Кіріспе

Бөлшек сауда нүктесінің түрі

Бойлықсыз сауда дүкені немесе дүкені – тауарлары белгілі бір жергілікті немесе ұлттық салықтар мен баж салығынан босатылған бөлшек сауда нүктесі болып табылады. Бұл дүкендерде сатылатын тауарлар елден шығарып әкелетін саяхатшыларға сатылуы тиіс, олар өздерінің баратын елінде (жеке босату лимитіне және тарифтік режиміне байланысты) баж салығы мен салықты төлейді. Қай өнімдер бойлықсыз сатылуы мүмкін, сондай-ақ оларды қалай сатуға болады және баж салығын есептеу немесе қайтару тәртібі заңнамамен реттеледі. 2011 жылы Tax Free World Association (TFWA) хабарлағандай, Азия-Тынық мұхиты аймағы әлемдік бойлықсыз сауданың және саяхатшыларға арналған сауданың 35% құрап, Еуропа мен Америкадан (тиісінше 34% және 23%) басымдықпен озады. Сатудың 31% хош иістер мен косметикадан, 17% шарап және спирттік ішімдіктерден түсті, ал содан кейін темекі өнімдері келеді. Кейбір елдер басқа елде бойлықсыз сатып алынған тауарларға, немесе олардың құны немесе саны белгіленген лимиттен асқан жағдайда баж салығы салатын болады. Бойлықсыз сауда дүкендерін әдетте халықаралық әуежайлардың, теңіз порттарының және теміржол вокзалдарының халықаралық аймақтарында кездестіруге болады, бірақ тауарларды әуежайларда және жолаушылар кемелерінде де бойлықсыз сатып алуға болады. Автомобильмен немесе пойызбен саяхаттайтындар үшін олар көбінесе қолжетімді емес, бірақ АҚШ пен Канада және Мексика арасындағы бірнеше шекаралық өткізу пункттерінде автомобильмен саяхаттайтындарға арналған бойлықсыз дүкендер бар. Кейбір елдерде кез келген дүкен Global Blue және Premier Tax Free сияқты қайтарым жүйесіне қатыса алады, онда тауар құнына тең сома төленеді, бірақ содан кейін тауарлар кеденге ұсынылып, елден шығар кезде сома қайтарылады. Еуроодақ (ЕО) ішінде саяхаттайтындар үшін бойлықсыз сауда жойылған, бірақ Еуроодақтан тыс елге баратын саяхатшылар үшін сақталған. Олар Еуроодақ ішінде саяхаттайтындарға да сатады, бірақ тиісті салықтармен. Әлемдегі бойлықсыз сату бойынша ең ірі әуежай – Оңтүстік Кореяның Инчхон әуежайы, 2016 жылы 1,85 миллиард АҚШ доллары көлемінде сатуды жүзеге асырды, бұл 2016 жылы 1,82 миллиард АҚШ доллары сатқан Дубай бойлықсыз саудасын аздап басып өтті. Хайкоу халықаралық бойлықсыз сауда орталығы – физикалық көлемі бойынша әлемдегі ең үлкен жеке бойлықсыз дүкен. Қытайдың Хайнань провинциясындағы Хайкоу қаласында орналасқан, ғимараттардың жалпы ауданы 280 000 шаршы метрді құрайды.

