Кіріспе

Материалдық тиімділік – белгілі бір өнімді өндіру үшін қажетті нақты материал мөлшерін азайтуға қатысты сипаттама немесе өлшем ((Mp) (қолданылған материал мен берілген материалдың арақатынасы)). Алдыңғы нұсқасына қарағанда жұқа материалдан қолданылатын өнім жасау өндіріс процесінің материалдық тиімділігін арттырады. Материалдық тиімділік жасыл құрылыс және энергияны сақтаумен, сондай-ақ құрылыс процесінің бастауынан соңына дейін жаңаруға жарамды ресурстарды енгізудің басқа да жолдарымен байланысты. Материалдық тиімділіктің әсерлеріне энергия сұранысын азайту, парниктік газдар шығарындыларын азайту, сондай-ақ жерді пайдалану, су тапшылығы, ауаның және судың ластануы, қалдықтарды басқару сияқты басқа да экологиялық әсерлер кіруі мүмкін. Халық санының өсуі және байлықтың артуы материалды өндіруге деген сұранысты арттырады, сондықтан келесі 40 жылда оның өңделуі екі есеге дейін ұлғаюы мүмкін. Материалдық тиімділікті арттыру материалды тұтынудың зиянын азайтуға көмектеседі. Материалдық тиімділіктің кейбір түрлеріне қолданыстағы өнімдердің қызмет ету мерзімін ұзарту, оларды толығымен пайдалану, қалдықтарды азайту үшін компоненттерді қайта пайдалану немесе жеңіл өнім дизайны арқылы материал мөлшерін азайту кіреді. Болат, темір бетон және алюминий сияқты құрылыс материалдарын өндіру кезінде шығарындылар пайда болады. 2015 жылы құрылыс материалдарын өндіру жаһандық энергиямен байланысты шығарындылардың 11%-ын құрады. Алюминийдің ең ірі нарығы – көлік саласы, алюминийдің кішігірім қолданылуларына құрылыс, қаптау және т.б. кіреді. Өндірістегі әлеует қалдықтарды тиімді бөлуді жақсартуға да қатысты болуы мүмкін (мысалы, пластиктерді жанғыш заттардан бөлу). Компоненттерді қайта өңдеу және қайта пайдалану өнімді жасау процесін жақсартуға, материалдың беріктігін арттыруға, технологияны дамытуға және дұрыс компоненттер/материалдарды сатып алуға мүмкіндік береді. Материалдық тиімділік айналмалы экономикаға үлес қосуға және индустрияда құндылықты қамтамасыз етуге көмектеседі. Кейбір компаниялар айналмалы экономика теориясын материалдық циклдарды жабу үшін стратегиялар мен бизнес-модельдерді жобалауға қолданды.

Құрылыс процесі

1971 жылдан бері әлемдік болатқа деген сұраныс үш есе, цементке – жеті есеге жуық, бірінші сорттағы алюминийге – шамамен алты есе, ал пластиктерге – он еседен астам артты. Темір, болат, алюминий, цемент, химиялық өнімдер және қағаз-целлюлоза сияқты маңызды материалдар құрылыс процесіне әсер етеді. Дегенмен, осы материалдарды өндірудің тиімді стратегияларын қолдану энергияны және шығындарды азайтуға, сондай-ақ көміртегі шығарылымдарын төмендетуге мүмкіндік береді. Мысалы, қайта өңделген болатты пайдалану, болаттың полигонда алатын орынын үнемдеп қана қоймай, өндіріс процесінде болат өндіруге қажетті энергияның 75% азайтады және құрылыс үшін ағаштарды кесу қажеттілігін болдырмайды. Қайта өңделген болаттан ғимаратқа қажетті өлшемдегі элементтер жасауға болады, тіпті әрбір жобаға сәйкес келетін арнайы болат арқалықтар мен панельдерді де дайындауға болады.

Стратегиялар

Өндіріс процесінде әрбір кезең материалдың тиімділігін арттыра алады, жобалаудан және өндірістен бастап, пайдалануға дейін және соңында өмірінің соңына дейін. Төзімділік: өнімнің қызмет ету мерзімін қайта жобалау немесе жөндеу арқылы ұзарту. Өнімдерді немесе ғимараттарды жөндеу және жаңарту арқылы оларды белсенді пайдалану және олардың қызмет ету мерзімін ұзарту жаңа өнімдерді өндіру үшін қажетті материалдар мөлшерін азайтады. Алюминий – қайта өңдеуге өте ыңғайлы металл, себебі ол қанша рет қайта өңделсе де бірдей қасиеттері мен сапасын сақтайды. Ерігеннен кейін оның құрылымы өзгермейді. Пластик қалдықтары – түрлі пластиктердің қоспасы. Пластиктерді қайта өңдеуде бірнеше қиындықтар бар. Пластикті сапасы тез нашарламай бірнеше рет қайта өңдеуге болмайды; 2020 жылы бөтелкелерді қайта өңдеудің жалпы деңгейі 27,2% құрады, бұл 2019 жылғы 28,7%-дан төмен. АҚШ-та әр сағатта 2,5 миллион пластик бөтелке тасталады. Қазіргі уақытта мұхиттарда микропластикті ескермегенде, 75-тен 199 миллион тоннаға дейін пластик бар. Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі энергияның 50% -ын биомассадан өндіреді, бірақ бұл үшін де көп энергия қажет. Дегенмен, кейбір елдерде аталған мақсаттарға жету үшін түрлі стратегиялар мен инновациялар жасалды. 2022 жылы АҚШ «Критиктік материалдардың инновациясы, тиімділігі және баламалары» бағдарламасын жариялады. Оның мақсаты – зерттеу, әзірлеу, демонстрациялау және сауда жасау арқылы тиімді өндіріс пен пайдалануды ынталандыру жолымен маңызды материалдарға жаңа баламалар жасау. Сонымен қатар, АҚШ Энергетика министрлігі «Коммерциялық емес ұйымдар үшін энергия тиімділігі материалдарының пилоттық бағдарламасы» бағдарламасын жариялады, ол коммерциялық емес ұйымдарға энергия тиімділігін арттыру, коммуналдық төлемдерді төмендету және көміртегі шығарындыларын азайту үшін құрылыс материалдарын жаңартуға қаржы жәрдемді қамтамасыз етеді.