Кіріспе
Оңтүстік Тайнсайд ауылы, Англия. Уитберн – Солтүстік Шығыс Англияның жағалауындағы Тайн және Уэр метрополитендік графтығындағы Оңтүстік Тайнсайд ауылы. Ол Сандерленд қаласынан солтүстікке қарай 5 шақырым, ал Оңтүстік Шилдс қаласынан оңтүстікке қарай 6 шақырым жерде орналасқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, Уитберн Дарем графтығының бір бөлігі болған. Жақын жердегі басқа елді мекендерге Сибурн, Кледон және Марсден жатады. Ауыл Сандерлендке қарайтын, Даремнің магниттік әктасты жотасының оңтүстік беткейінде орналасқан. 2011 жылғы Ұлыбритания халық санағы бойынша Уитберн және Марсден округінің халқы 7 448 адамды құрады. Уитберн тарихының көп бөлігінде балық аулау және егіншілікпен айналысатын қауымдастық болды. Ауылда үш мектеп, үш шіркеу, крикет клубы, демалыс алаңдары, паб және түрлі дүкендер бар.
Этимология
Уитберннің алғашқы жазбада кездесуі 1183 жылғы Болдон кітабында, онда ауыл Уитберн деп тіркелген. Бұл атау ауылдан өтетін өзенге немесе бұрқаға сілтеу болуы мүмкін. Сонымен қатар, оның шығу тегі Хвита Биргеннен, яғни саксон ақсұлығы Хвитаның жерленген орнынан болуы да мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, Квит Берне – англосаксон тіліндегі ондық жиын қоймасы, немесе hwīt + bere ærn, көне ағылшын тілінде "ақ қора" деген мағына береді.
Тарих
Уитберндегі адам қонысының ең алғашқы дәлелі мезолиттік кезеңнен (б.з.д. 8000–4500 жылдар) басталады. Жағалаудағы Potter's Hole-да күйдірілген саздың кесектері табылды, бұл, әдетте, ағаштан жасалған құрылысқа қатысты. Жақын маңдағы жерлерде, соның ішінде Санкт-Петер шіркеуі, Монквермуттан археологиялық орындар мен мезолиттік кремнезный шашырауы табылған. Уитбернде неолит және қола дәуіріне тән тас құралдар да табылды. 1929 жылы Wheatall Farm-да бронза дәуіріне тән жерлеу ошағы табылды, онда 35 жастағы адам жебе ұшы, кремнездер және теңіз қабықшаларымен бірге жерленген. 674 жылы Монквермут епископтығы құрылғанда, король Дере көшесінің шығысында және Уэр өзенінің солтүстігінде орналасқан барлық патшалық иеліктерін шіркеуге сыйға берді, олардың ішінде Уитберн де болды. Сол кездегі Линдисфарн епископы Кутберт Солтүстік-Шығыста христиан дінін таратуға жауапты болды. Осы кезде Уитберн Еуропаның білім мен мәдениетінің маңызды орталығында орналасқан, ол Джарроу және Монквермут монастырларының арасында жатқан. Орта ғасырларда Уитберн қалашық және приход болып табылды. Уитберн приходіне Уитберн және Кледон қалашықтары кірді. 12 ғасырға қарай, Уитберн екі қатарлы жасыл ауыл ретінде қалыптасқан сияқты (жасыл алаңға қарап тұрған екі қатар үйлер). Уитбернде титтик қоймасы болған, ол ауылдың феодалдық жүйесінің бір бөлігін құрайтын тас ғимарат, ол Черч-Лейннен тыс орналасқан және екінші дүниежүзілік соғыста бомбадан қираған. Уитберн шіркеуі (13 ғасырда салынған) және Уитберн залы (16 ғасырда салынған) ауылдың орталықтары болды. Уитберн 1183 жылғы Болдон кітабында Уитберн деп тіркелген және Клеадонмен бірге аталған. Кледон мен Уитберннің жалпы жер аумағы шамамен 15 км² болған, бұл Болдон кітабының уақытында елді мекендердің жақсы қалыптасқандығын көрсетеді. Болдон кітабындағы жазбада "Уитберннің Джон" есімді адам туралы айтылады, ол "40 акр жерді иеленген, 8 шиллинг төлеп, епископқа миссионерлік сапарларға шыққан". "Корнеж" сөзінің қолданылуы, Англосаксон кезеңінен бұрынғы салық салудың көне түрі, Уитберннің аймақтағы ең көне елді мекендердің бірі болғанын көрсетеді. 