1947-1990: баж салығынан босату

Брендан О'Риган 1947 жылы Ирландияның Шаннон әуежайында әлемдегі алғашқы салықсыз дүкенін ашты; ол бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. Еуропа мен Солтүстік Америка арасындағы трансатлантикалық рейстермен саяхаттайтын, рейстері жол бойында жанармай құю үшін тоқтайтын әуежолаушыларға қызмет көрсету үшін жасалған бұл дүкен бірден табысқа ие болды және бүкіл әлемге тарады. Он үш жыл өткен соң, екі американдық кәсіпкер – Чарльз Фини мен Роберт Уоррен Миллер 1960 жылдың 7 қарашасында қазіргі Duty Free Shoppers (DFS) компаниясын құрды. DFS Гонконгта жұмысын бастап, Еуропаға және әлемнің басқа да аймақтарына тарады. 1960 жылдардың басында Гавайиде салықсыз сатуға эксклюзивті құқық алу DFS үшін үлкен коммерциялық жетістік болды, бұл компанияға жапондық туристерге назар аударуға мүмкіндік берді. DFS инновациялық жолмен дамып, әуежайдан тыс салықсыз дүкендер мен ірі қалалық Galleria дүкендерін ашты; ол әлемдегі ең ірі саяхат сатушысы болып өсті. 1996 жылы LVMH Moët Hennessy Louis Vuitton Фини мен тағы екі акционердің үлесін сатып алып, Миллермен бірлесіп DFS-тің меншік иесіне айналды. Осы кезеңде бірнеше аймақ салықсыз сауда орталықтары ретінде дамыды. Мысалы, Кариб теңізіндегі Сент-Мартен және АҚШ-тың Виргин аралдары, Гонконг және Сингапур. Тағы да басқалары бағалары салықсыз дүкендерден де арзан екенін мәлімдейді. Әдетте, тауарлар сатылатын жерде импортқа салынатын салықтан және баждардан босатылады. Саудагерлер кез келген инвентаризациялық/бизнес немесе басқа да салықтарды төлесе де, олардың клиенттері тікелей салық төлемейді. Тауарға салық немесе басқа да төлемдердің болмауы олардың арзан екенін білдірмейді. Әртүрлі салықсыз көздерден алынған бірдей тауарлардың бағасы айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Бұл көбінесе жақын жердегі бәсекелестіктің болуына байланысты, мысалы, әуежайдағы дүкендер, әсіресе барлық дүкендер Dufry сияқты бір компанияға тиесілі болса. Сонымен қатар, бағалар сатып алушыға қолайлы болудың құнымен, мысалы, әуе компанияларының рейстерінде сату арқылы көтерілуі мүмкін. Emirates, El Al, Singapore Airlines, Middle East Airlines, Ukraine International Airlines, Delta және Avianca сияқты көптеген әуе компаниялары өз рейстерінде салықсыз сатуды ұсынады.

1991-2021: ЕО-ның бажсыз өзгерістері

1991 жылы ЕО 1999 жылға дейінгі кезеңдік мерзімде кейбір тауарларға баж салығын алып тастау туралы шешім қабылдады. 1999 жылы Еуропалық Одақ, бірыңғай нарық және ақша одағы құрылғаннан кейін, бұл сауда орындары ЕО ішінде саяхат ететін азаматтар үшін жойылды, бірақ соңғы пункті ЕО-дан тыс жерде болған саяхатшылар үшін сақталып қалды. Олар ЕО ішінде саяхат ететін азаматтарға да сатады, бірақ тиісті салықтармен. Аланд, Ливиньо және Канар аралдары сияқты кейбір ерекше мүше мемлекеттердің аумақтары ЕО-ның құрамында болғанымен, ЕО салық одағына кірмейді, сондықтан барлық саяхатшылар үшін салықсыз сатуды жалғастырады. 2021 жылы Brexit нәтижесінде Англия, Уэльс және Шотландияда салықсыз сату қайтадан енгізілді. Бұл шарап, шампан немесе просекко, сыра және спирттік ішімдіктерге, сондай-ақ темекі, сигареттер, сигариллер немесе темекіге төмендетілген салық ставкаларына мүмкіндік береді.

