейдің "Кісігер операсы" сияқты жазушылардың туындыларында осы қылмыстың бейнеленуіне себеп болды.

Моль Фландрия

Роман «Молл Фландрс» өзінің басты кейіпкері (Молл Фландрс) өмірінің толық баяндалуын ұсынады, бірақ оның маңызды бөлігі оның шебер ұрыға айналуына арналған. Моллдың ұрлық әрекеттері оның тәрбиешісінің қорғауы мен көмегіне тірелді, ол сонымен қатар оның серіктестері ұрлаған заттарды қабылдаушы ретінде пайдаланды. Молл айтқандай, «Мен енді тауарларыма сатуға орын таба алмадым. Соңында мен ескі тәрбиешіме баруға бел будым» – ол Моллдың ұрланған заттарын алғаш рет сатып алған адам. Тәрбиеші кейіпкері Моллдың ұрлық тағдырын шешіп берді және ақырында оған ұрлықтың негіздерін үйретті, Моллды басқа тәжірибелі ұрылармен жұмыс істеуге бағыттап, жол сілтеді. Дефо көзқарасы бойынша, тәрбиеші Лондонның қылмысты әлеміндегі әйелдердің әлеуметтік айлакерлігін бейнелейді. Ол өз заманының қалыпты қабылдаушысы, көптеген еркек қабылдаушылар ұрлықты ресми бизнес ретінде пайдаланғанда, ол ғарышкерлікке сүйенді.

Қытай

Қытайдың дәстүрлі заңына сәйкес, қоршаушы (銷贓者) – ұрланған заттарды сатып алушы және сатушы саудагер. Қоршаушылар Мин және Цин Қытайларының қылмыстық әлемінің кең желісінің бір бөлігі болған. Олардың кәсібі қылмыстық қызметті қамтыды, бірақ қоршаушылардың көбінесе қылмыстық емес негізгі жұмысы болғандықтан, олар "құрметті қоғамның шетінде" тепе-тәулік күйзелісте өмір сүре отырып, құрметті қоғам мен қылмыстық әлем арасындағы байланыс ретінде әрекет етті. Қоршаушылар көбінесе қарақшылармен бірге жұмыс істейтін, олардың қауіпсіздігі мен табысын қамтамасыз ету үшін маңызды болған қылмыстық серіктестер желісінде жұмыс істеді. Қоршаушылыққа жолдың көп бөлігі қажеттіліктен туындады. Көптеген қоршаушылар кедей адамдардың қатарынан шыққандықтан, олар кез келген жұмысты – заңды да, заңсыз да – істеуге мәжбүр болды. Баодин және Хецзянь сияқты аймақтардағы жергілікті шаруалар мен қауым мүшелері жылқы мен ірі қара сияқты әскери малды сатып алумен қатар, ұрланған малды әскерилерден жасыруға көмектесті. Жергілікті шаруалар мен қауымның басқа мүшелері қоршаушыларға айналып, әскерилерден тауар немесе ақша алу үшін қылмыстық әрекеттерді жасырды. Кейде қарақшылар өздері де жолда кездесетін адамдарға сату арқылы қоршаушы рөлін атқарды. Бұл қарақшылар үшін тиімді болды, өйткені олар қоршаушыға олжаның бір бөлігін төлеуге міндетті болмады. Мал союшылар ұрланған малды қабылдады, өйткені мал иелері сойылғаннан кейін малын тани алмайтын болды. Мин Қытайында мал өте құнды тауар болды және қарақшы мал ұрлап, оны мал союшыларға сату арқылы өмір сүру мүмкіндігіне ие болды. Қоршаушылар көбінесе материалдық ұрланған заттармен жұмыс істесе де, көшпелі шаштараз ретінде жұмыс істейтін қоршаушылар ақпаратты да сатты. Көшпелі шаштараздар саяхаттарында маңызды ақпарат пен жаңалықтарды жинап, ақша ұсынғандарға маңызды мәліметтерді сатты. Мұндай ақпарат көбінесе жасырынған жерлерді немесе тонауға болатын адамдарды іздеген қылмыскерлерге сатылды. Осылайша, көшпелі шаштараздар қылмыстық әлемнің мүшелеріне де, ықпалды клиенттерге де сатылатын ақпаратты сақтайтын адам ретінде де қызмет етті. Қоршаушылар ұрланған заттарды сатумен қатар, кейде қарақшылар ұрлаған адамдарды сатуға да қатысты. Әйелдер мен балаларды сату оңай болды және қоршаушылар сатқан ең көп таралған "заттардың" бірі болды. Қарсы алынған әйелдердің көпшілігі саудагерлерге сатылып, содан кейін жезөкше, әйел немесе күңке ретінде сатылды. Адам саудасының бір мысалы – Чэн Акуэйдің тобы, олар қызметші қызды ұрлап, Лин Баймаоға сатты, ол оны отыз күміс теңгеге әйел ретінде сатты. Әйелдерді жоғары бағаға сату үшін сұлулық қажет болса, балалар сыртқы түріне немесе отбасылық жағдайына қарамастан сатылды. Жас ұлдар көбінесе қызметші немесе ойын-сауықшы ретінде сатылды, ал қыздар көбінесе жезөкше ретінде сатылды.