1183 жылы Уитберн мен Болдон епископтың иелігіне кірді, ал айналасындағы жерлердің көп бөлігі Дурхам соборының преорына тиесілі болды. Болдон кітабынан 200 жыл өткен соң, Дурхам епископы (Томас Хэтфилд) Хэтфилд зерттеуін тапсырды. Кледон мен Уитберн екі қалашықты біріктіретін бір приход ретінде қайтадан тізімделді. Зерттеуде Уитберн жел диірмені де аталады. Уитберн 1718 жылға дейін, Жерді қоршау туралы заң күшіне енгенге дейін және бірқатар шаруашылықтар құрылғанға дейін иелік ету жүйесімен басқарылды. 19 ғасырдың ортасына дейін Уитберн негізінен ауыл шаруашылығы және балық аулау қауымдастығы болды. 19 ғасыр бойы Уитберн приходінің халқы 1801 жылы 675-тен 1891 жылы 2738-ге дейін өсті, бұл негізінен индустрияландырудың өсуіне байланысты болды. 1834 жылғы сол кездегі сипаттамада ауылдар "жағалаудың көп бөлігіне қарағанда қорғанысқа ие және жайлы көрінеді" деп айтылған. 1857 жылғы басқа бір сипаттамада "уэслиан методистерінің шіркеуі, пошта кеңсесі, сыра зауыты және үш қонақ үйі" бар екені жазылған. 1891 жылғы санақтан Уитберннің халқына бай өнеркәсіпшілер, кәсіпкерлер, көміршілер және балықшылар кіргені белгілі болды. Екі мектеп пен Уэслиан шіркеуімен бірге жеке виллалар мен террасалар салынды, оны 1881 жылы қазіргі методист шіркеуі алмастырды. Уитберн кені (Марсден кені деп те аталады) 1840 жылдары ашылып, жергілікті кірпіш және темір өнеркәсібін дамытып, көмірге деген сұраныстың артуын қамтамасыз етті. 1931 жылы Уитберн кені аптасына 18 000 тоннадан астам көмір өндірді, бұл Марсден кеншілер ауылына қызмет етті. 1968 жылдың 1 маусымында ол жабылып, ауыл қиратылды. 1931 жылы Уитберн приходінің халқы 6082 адамды құрады. 1936 жылдың 1 сәуірінде приход жойылды, ауылдың өзімен қоса, ауданның көп бөлігі Болдон қалалық округінің құрамына кірді, ал кішігірім бөлігі Оңтүстік Шилдске берілді. Болдон қалалық округі 1974 жылы аймақ Дурхам округінен Тайн және Уэрге ауыстырылған кезде жойылды. Бұрынғы қалалық округ үшін мұрагерлік приход құрылмады, сондықтан ол приходсыз аймаққа айналды. Льюис Кэрролл өзінің туған апасы Маргарет Уилкоксқа Уитбернде тұрып жатқанда, Уитберн залының леди Хедворт Уильямсонмен (Элис Лидделлдің екінші туған апасы) бірге барды. Көпшілік арасында Кэрролл "Келмұрт пен ағаш ұстасын" Уитбернде демалып жүргенде жазған деген пікір бар. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Уитберннің жағалау және жартас қорғаныс құрылымдары болды. Сандерлендтен Уитбернге дейінгі жағалау сызығын 3-ші Чешир полкінің батальоны, ал Уитберннен Тайнға дейінгі жағалау сызығын 3-ші Дурхам жеңіл пехота полкінің батальоны бекітті. 1918 жылы Соғыс министрлігінің есебінде Уитберндегі Марсден фермасында оқу алаңы болғаны тіркелді. Батыс Холл және Оңтүстік Бентс фермаларында жиналмалы лагерьлер де тіркелді. Ауылда осы кезеңге қатысты екі оқ ату полигоны әлі де көрініп тұр. 1921 жылы ауыл алаңында соғыс ескерткіші орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Уитберннің жағалауы неміс бомбалау шабуылдарына жиі ұшырады. 