Кемежайлардан тыс жерлердегі бажсыз сауда

Кейбір duty free дүкендері әуежайлар мен басқа порттардан алыс орналасқан орталық бизнес аудандарында жұмыс істейді. Мысалы, Жапонияда кез келген келуші, оның паспортында алты айдан кем уақыт елде болғаны көрсетілген болса, сатып алу құны 5000 иеннен асып, заттарды Жапонияда пайдалануға болмайтын жағдайда, тұтыну салығын төлемей, заттарды сатып ала алады. Токиодағы Акихабара электронды сауда ауданында салықсыз сауда орындары маңызды орын алады. Таиландта King Power желісінің дүкендері бар, онда тауарлар алдын ала сатып алынып, әуежайға бөлек жеткізіледі және ұшып кеткен кезде алуға болады. Кейбір басқа сатып алулар үшін, әуежайда кетіп бара жатқанда ҚҚС-ті қайтаруға болады. Филиппинде Ниной Акино халықаралық әуежайынан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Duty Free Philippines Fiestamall деп аталатын бір сауда орталығы бар, ол әуежайда емес. Бұл әлемдегі өзінің түріндегі жалғыз сауда орталығы. Бұл сауда орталығында сатылатын тауарлар көбінесе әлемнің түкпір-түкпірінен (негізінен АҚШ, Азия және Австралия) әкелінетін импорттық өнімдер, және олар басқа сауда орталықтарында, салықсыз сауда орындарынан басқа, табылмайды. Филиппиннің туристері, қонақтары және қайтып келген азаматтары осы сауда орталығына келгеннен кейін көп ұзамай барады (өйткені тек келген жолаушылар мен олардың серіктеріне кіруге рұқсат етіледі). Кіру үшін сауда орталығының кіреберісіндегі Клиенттерді тіркеу тірегінде паспортты көрсету және тіркеу қажет. Содан кейін сатып алушыға сауда картасы беріледі, осы сауда карталарын сатып алуды растау үшін кассаға ұсыну керек. Келген клиенттерге сатып алулар бойынша белгілі бір салықтан босатылады, ал артық сомасы жергілікті және ұлттық салықтарға жатады. Бұрын сауда орталығы тек АҚШ доллары мен Филиппин песосын қабылдады, бірақ соңғы жылдары жапон иені, Бруней доллары, Австралия доллары, британ фунты, Канада доллары, евро, швейцариялық франк, Сауд Арабиясы риалы, Бахрейн динары және Тайланд баты сияқты басқа валюталарды қабылдауға көшті. Клиент валютаны Филиппин песосына немесе АҚШ долларына айырбастағысы келсе, сауда орталығының ішінде валюта айырбастау орындары да бар. Тауарларды сатып алу үшін кредит карталарын да қолдануға болады. Австралияда бұрын кең таралған салықсыз сауда дүкендері 2000 жылы GST енгізілгеннен кейін дерлік жойылды. Бөлшек саудагер Джеймс Ричардсон ірі қалаларда бірнеше салықсыз дүкендерді иеленеді, бірақ салықсыз дүкендердің көпшілігі қазір халықаралық әуежайларда орналасқан. Тұрғындар мен туристерге кетіп бара жатқан рейске қажетті кез келген затты 60 күн ішінде сатып алуға және кеденнен өткен кезде Tourist Refund Scheme арқылы GST компонентін қайтаруға рұқсат етіледі. Қазір тұтынушылар өздерінің тауарларын сапарға шыққанға дейін толыққанды пайдалана алады. Бұл 2000 жылға дейін барлық сатып алулар бажсыз дүкенде пломбаланған мөлдір пластикалық қаптарға салынып, оларды кеден қызметкерлері ғана сапарға шығар алдында ашатын жағдайдан өзгеше. Қауіпсіздік қауіптеріне байланысты бірнеше әуекомпаниялар ұшу кезінде кейбір өткір заттарды сатуға рұқсат бермейді. Ұшақ үлгілері сияқты өткір бөліктері бар басқа да заттарды ұшақта сатып алуға болады, бірақ сол себепті жолаушылардың үй мекенжайына жеткізіледі.

Ұшу картасы / Паспорттар

Саяхатқа қатысты құжаттарды тексеру пунктінде көрсетуді сұрауға болады, әуежай қызметкерлерінің жеке сатып алуларына жол бермеу үшін.

Кіріс баж салығынан босатылған

Кейбір елдер мен аймақтар, оның ішінде Аргентина, Австралия, Бразилия, Чили, Қытай, Колумбия, Исландия, Италия, Иран, Үндістан, Ямайка, Кения, Ливан, Малайзия, Жаңа Зеландия, Норвегия, Панама, Филиппин, Шри-Ланка, Швейцария, Тайвань, Түркия, Біріккен Араб Әмірліктері және Өзбекстан кіреберіс кедендік бажсыз дүкендерге ие, онда келген жолаушылар кеденнен өту алдында бажсыз тауарларды сатып ала алады. Бұл әлемді шарлағанда осы тауарларды алып жүрудің қиындығын болдырмайды және жоғарыда айтылған қауіпсіздік мәселесін де шешеді. Канада және Швеция сияқты басқа елдер де келген кезде бажсыз сату мүмкіндігін қарастырып жатыр. Еуропалық Одақ келген жолаушыларға бажсыз дүкендерге рұқсат бермейді; кейбір ЕО әуежайлары багажды алу аймағында "Салықсыз" деп белгіленген тауарларды сатады, бірақ бұл тауарлардың барлығы салық төленген сату болып табылады, жергілікті сату салығы ескеріледі. Әдетте, ЕО мүше мемлекетіне келгенде жеңілдікпен алкогольдік ішімдіктер мен темекі өнімдерін сатып алу мүмкін емес, себебі оларға жоғары акциздік салық және жергілікті сату салығы (ҚҚС/IVA/TVA) қосылады. Кейбір ЕО аймақтарында темекі мен алкогольге салынатын салық басқа ЕО елдеріне қарағанда төмендеу, сондықтан бағалар бәсекеге қабілетті болып көрінеді және бажсыз бағаға ұқсайды. Мысалы, Ұлыбритания мен Ирландиядағы темекі бағасы Испания мен Португалиядағы бағалардан өзгеше.

