Кіріспе

Таза (تازة) – Марокконың солтүстігіндегі Риф таулары мен Орта Атлас таулары арасындағы сарыққа орналасқан қала. Ол Фестен шығысқа қарай 120 шақырым, ал Әл-Хосеймадан оңтүстікке қарай 150 шақырым қашықтықта жатыр. 2019 жылғы Марокко халық санағы бойынша, қала халқы 148 406 адамды құрады. Кем дегенде 20 ғасырдың басына дейін Таза, Фес пен Алжир шекарасы арасындағы маңызды сауда орталығы болып келді. «Таза» атауы «тизи» (тамаз тілінде – таулар арасындағы төбе) сөзінен шыққан болуы мүмкін, себебі қала сондай жерде тұр. Тазаға алғашқы қоныстанғандар – Микнаса тайпасы болды, олар қалаға өздерінің атын берді: Микнаса Таза, бұл қазіргі Мекнес қаласына (тағы бір Микнаса қонысы) ұқсас. 1074 жылы қаланы әлморавидтер басып алды, ал 1132 жылы олардың орнына әлмохадтар келді. 1248 жылы Таза мариндердің қолына түсті. Таза қазіргі Марокконы жаулауға тырысқан алжирлік түріктердің жолын кесті, бірақ 1914 жылы француздықтардың билігіне қарады. Ескі қалада бербер ескерткіштері, мешіттер және 14 ғасырда салынған медресе (Құран мектебі) бар. 1982 жылы қала халқы 77 216 адамды құрады.

География

Таза Марокконың солтүстік-орталық бөлігінде, Риф аймағының оңтүстігінде, тау тізбегінің сыртындағы тар жазықта орналасқан. Қала бұрынғы екі жеке қаладан тұрады, олар таулы аңғарға қарап тұрған екі бөлек террасада салынған. Ескі Таза қаласы теңіз деңгейінен 585 метр биіктікте орналасқан және бекіністермен қоршалған; 1920 жылы француздар салған жаңа қала 1460 метр биіктіктегі құнарлы жазықта орналасқан. Қазба жұмыстарынан табылған қалдықтар бұл аймақтағы үңгірлердің Палеолит дәуірінде мекенделгенін көрсетеді. Мароккодағы ең маңызды үңгірлердің бірі – Рхар-Шара Тазаға жақын жерде орналасқан. Бұл үңгірдің ұзындығы 7,6 шақырымнан асады. Қала Риф таулары мен Орта Атлас тауларының қосылған жеріндегі «Таза асуы» деп аталатын тау өткелінде орналасқан. Осы өткел арқылы Африканың солтүстік-батыс жағалауындағы Атлантика теңізінің жазығына қарай бірінен соң бірі басқыншылар толқындары жылжыған.

Климат

Көпен-Гейгер климаттық жіктеу жүйесі оның климатын ыстық жазғы Жерорта теңізі (Csa) климаты деп жіктейді. Атлас таулары бойында орналасқан Таза қаласының климаты маусымдық сипатқа ие, қысында салқын, ал жазында ыстық болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 900 мм-ге дейін жетеді. Таза қаласында тіркелген ең жоғары температура 2021 жылдың 23 шілдесінде тіркелді.

Көрікті жерлер

Қаланың ең танымал тарихи ескерткіші – Тазаның Ұлы мешіті, Альмохад және Маринид дәуірлеріндегі марокколық сәулеттің маңызды бір бөлігі. Ескі қаланың басты көшесі астық базары және сауда орындарымен (сабалармен) көтеріңкі, онда тоқу өнімдері, кілемдер, әшекейлер және басқа да тауарлар сатылады. Көше Ал-Андалус мешіті орналасқан алаңда аяқталады, ол сонымен қатар шеру алаңы ретінде де қолданылады. Мешіттің 14 ғасырда салынған минареті негізінен жоғары қарай кеңейеді. Баб ел Кебур көшесі жабық базар – Киссарияны кесіп өтеді, содан кейін Базар мешітіне жетеді, онда ол Тазаға кіретін басты қақпа – Баб Джамаамен қосылады. Оңтүстікке қарай, Баб-эль-Рихтің (Жел қақпасы) қарсы жағында, 16 ғасырдан бері сақталған бекініс касбаны қоршап тұрады. Тазаның қала қабырғалары 12 ғасырда салынған және кейіннен бірнеше рет кеңейтілген. 16 ғасырда Сади әмірі Ахмет әл-Мансур оларды 26 метрлік (85 фут) негізі бар қорғанмен жабдықтады. Темір торы бар қақпа және террасалы төбелері бар казематтар еуропалық әскери сәулеттің ықпалынан көрінеді.

Топология

Аумақтың топографиясы қаланың таралу үлгісін қалыптастырды. Жоғарыдан қарағанда қала "Т" әрпіндей көрінеді. Оның бастауы Таза төбесінде, ал солтүстікке қарай созылып, Уэд Ларба өзенінің арнасына жетеді. Қалалық құрылыстар Фес пен Оуджа арасындағы N6 тас жолы бойымен шығысқа және батысқа қарай кеңейген. Тәуелсіздік алған кезде қала жоғары Тазадағы Мединадан және "No Adrar Illouz" деп аталатын төбеде орналасқан еуропалық ауданнан тұрды. Халық бұл жерді көбінесе "Драа Луз" деп атайды. Бұл аймақ қаланың орталығына айналды, содан кейін бірнеше шақырым төмендегі станция аймағы пайда болды. Келесі жылдары (60-шы, 70-ші жылдары) қала орталығы мен теміржол станциясының арасында (Бит-Гулем, Орида, Бин-Жради) жаңа аудандар құрылды. 80-ші жылдары тағы да бірнеше аудандар бой көтерді, әсіресе қаланың солтүстігінде (Массира Аль-Кудс және басқалары), қазір кеңейтіліп, дамыған аймақтарға айналды. Бұл кеңейтілген аудандардың мақсаты – шалапқалған үйлерді жою еді. Бұл жоба сәтті аяқталды, 1986 жылдан бастап қала шалапқалған үйлерден тазаланған қала деп жарияланды. Сұраныс соншалықты күшті болды, Massira II сияқты аудандар вилла стилінде салынды. 90-шы жылдар Таза төбесіндегі орталық өсінің қала құрылысына енуінің бастауы болды. Бұл 6-7 қабаттан тұратын ғимараттар, муниципалитет, алаң, азаматтық қорғау қызметі, Ибн Баджа ауруханасы, жоғары мектеп және колледж сияқты қоғамдық нысандардың арасында стратегиялық маңызға ие. Сонымен қатар, бұл ғимараттар жүз метрлік биік жартастың төменгі жағында орналасқан. Бұл аймақ сондай-ақ, қала сыртындағы Кессу Медда, Фриуато және Хай Шухада (соңғы үш онжылдықта дамыған) аудандарына жақын орналасқан. Соңғы кезде бұл аймақ өзгеріске ұшырап, қаланың биіктігінен әдемі көрініс ашылуда. Қазіргі жоспарлау жұмыстары Фес бағытындағы тас жолға бірнеше шақырымға дейін созылып, арасында R508 тас жолына (Тайнаст маңында) жетеді. Даму жоспары Таза Батыс (ақ көпірде) пен Таза төбесін тікелей байланыстыруды көздейді.