1940 жылдың 9 тамызында Heinkel He 111H E бомба тастағаннан кейін теңізге құлады. Неміс ұшқыштарының барлығы аман қалды және судан құтқарылды. 1940 жылы ауыр бомбалау кезінде Уитберн Бентс ауылындағы коттедждер де қирады. Уитбернде соғыс кезінде бірнеше қорғаныс құрылымдары болды. Уитбернге жақын Wellands Farm-да "жұлдыз балық" деп аталатын бомбалаудан алдау құрылғысы салынды. Ол Тайн және Сандерленд доктарына баратын бомбалаушыларды жаңылыстыру үшін өртенген қала сияқты көрінуге арналған. 1940 жылы Lizard Lane-де ауыр зениттік артиллерия батареясы орнатылды, ал Уитберн жел диірмені бақылаушылар корпусының теңіздегі жаулардың жақындауы туралы ескерту беру үшін бақылау бекеті ретінде пайдаланылды. 20 ғасыр бойы Уитбернде, негізінен ауылдың тарихи ядросының солтүстігінде және шығысында көптеген тұрғын үйлер салынды. Бұл ауылдың қалалық қонысқа айналуына әкелді.
Демография
Уитберн және Марсден Уорд салыстыру (2011) Уитберн және Марсден Уорд Оңтүстік Тайнсайд Англия Жалпы халық саны 7,448 148,127 53,012,456 Ақ 97,9% 95,9% 85,4% BME 2,1% 4,1% 14,6% 0–19 жас 21,5% 22,6% 24% 65+ жас 21,9% 18,1% 16,4% Ерлер 47,7% 48,3% 49,2% Әйелдер 52,3% 51,7% 50,8% 2001 жылғы Ұлыбритания халық санағы бойынша Уитберннің халқы 5,235 адамды құрады. 2011 жылғы Ұлыбритания халық санағында Уитберн және Марсден Уордында 7,448 тұрақты тұрғын тіркелді. Тұрғындардың орташа жасы 43,6-ны құрады, бұл Оңтүстік Тайнсайдтың орташа жасынан сәл жоғары. Тұрғындардың басым көпшілігі (97,9%) өзін ақ нәсілді деп атады, ал 97,5% Ұлыбританияда туған. Ең ірі діни топ – христиандық (тұрғындардың 75,2%). Тұрғындардың көпшілігі (58,2%) жұмыс істейді, көтерме және бөлшек сауда, сондай-ақ денсаулық сақтау және әлеуметтік жұмыс аймақтағы ең көп таралған салалар болып табылады. Ең көп кездесетін мамандық – «Маман» (16,2%). 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Эмма Левелл Бак (Еңбек партиясы) жергілікті депутат, және ол 2013 жылдың мамыр айынан бері осы қызметте. 2019 жылғы жалпы сайлауда Левелл Бак 9,585 дауыспен жеңіске жетті. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Уитберн және Марсден Уордын жергілікті кеңесшілері Питер Бояк, Трейси Диксон және Джойс Уэлш (барлығы Еңбек партиясынан) болып табылады.
At the time of the 2001 UK Census, Whitburn had a population of 5,235. In the 2011 UK Census, the Whitburn and Marsden Ward had 7,448 usual residents. The average age of the residents was 43.6, slightly above the average for South Tyneside. The vast majority (97.9%) of residents identified as white and 97.5% were born in the UK. The largest religious group was Christianity (75.2% of residents). The majority of residents (58.2%) were in employment, with wholesale and retail trade and health and social work activities being the most common industries for the area. The most common occupation was 'Professional' (16.2%). As of 2022, Emma Lewell Buck (Labour) his the local MP and has been since May 2013. In the 2019 General Election, Lewell Buck won with a 9,585 vote majority. As of 2022, the ward of Whitburn and Marsden is represented by local councillors Peter Boyack, Tracey Dixon, and Joyce Welsh (all Labour).