Байланыстар желісі

Адал тауар сатушылар сияқты, қоршаушының ең маңызды құралдарының бірі – олардың байланыс желісі болды. Ұрылар мен клиенттер арасында делдал ретінде, қоршаушылар "әдепті" қоғамда да, қылмыскерлер арасында да кең таралған байланыстарды құруға және сақтауға мұқтаж болды. "Құрметті" қоғамның мүшелері ұрланған заттарды қабылдап, жасырып алушылар болып табысқан жағдайлар болды. Олар ұрыларға ұрланған заттарды сатуға көмектесіп қана қоймай, сонымен қатар жергілікті саудагерлер мен тұрғындардан қорғау ақысын жинауда ұрылардың өкілдері ретінде әрекет етті. Жоғары әлеуметтік статусы бар осы "қосымша" қоршаушылар өздерінің бандиттермен байланысын әлеуметтік капитал мен байлыққа қол жеткізу үшін пайдаланды. Сондай-ақ, қоршаушылардың бандиттермен қарым-қатынасын сақтауы олардың өмірлік көзіне қамқорлық жасау үшін маңызды болды. Алайда, бандиттердің де өмір сүруі үшін қоршаушылар қажет екені де рас. Нәтижесінде, бандиттермен қарым-қатынаста көбінесе қоршаушылар басымдық танытты. Бандиттермен қарым-қатынастағы үстемдігін пайдаланып, қоршаушылар ұрыларға ұрланған мүлік үшін төленген бағаны манипуляциялау арқылы оларды алдады. Бұл жасырын үйлер әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан адамдар жиналатын жерлерде орналасқан. Бұрынғы жындар да бандиттерге ұрланған заттарды жасыруға және сатуға көмектесті, себебі ерекше Мин заңы бұрынғы жындарды клиенттерінің қылмыстық әрекеттері үшін жауапкершіліктен босатты. Үкімет бұрынғы жындар иелерінен кез келген күдікті әрекет туралы хабарлауды талап етсе де, үкіметтік бақылаудың жетіспеуі және иелердің қоршаудан қосымша табыс табуға деген ынтасы бұрынғы жындарды бандиттер мен топтардың жасырын үйлеріне айналдырды. Кепілдік дүкендері де ұрланған заттармен айналысты. Мұндай дүкендердің иелері немесе қызметкерлері ұрылардан ұрланған заттар үшін нарықтық бағадан әлдеқайда төмен баға төлеп, содан кейін тауарларды қайта сату арқылы пайда тапты.

