Кіріспе
Фридрих фон Флотовтың романтикалық комедиялық операсы. "Марта, немесе Ричмондтағы базар" – Фридрих фон Флотовтың төрт актілі романтикалық комедиялық операсы, неміс тіліндегі либреттосы де (de) жазылған және Жюль Анри Верной де Сен-Жорждің әңгімесіне негізделген. Флотов балерина Адель Дюмилятр үшін Сен-Жорждің мәтініне сүйенген "Гарриет, немесе Гринвичтің қызметшісі" балетінің бірінші актісін жазған. Бұл алғаш рет 1844 жылдың 21 ақпанында Париж операсының балеті "Ле Пелетиер" залында орындалды. Композицияға уақыт аз болғандықтан, екінші және үшінші актілер тиісінше Фридрих Бургмюллер мен Эдуард Дельдевеске тапсырылды. "Марта" операсы осы балеттің бейімделуі болып табылады.
Martha, oder Der Markt zu Richmond (Martha, or The Market at Richmond) is a romantic comic opera in four acts by Friedrich von Flotow set to a German libretto by de and based on a story by Jules Henri Vernoy de Saint Georges. Flotow had composed the first act of a ballet, Harriette, ou la servante de Greenwiche, derived from a text by Saint Georges, for the ballerina Adèle Dumilâtre. This was first performed by the Paris Opera Ballet at the Salle Le Peletier on 21 February 1844. The time available for the composition was short, so the second and third acts were assigned, respectively, to Friedrich Burgmüller and Édouard Deldevez. The opera Martha was an adaptation of this ballet.
Сыншыл бағалау
Густав Коббе айтуынша, «Марта» операсы, Мекленбургтік автордың туындысы болғанымен және алғаш рет Венада қойылғанымен, француздық мінезі мен әсемдігімен ерекшеленеді. Флотов музыкалық білімі француз мектебінде қалыптасқан, сондай-ақ бұл операның сюжеті мен музыкасы да Аубер дәстүрінде жазылған. Опера 1865 жылы Авраам Линкольннің екінші ішкі қасамында орындалды. Ол Францияда алғаш рет 1858 жылдың 11 ақпанында Париждегі Саль Вентадурдағы «Théâtre Italien» театры итальян тілінде, ал 1858 жылдың желтоқсан айынан бастап бірнеше провинциялық театрларда және 1865 жылдың 18 желтоқсанында Париждегі «Théâtre Lyrique» театрында француз тілінде қойылды. Т. Дж. Уолштің сөзіне қарағанда, Коббе опера кітабының көптеген басылымдарында «Théâtre Lyrique» театрындағы алғашқы қойылымның күні 1865 жылдың 16 желтоқсаны деп қате көрсетілген. Ол сондай-ақ Коббедің «M'appari» ариясының (Флотов бұл арияны өзінің бұрынғы «L'âme en peine» операсы үшін жазған) алғаш рет «Марта» операсында сол театр сахнасында орындалғаны туралы мәлімдемесіне де қарсы шығады. Ол Марионың 1858 жылы «Théâtre Italien» театрында осы арияны орындағанын, сонымен қатар «Ach! so fromm» аталымымен Британ кітапханасындағы 1848 жылға жуық Вена басылымында да кездесетінін, демек, ол әрідең операның құрамында болғанын айтады. Бұл шатасу «Théâtre Lyrique» театрының директоры Леон Карвальо жасаған өзгерістерден туындаған болуы мүмкін, оның ішінде Флотовтың «Depuis le jour j'ai paré ma chaumière» (сонымен қатар «L'âme en peine» операсынан алынған) баритон ариясын 4-ші актіге енгізу де бар. 1877 жылы Ковент-Гардендегі Корольдік итальян операсында Виктор Капуль Лионель рөлінде, Франческо Грациани (баритон) Планкетт рөлінде, ал София Скальчи Нэнси рөлінде өнер көрсетті. «Марта» операсы 1906 жылы Нью-Йорктегі Метрополитен опера театрында қойылғаннан кейін қайтадан танымалдылыққа ие болды, онда атақты тенор Энрико Карузо операны итальян тілінде орындады. Лионель рөлі Карузоның ең сүйікті рөлі болды, ол оны келесі маусымдарда көп рет орындады, сондай-ақ операның итальяндық нұсқасынан бірнеше үзінділерді жазды. «Марта» 1920 жылдары танымалдылығын жойып, содан кейін ондаған жылдар бойы сирек қойылды. Операға деген қызығушылық 1980 жылдары қайта жанданды, Ұлыбританиядағы соңғы қойылымдардың ішінде 1986 және 2009 жылдары «Opera South» және 2002 жылы «Bel Canto Opera» театрларының қойылымдары бар. АҚШ-та 1985 жылы Мичиган опера театры операны қойды.