Уитберн жел диірмендері
Уитберн жел диірмені, 18-шы ғасырдан бастап сақталған, 2-ші санаттағы ескерткіш және жергілікті маңызды орын. Ол ауылдың солтүстігінде орналасқан. Бұл жергілікті тас мұнаралы диірмендердің ең ескісі. Алғашқы диірмен 1779 жылғы жағалау кеме жүрісі туралы мәліметтерде тіркелген ағаш тіректі диірмен болған. Алғашқы диірмен дауылда қирап, шамамен 1796 жылы қазіргі әктасты магнезиялық құрылыммен ауыстырылды. Диірмен жергілікті шаруа қожалықтарынан әкелінген дәнді ұнтақтап, одан нан жасалған. Бірақ 19-шы ғасырдың соңында бумен жұмыс істейтін диірмендер көбірек таралды және Уитберн диірмені 1896 жылы жұмысын тоқтатты. Оңтүстік Тайнсайд кеңесі 1960 жылы диірменге иелік етті, ал 1991-1992 жылдары диірменді қайта жаңғырту жобасын жүзеге асырды, осы үшін ол Азаматтық сенім сыйлығымен марапатталды.
Уитберн Бентс
Уитберн Бентс – ауылдың оңтүстігіндегі жағалау бойында орналасқан аймақ. Онда бұрынғы балықшы үйінің және 18 ғасырлық шаруашылықтың орнында салынған 20 ғасыр басындағы шағын коттедждер тобы бар. Бұл жер бұрын балықшылардың кішкентай ауылы болған. "Бентс" атауы жергілікті жағалау аймағында өсетін қалың шөптен (агростис немесе бетеге шөбінен) шыққан. Тарихи тұрғыдан, Уитберн Бентс және Уитберн ауылы екі бөлек қауымдастық ретінде танылған, бұл негізінен тұрғындарының қызметтерінің айырмашылығына байланысты болды. 19 ғасырға қарай, Бентс ауылы шаруашылық және балық аулаумен айналысқан, ал Уитберн ауылының тұрғындары өнеркәсіпшілер мен көміршілер сияқты әртүрлі салаларда жұмыс істеген. 18 ғасырда салынған Оңтүстік Бентс шаруашылығы 1960 жылға дейін пайдаланылды. Коттедждердің қисығының оңтүстігінде орналасқан Оңтүстік Бентс шаруашылығы үйі – 2-дәрежелі ескерткіш. Заманауи құрылыстардың салдарынан ертедегі шаруашылық қызметтерінің көптеген дәлелдері жоғалып кетті.
Уитберн жағалау паркі
Ауылдың солтүстігінде, Марсден ауылының жанында Уитберн жағалау паркі орналасқан. Ол бұрынғы Уитберн кенішінің орнында салынған және түрлі шөптесін, орман және бұталы жерлерден құралған. Оған Ұлттық сенім қоры күтім жасайды. 2003 жылы бұл аймақ Жергілікті табиғат қорығы деп жарияланды. Бұл демалыс орны құс қадағалаушылардың арасында танымал. Троу-Пойнттан Уитбернге дейінгі жағалау Халықаралық және Еуропалық жабайы табиғат мекені болып табылады. Әр жылғы қыста келетін құстардың саны халықаралық деңгейде маңызды, олардың ішінде Скандинавиядан келетін қызғылт құмқұмыры мен бұралушы тас құстар бар. Мұнда сандерлинг, сақиналы плувер және қызыл шаян да ұлттық маңызы бар санда кездеседі. Жағалауда естіктер мен дельфиндер де көрілген.
