Кіріспе

Карака немесе Жаңа Зеландия лавровигі (Corynocarpus laevigatus) – Жаңа Зеландияға ендемик, Corynocarpaceae тұқымдасына жататын мәңгі жасыл ағаш. Ол Солтүстік және Оңтүстік аралдарының барлық жерінде, Банкс түбегінде (43°45′S) және Окаритода (43°20′S), Үш патша аралдарында, Кермадек аралдарындағы Рауль аралында және Чатем аралдарында кездеседі. Жағалаулық мекенжайларда кеңінен таралған, көбінесе жағалау орман құрамының маңызды бөлігін құрайды, бірақ сирек басым түр болады. Көптеген ботаниктер оны Солтүстік аралдың тек солтүстік жартысына ғана тән деп есептейді, оны маорилер бұрынғы ауылдардың жанына отырғызған, ал кейіннен құстар таратып жіберген. "Карака" деген атау маори тілінен келген, сонымен қатар маори тілінде апельсин түсін, жемістің түсін білдіреді. Чатем аралдарында оны копи деп атайды, бұл атау мориори тілінде қолданылады. Гавайиде табиғи түрде таралып, инвазивті түрге жатқызылған.

Сипаттама

Қарақалпақ - тік немесе жайылатын бұтақтары бар, жапырақты ағаш. Оның биіктігі 15 метрге дейін жетеді және диаметрі 1 метрге дейінгі қалың діңі бар. Жылтыр, қара жасыл түсті, жоғары жағынан қара жасыл, ал төменгі жағынан ашық түсті, қалың, былғары жапырақтарының ұзындығы 50–200 мм, ені 30–70 мм, сабақтарының ұзындығы 10–15 мм. Қыс және көктем айларында (тамыз бен қараша аралығында) қарақалпақ ұсақ гүлдерінен тұратын, тік, қалың гүлшоғырларын шығарады. Жеке гүлдерінің диаметрі 4–5 мм, жасыл, қаймақ, ақ немесе ашық сары түсті болады. Жемісі – 25–46 мм ұзындығындағы, ашық сарыдан қызғылт сарыға дейінгі қабығы бар, бір тұқымды эллипс немесе жұмыртқа тәрізді дәнек. Гүлдері арқылы еркек және әйел өсімдіктерін ажыратуға болады.

Өсіру

Қарақаны жаңа тұқымнан өсіру оңай, бірақ кесінділерді түбіртеу өте қиын. Жас өсімдіктер аязға төзімсіз және суыққа сезімтал. Ағаш көбінесе қолайлы жағдайда табиғи түрде өседі. Ол өсіруде кең таралған және Жаңа Зеландияда, сондай-ақ басқа да қолайлы климат аймақтарында кеңінен сатылады. Әр күз (наурыз-мамыр айларында) еуропалықтар келгенге дейінгі маорилер жағалаудағы қарақа ағаштарынан түскен тұқымдарды жинайтын. Тұқымдарды ашық тоқымалы кетеге салып, сыртқы қабығын кетіру үшін өзен суында жуатын, содан кейін пісіріп, күнде кептіретін. Осы процесте тұқымдағы уыттылық жойылады. Жемістері иттерге желінсе, улы болып, өлімге әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, ара өсірушілер гүлдерінің араларға есірткі немесе улы әсер ететінін, осыдан аралардың қырылуына және бал өндірімінің төмендеуіне себеп болатынын дәлелдеген.

Мәдениет

Чатем аралдарында бұл ағаш (жергілікті жұртшылықта копи деп аталады) мориори халқының тарихында маңызды рөл атқарды: осы ағаштардың жұмсақ қабығы дендроглифтер жасауға қолданылған. 2000 жылғы есепте 147 копи ағашында дендроглифтер бар екені тіркелді, бірақ олардың бір бөлігі шынайы мориори туындысы болмауы мүмкін.