Қысқаша мазмұны
Уақыт: 1710. Орын: Ричмонд, Англия.
1-ші акті
Леди Харриет Дурхам, королева Аннаның қызметкері, сарай өмірінен жалықты және көптеген жалған мақтаушыларынан көңілі толып, елге кетеді. Бірақ ол көңілі толып, Ричмонд жәрмеңкесіне баруға шешім қабылдайды, онда қыздар өздерін қызметшілер ретінде жалдап алады. Ол және оның сенімді досы Нэнси, әзіл үшін қызметшілер кейпінде жүреді. Оның әдемі мінезді, ескі туысы, сэр Тристан, ол оны жалықтыратын тағы бір мақтаушы, олармен бірге барады. Харриет күзетшісінен айырылып, ол мен Нэнси жұмысқа орналасуды күтіп тұрған қыздардың қатарына тұрады. Екі жас шаруа, Лионель мен Планкетт, үй шаруасын жүргізу үшін екі қыз іздеп, екі маскарадшының сұлулығы мен тартымдылығына тәнті болып, оларды жұмысқа қабылдайды. Леди Харриет өзін Марта деп таныстырады. Қыздар көп ұзамай жаңа қожайындарына бір жылға заңды түрде міндеттенетінін біледі. Сэр Тристан оларды осы жағдайдан құтқара алмайды.
2-ші акті
Екі фермер де жаңа қызметші қыздарына тез ғашық болады – Лионель Харриетке, ал Планкетт Нэнсиге. Харриет Лионельдің сырт көрінісінен гөрі жоғары статуста екенін сезінеді. Ол ерте балалық шағында Планкеттің ата-анасына тапсырылған жетім бала. Жаңа қызметшілер өз жұмыстарын мүлдем орындай алмайды, бұл Планкетті қатты ашуландырады. Соңында, жаңа қызметшілерге ұйықтап жатуға айтылады, бірақ олар Сэр Тристанның көмегімен терезеден қашып кетеді. Жас шаруалар қызметшілерін жоғалтқанына қатты ренжулі болып, ашуланады, ал Лионельдің қайғысы соншалық, ол күйзеліске түседі.
3-ші акт
Орманда саялап жүрген Лионель патшалық аңшылар тобымен кездесіп, Леди Харриетті таниды. Ол оған махаббатын білдіреді, бірақ ол оны кері қайтарады. Лионель оған бір жылға қызмет ету шарты туралы еске салады. Ол серіктестеріне жас жігіт ақылдан безгенін айтады, ал сэр Тристан оның айтқанын қолдайды. Жігітті түрмеге қамауға бұйрық беріледі. Лионельдің әкесінен қалған сақинасы бар еді, егер қиын жағдайға түссе, оны патшайымға жіберуді тапсырған. Ол досынан оны сарайға жеткізіп беруін өтінеді.