Сауда орындары, демалыс орындары
Уитбернде ыңғайлы дүкендер, етхана, мұзқұйма дүкені, антикварлық дүкен және пабтар сияқты дүкендер бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, 1897 жылы ауылға демалыс алаңы сыйға берілген. Уитберн крикет клубы 1862 жылы Уитберн сарайының аумағында құрылған. Клуб бүгінге дейін сақталып келеді және Cornthwaite Park-тың солтүстігіндегі East Street көшесінде орналасқан. Cleadon Hills-тің шығысында тағы бір жергілікті спорт клубы – Уитберн гольф клубы орналасқан.
Мектептер
Ауылдағы алғашқы мектеп 1824 жылы, ал екіншісі 1856 жылы салынған. Бүгінде Уитбернде үш мектеп бар: Уитберн ауылының бастауыш мектебі, Марсден бастауыш мектебі және Уитберн Англия шіркеуі академиясы (бұрынғы Уитберн толық орта мектебі). Мектептердің соңғы Ofsted инспекциясы бойынша үшеуі де "Жақсы" деп бағаланған. +Уитберн ауылының бастауыш мектебі мен Марсден бастауыш мектебінің 2-ші сатының соңындағы нәтижелері (2019)Уитберн ауылының бастауыш мектебі Марсден бастауыш мектебі Англияның орташа көрсеткіші Уитберн C of E Академиясы Жергілікті биліктің орташа көрсеткіші Англияның орташа көрсеткішіАғылшын және математика пәнінен 5-тен жоғары баға алған оқушылардың пайызы503443Білім беруді жалғастырған немесе жұмысқа орналасқан оқушылардың пайызы979294Attainment 8 көрсеткіші52.542.646.7
Дін
Уитбернде үш шіркеу бар: Уитберн шіркеуі, Сент-Винсент католик шіркеуі және Уитберн методистік шіркеуі. Уитберн шіркеуі – 2-дәрежелі тізімдегі ғимарат және ауылдағы ең көне сақталған ғимарат. Клеадондағы Әулиелер шіркеуі 1869 жылы салынғанға дейін Клеадон тұрғындары Уитберн шіркеуін құдайға сыйынған орын ретінде пайдаланды. Шіркеуде 1689 жылға дейін жасалған саркофаг бар, онда Михайл мен Изобель Мэтьюдың денелері жатыр – Клеадоннан шыққан Мэтью отбасының бір жұбы, олар бастапқыда Клеадон мұнарасының тарихи ғимаратын салған. Бұл қабір отбасының байлығы мен мәнін көрсетеді. Михайл Мэтью қабірінде жасы үлкен ақсақал ретінде бейнеленген, басы жастыққа тіреліп, қолында «Мұнда жатпаймын, қайта тірілемін» деген жазуы бар кітап ұстап тұр. Сент-Винсент католик шіркеуі – 1950 жылдары салынған шағын шіркеу. Ол Милл-Лейнде, Поплар драйв бұрышында орналасқан.
Көлік
Уитберн Сандерленд пен Саут-Шилдс қалаларын байланыстыратын A183 тас жолында орналасқан. Тарихи тұрғыдан Уитберн өте оқшауланған елді мекен болған; Бенттерді Сандерлендке қосатын жол 1865 жылы салынды, ал солтүстік-оңтүстік бағыты (қазіргі A183) тек 1929 жылы толыққанды аяқталды. 1920 жылдары Сандерлендтен Саут-Шилдске дейін осы жолмен тұрақты автобус маршруты іске қосылды. Дегенмен, ауылға және одан тысқары байланыс 21-ші ғасырға дейін нашар күйінде қалып келді. Уитбернді жақын орналасқан елді мекендерге тек бірнеше жол ғана байланыстырады (A183 – Саут-Шилдс, Рокер және Сандерлендке, ал B1299 – Шығыс Болдонға). Уитбернге теміржол желілері келмейді, сондықтан Тійн және Уэр метросы бұл аймаққа тікелей қызмет көрсетпейді. Ең жақын метро станциялары – Шығыс Болдон және Сиберн. Аймаққа Go North East және Stagecoach North East автобус операторлары қызмет көрсетеді.