Құқықтық негіз

Көптеген салық жүйелерінде экспортталатын тауарларға салық қойылмайды. Мұндай жағдай тауарды басқа елден келген тауарлармен салыстырғанда кемтар жағдайға түсіруі мүмкін, мысалы, сату орнындағы салық мөлшерлемесі тұтыну орнындағы салық мөлшерлемесінен жоғары болса. Салық жүйесі тауарлардың салықсыз экспортталуына рұқсат береді (экспорт алдында кеден қоймасында сақталады) немесе экспортталған кезде салықтарды қайтаруға мүмкіндік береді (ҚҚС-ті қараңыз). Бұл босату кемелер мен ұшақтарда пайдалануға арналған тауарларға да қатысты, себебі олар елден тыс тұтынылады. Мұндай тауарларды жеткізуші кәсіпорындар салықтан және баж салығынан босатылады. Кемелерде немесе ұшақтарда жолаушыларға сатылған тауарлар салықтан босатылады. Жолаушы оларды бортта тұтынуы немесе саяхаттайтын еліне салықсыз әкелуі мүмкін, егер олар жолаушының салықтан босату лимитіне сәйкес келсе. Көптеген салық режимдері елге кіретін жолаушыларға жеке пайдалану үшін белгілі бір мөлшерде тауарларды салық төлемей әкелуге мүмкіндік береді, бұл «салықтан босату шегі» деп аталады, себебі кішкентай салық сомаларын жинау экономикалық тұрғыдан тиімді емес және жолаушыларға ыңғайсыздық тудырады. Дьюти-фри дүкендері де осы жүйе бойынша жұмыс істейді. Тауарлар зақымдалмаған күйде экспортталуы керек (оларды сату елінде тұтынуға болмайды) және олар сол елдің салық ережелеріне сәйкес мақсатты елге импортталады. Кейбір елдерде тауарлардың зақымдалмаған күйде экспортталғанын қамтамасыз ету үшін, олар жолаушыға билет сканерленгеннен кейін қақпада жабық қапта беріледі. АҚШ-та дьюти-фри дүкендері техникалық тұрғыдан 9-сыныпты кедендік қоймалар деп есептеледі: 9-сынып. Кедендік аумақтан тыс жерде пайдалану үшін, меншік иесіне тиесілі немесе сатылған және 9-сыныпты қоймадан әуежайға немесе басқа шығу нүктесіне, сыртқы сауда аймақтарынан басқа жерлерге экспорттау үшін жеке тұлғаларға немесе олардың атынан экспорттау үшін берілетін кедендік қоймалар. 19 U.S.C. 1555(b)(8)(C) бойынша, дьюти-фри дүкендері үшін кедендік аумақ – осы тараудың 101.1(e) тармағында анықталғандай АҚШ-тың кедендік аумағы және сыртқы сауда аймақтары (осы тараудың 146-бөлігін қараңыз). Жеке дьюти-фри сату орындарын және шартты түрде салықтан босатылған тауарлар сақталатын қоймаларды қамтамасыз ету үшін ғана пайдаланылатын барлық тарату қоймалары да 9-сыныпты қоймалар болып табылады. Сонымен қатар, АҚШ-та кейбір дьюти-фри дүкендері тауарларын ішкі жолаушыларға тиісті салықтармен қоса сатуы мүмкін. Алкоголь және темекі өнімдері тек халықаралық жолаушыларға ғана сатылады және олардың жас шектеулері 18 және 21 жасқа дейін белгіленген, тіпті басқа елдерге осы өнімдерді импорттау үшін жас талабы төмен болуы мүмкін.

АҚШ-тың протектораттарына бару

АҚШ азаматтары Гуам, АҚШ Виргин аралдары сияқты жерлерге сапар жасағанда немесе транзиттен өткенде, қалыпқыдан гөрі айтарлықтай жоғары мөлшерде кеден жеңілдіктеріне ие болады.

Жарыс

Autogrill / World Duty Free ісіне сәйкес, бажсыз сауда нарығы ЕЭА және жаһандық нарықтарда бәсекелестік сақталады. 2008 жылы ең ірі екі бажсыз сауда операторы – Autogrill мен World Duty Free біріккеніне қарамастан, олардың жалпы үлесі жаһандық нарықта 10%-дан кем, ал ЕЭА нарығында 20%-дан кемді құрайды.