4-ші акт
Сақина Лионелді құтқарады. Патшайым оны бұрын қуылған, бірақ енді кінәсіздігі дәлелденген ақсүйектің сақинасы деп таниды. Леди Харриет енді оның махаббатын қабылдауға дайын, себебі олардың арасындағы зәулімдік айырмашылығы жойылды. Ол оған жасаған жамандықтары үшін өкінеді. Ол өзінің кім екенін айтады және оның иелігі қайта қалпына келтіріледі, бірақ Лионел Харриетке жасаған әділетсіздігіне ашуланып, оның махаббатын қабылдаудан бас тартады. Оны қайтадан ұнату үшін Харриет пен Нэнси тағы да жәрмеңкеге ауылдық қыздар кейпінде оралады. Планкетт Лионелді жәрмеңкеге әкеліп, екі әдемі қызметшіні көрсеткенде, Лионел Гарриетті жақсы көретінін сезінеді. Ол оны құшақтап, үйленуге келіседі, сондай-ақ Планкетт пен Нэнси де үйленеді.
Музыкалық мазмұн
Овертура фон Флотовтың ең бағаланған шығармаларының бірі болып табылады. Ол баяу А минорлық кіріспемен басталады, бірақ кенеттен А мажорлық тақырыпқа ауысады (Лионельдің 3-ші актідегі "Mag der Himmel Euch vergeben" дұғасы), оркестрлік сүйемелдеумен француз мүйізінің соло ретінде ұсынылады, ол толық оркестр айтқан тақырыппен аяқталады. Ол А минорға қайта оралады, ал аллегро үшін тыныш, қобалжулы мотив, Леди Харриет пен Нэнсидің шаруалық жұмыстарын бейнелейді, бұл 1-ші актіден сәл баяу (мено мото) C мажорлы шаруа қыздарының хор тақырыбына әкеледі, оны үшбұрыш пен пиццикатомен ойналатын соққы барабаны сүйемелдейді. Бұл толық оркестр үшін мини-кодамен аяқталады, темпін сақтап; содан кейін қобалжулы тақырып қайта оралады, бірақ бірнеше рет C-ден D миноры мен E миноры арқылы F мажорындағы қобалжулы тақырыпты оркестрлік текстураның ортасында Лионельдің дұғасына қарсы қойып, желді және мыс аспаптарды қоса, теманы күшейтіп, кенеттен үзіліп, шаруа қыздарының хорын қайталайды. Бұл Лионельдің толық оркестр үшін дұғалық мотивіне бастауында басқа модуляциясыз алып келеді, сондықтан увертура шапшаң, өте қысқа екі өлшемді кодамен аяқталады. Жарық пен көлеңкенің ауытқуы Шуберттің оркестрлеуін немесе Веберді (мысалы, "Фрайшютц" увертюрасы) еске салады: бірақ алыс тональдықтарға модуляциясыз, олар ешқашан қайғылы аяқталуды білдірмейді, керісінше ғашықтардың қиындықтары мен жергілікті колоритін көрсетеді. Овертураның күштілігі жаман аяқталуға нұсқаса да, опера бақытты аяқталады. Басты тақырып – қаһарманның жеңіл мінезі мен Лионельдің шындығы. Драмалық музыка, 4-ші актідегі Лионель мен Харриеттің арасындағы сияқты, салмақты, ал комедиялық көріністердің оркестрлеуі де (бірақ басқаша) тиімді. Өзінің стилінде, Моцарттың "Дон Джованни" немесе Вердидің "Бал-маскарад" сияқты, фон Флотов көңілді музыканы қайғылы драмалық контекстке енгізе алды. Томас Мурдың дәстүрлі ирланд әні "Жазғы соңғы гүл" 2-ші актіде Марта үшін енгізілген. Кейінгі уақытта операларға сопранолардың өнер көрсетуі ретінде танымал әуендер жиі бейресми түрде енгізілген, мысалы "Үйге! Сүйікті үй!" "Севильялық шаштараз" операсының сабақ сахнасында. Дженни Линд немесе Аделина Патти сияқты әншілер оларды кеңінен пайдаланды. "Марта" операсында бұл әдет ресми түрде жалғасады, ал әуен Лионельдің сағынышын білдіретін лейтмотив ретінде пайда болады.