Жазалау

Хунгу императоры Чжу Юаньжанның Да Мин Лю 大明律 және Да Гао 大 заңдары ұрланған өнімнің санаты мен құнына байланысты әртүрлі жазаларға үкім шығарды. Жағалау аймақтарында шетелдіктермен заңсыз сауда, сондай-ақ контрабанда Ming дәуірінің ортасынан соңына дейін үкімет үшін алаңдаушылық тудырды. Үкімет заңсыз контрабандистерді, үкіметтің келісімінсіз шетелдіктермен сауда-саттық жасағанда, шекараға әскери қызметке айдалып жазаланатын заң қабылдады. Әскери әскерлер орналасқан жерлерде әскери мүлікті ұрлау мен сату үшін жазалау қатаң болды. Цзяцин дәуірінде әскери аттарды ұрлап, сатумен айналысқан қарақшы туралы оқиға тіркелді. Императордың өзі ат ұрлаған ұрылар мен оларды сатуға көмектескен адамдарды қамауға алып, шекарадағы әскери лагерьде жұмыс істеуге жіберуге бұйрық берді. Тұз шахталарында тұзды ұрлап немесе сатқан жұмысшыларға ең ауыр жаза тағайындалды. Мин Қытайында тұздың құны өте жоғары болғандықтан, тұз ұрлап, сатуда кінәлі деп табылған адам өлім жазасына кесілді. Craigslist, AutoTrader.com, Pennysaver онлайн сияқты сайттар интернетте тауарларды өткізу және делдалды айналып өту үшін қолданылады, сондай-ақ бірқатар заңсыз қараңғы желі нарықтары да бар. Электронды өткізілген тауарлар дүкеннен ұрланған немесе басқа жолмен ұрланған болуы мүмкін, немесе олар ұрланған несие карталарымен немесе ұқсас банк ақпаратымен сатып алынған болуы мүмкін. Соңғысы көбінесе ұрланған несие карталарының нөмірлерін жаппай сатумен байланысты. Ұрланған несие карталарын сату, әдетте, қараңғы желідегі нарықтарда жүзеге асырылады, бұл өз алдына электронды өткізудің бір түрі болып табылады және өзін-өзі немесе дәстүрлі тәсілдер арқылы өткізуге арналған физикалық тауарларды сатып алуда рөл атқарады. Қылмыстық топтар ұрланған қаржылық ақпаратты бөлшек саудадан сұранысқа ие тауарлар үшін төлеу үшін ұрлайды және/немесе пайдаланады, содан кейін осы тауарларды интернет арқылы сатады. АҚШ-та Wal-Mart және Target сияқты ірі сауда орындары интернеттегі өткізуге қарсы күресу үшін федералды заңнаманы қолдады. Кейбір заң жобалары бойынша ірі сауда сайттары (мысалы, eBay және Amazon.com) кейбір тауарлардың сериялық нөмірлерін сақтауға және саудагерлерге ұрланған мүлікке сүйеніп отыр деп санайтын ірі сатушылар туралы ақпарат беруге міндетті болады. Мұндай ұсыныстарға онлайн-саудагерлер қарсылық білдірді, олар осы деректерді сақтауға және осы әрекеттерді жасауға міндетті. Ұрланған қаржылық ақпараттың өзі де, мұндай деректерді пайдаланып, күдіксіз сатып алушылар үшін материалдық емес тауарлар мен қызметтерді сатып алу арқылы жасырынуы мүмкін. Кейбір жағдайларда қылмыскерлер әуе билеттері сияқты тауарларды едәуір арзандатылған бағамен сату агенттері ретінде жасырын түрде пайдаланып, шын мәнінде олар ұрланған қаржылық ақпаратты заңды веб-сайттардан осындай тауарларды және қызметтерді сатып алу үшін пайдаланады. Мұндай қылмыскерлер өздерінің іздерін жасыру үшін биткоин сияқты криптовалютамен төлемді талап етуі мүмкін. Алдамшылық анықталғаннан кейін, әдетте, сатып алудың толық сомасына жауап беретін соңғы сатып алушылар болады және тіпті, мүмкін, олардың өздеріне қылмыстық қудалау қаупі төнуі мүмкін. Бір әуе компаниясының өкілі бұл әрекетті "барда теледидар сатып алғандай" деп сипаттады. eBay өкілі: "Бәлкім, ұрланған материалдарды сату үшін ең ақымақ орын eBay-де болуы мүмкін", - деп мәлімдеді және жаңалық агенттіктері полиция ұрланған мүлікті ұрылардан тікелей сатып алып, оларды ұстауға әкелетін оқиғалар туралы хабарлады. 2007 жылдың басында электронды өткізу 37 миллиард долларлық бизнеске айналды.

Құқықтық аспектілер

Қоршаулау көбінесе барлық жерде заңсыз, әдетте АҚШ-тағы себептермен ұқсас: ұрланған мүлікті алу барлық штаттарда қылмыс болып саналады, ал мүлік штаттар арасында тасылса, федералдық қылмысқа жатады. Кейде федералдық агенттер уақытша жалған қоршау операциясын жүргізеді. Қоршаулау ұйымдасқан қылмыс үшін табыс көзінің бірі болып табылады. Англия мен Уэльсте, АҚШ-тың көптеген штаттарындағы сияқты, бұл қылмыс үш құрамдас бөліктен тұрады: ұрланған мүлік, алушының оны алуы немесе жасыруы, және оның мүліктің ұрланғанын білуі.