Кіріспе

Германияда сталаг (немісше stalag) – әскери тұтқын лагеріне арналған термин. Сталаг – «Stammlager» сөзінің қысқартылған түрі, ол Kriegsgefangenen Mannschaftsstammlager сөзінің тағы да қысқартылған нұсқасы, сөзбе-сөз "қатардағы әскери тұтқындарға арналған негізгі лагерь" (офицерлер "Офлаг" лагерінде ұсталды). Сондықтан, "сталаг" техникалық тұрғыдан "негізгі лагерь" дегенді білдіреді.

Құқықтық анықтамалар

1929 жылғы Үшінші Женева конвенциясына және оның алдындағы 1907 жылғы Гаага конвенциясының IV бөлімі, 2-тарауына сәйкес, бұл лагерьлер тек соғыс тұтқындары үшін ғана, азаматтық адамдар үшін емес еді. Сталагтар Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда қолданылды және АҚШ армиясының және Британдық Достастық күштерінің қатардағы әскери қызметшілері (офицер емес) үшін пайдалануға арналған. Офицерлер "Офлаг" деп аталатын бөлек лагерьлерде ұсталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Люфтваффе (Германия әуе күштері) Сталаг Люфтты басқарды, онда ұшқыштар, офицерлер де, қатардағы әскери қызметшілер де ұсталды. Германияның әскери-теңіз күштері (Кригсмарин) теңізшілер үшін Марлагты, ал сауда флоты үшін Милагты пайдаланды. Конвенцияларға сәйкес, әскери бөлімшелерге ресми түрде тіркелген азаматтық адамдарға, мысалы, соғыс тілшілеріне, әскери қызметшілермен бірдей қарау жасалды. Үшінші Женева конвенциясының III бөлімі, 49-бабы, төменгі шендегі қатардағы әскери қызметшілерді ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпте жұмыс істеуге рұқсат етеді, бірақ соғыс қаруын өндіретін өнеркәсіпте емес. III бөлімнің басқа да баптарында олардың жұмыс істеу, тұру және жалақы алу шарттары егжей-тегжейлі сипатталған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы ережелер үнемі бұзылды, әсіресе орыс, поляк және югослав тұтқындарына қатысты. Нацистік идеология бойынша, славян халықтары "расалық жағынан төмен" деп есептелді. Сталагтарда аштықпен ұстау, әсіресе совет тұтқындарына қатысты, саяси шара болып табылды. Лагерьлер тікенді сыммен қоршалған алаңнан тұрды, онда мыңдаған адам тығырықтап орналастырылды. Отыруға немесе жатуға көбінесе орын болмады. Польша мен Беларусьтың қысында суық болғандықтан, ауа райынан қорғануға да мүмкіндік болмады. Берілетін тағам тұтқындарды тірі ұстауға жеткіліксіз болды. Кеңес Сталагтарында соғыс кезеңінде өлім-жітім көрсеткіші 57,5 пайызды құрады, бірақ 1941 жылдың соңғы айларында бұл көрсеткіш одан да жоғары болған болуы керек. Салыстыру үшін, Батыс Одақтастарының Сталагтарындағы өлім-жітім көрсеткіші 5 пайыздың астында болды. 1941 жылдың күзінде нацистік лагерьлерде күн сайын Батыс Одақтастарының барлық соғыс кезеңіндегі тұтқындарынан көп совет тұтқындары қайтыс болды. Әртүрлі ұлттан келген тұтқындар әдетте сталагты бөліктерге бөлетін тікенді сыммен бөлінді. Бір тілде сөйлейтін тұтқындарға, мысалы, Британдық Достастық әскерлеріне, араласуға рұқсат берілді.

Еңбек командалары

Әр Сталагта неміс армиясы тұтқындарды нақты жұмыс орындарының жанында, фабрикаларда, көмір шахталарында, карьерлерде, шаруашылықтарда немесе теміржол күтімінде жұмыс істеу үшін Arbeitskommando деп аталатын қосалқы лагерьлер құрды. Бұл қосалқы лагерьлерде кейде 1000-нан астам тұтқын ұсталатын, олар ұлтына қарай бөлінетін. Қосалқы лагерьлерді басқаратын бас Сталаг, персоналдық тізімдерді сақтап, поштаны және Халықаралық Қызыл Кресттен келген жәрдемдерді жинап, содан кейін оларды әрбір Arbeitskommando-ға жеткізетін. Жұмыста жарақат алған немесе ауырғандар бас Сталагтағы Лазаретке (медициналық көмек көрсететін орынға) қайтарылатын.

Елеулі тоқтаулар

Stalag Luft III, Германияның Силезия аймағындағы Саган қаласына (қазіргі Польшаның Жагань қаласы) жақын орналасқан ірі әскери тұтқын лагері, қашып құтылу әрекетіне (кейіннен «Ұлы қашу» фильмінде бейнеленді) куә болды. 1944 жылдың 24 наурызында 76 одақтас тұтқын 110 метрлік (шамамен 360 фут) туннель арқылы қашып шықты. Олардың 73-і екі апта ішінде қайта ұсталды, ал 50-і Гитлердің бұйрығымен Stalag Luft III-де өлімге кестірілді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең ірі тұтқын лагері Германияның Мусбург қаласындағы Stalag VII A болды. Онда 130 000-нан астам одақтас әскері қамалды. 1945 жылдың 29 сәуірінде АҚШ-тың 14-ші бронетандық дивизиясы, 17-ші СС танкші гренадер дивизиясының СС сарбаздарымен қысқа шайқас салғаннан кейін, лагерді азат етті.

Танымал мәдениетте

"Хоганның батырлары" сериалындағы ұшқыштар Хаммельбургке жақын ойдан шығарылған "Luft Stalag 13" лагеріне қамалған. Екінші дүниежүзілік соғыс тақырыбындағы "Stalag 17" пьесасы, 1953 жылы "Stalag 17" фильміне түсірілді, оқиғасы Австрияның Кремс қаласына жақын орналасқан Stalag XVII B-де өріледі. "Харт соғысы" фильмі Хемер/Исерлонның VI әскери округіне жақын орналасқан Stalag VI A-да түсірілген. 1950-1960 жылдары Израильде "сталаг" термині әйелдер-SS офицерлері мен соғыс тұтқындары арасындағы садистік сексуалдық қатынастар тақырыбындағы порнографиялық материалды білдіретін жалпы атау болды. 2007 жылы Ари Либскер осы тақырыпта "Stalags" атты фильм түсірді. 1993 жылы Стивен Фрайдың қатысуымен түсірілген британдық телефильм "Stalag Luft" тұтқындарды тастап кеткен неміс күзетшілерін көрсетеді. 2012 жылы түсірілген "Қызыл құйрықтар" фильмінде Тускеги авиаторларының бірі Рей "Рэй Ганн" Ганнон Stalag 18-де тұтқынға алынып, лагерден қашуға қатысады. 80-жылдардың басындағы Калифорниялық панк-топ Stäläg 13 Nardcore (Oxnard Hardcore) сахнасының ықпалды бөлігі болды.