Кіріспе

Индоевропалық лингвистика

Индоевропалық тілдердің бәріне тән ерекшелік – ағылшын тіліндегі "to be" етістігімен мағынасы жақын етістіктің болуы.

*h1es-

*h1es түбірі Proto Indo European тілінде, әрине, копула болған. E бағаны *h1es (индоевропалық ablaut-қа қараңыз) ағылшын тілінде (is), ирланд тілінде (is), неміс тілінде (ist), латын тілінде (est), санскрит тілінде (asti), парсы тілінде (ast), көне шіркеу славян тілінде (jestĭ) сияқты формаларда кездеседі. *h1s нөлдік бағаны /s/ әрпінен басталатын формаларды тудырады, мысалы, неміс тілінде (sind), латын тілінде (sumus), веда санскритінде (smas) және т.б. PIE-де *h1es – mi жұрнағында атематикалық етістік болған; яғни, бірінші тұлға жекешесі *h1esmi болған; бұл жұрнақ ағылшын тілінде (am), пашто тілінде (yem), парсы тілінде (am), санскрит тілінде (asmi), бенгал тіліндегі бірінші тұлға етістік жұрнағы (ām), көне шіркеу славян тілінде (esmĭ) және т.б. тілдерде сақталған. Бұл етістік Proto Indo European үшін әдетте былай қайта құрастырылады: бұл, ең болмаса, ‘өсу’ және ‘болу’ мағыналарын білдірген. Осыдан ағылшын тіліндегі infinitive ‘be’ және participle ‘been’ сөздері шыққан. Мысалы, шотланд гаэль тіліндегі «болашақ» заман (bithidh); ирланд тіліндегі бұйрық (bí), өткен (bhí) және болашақ (beidh); уэльс тіліндегі (bod) (сондай-ақ, b әрпімен басталатын басқа формалар); парсы тіліндегі бұйрық (bov), өткен (bud) және болашақ (bâš); және славян тіліндегі infinitive және өткен заман, мысалы, орыс тілінде (быть (byt’), был (byl)). PIE латын тілінде /f/ дыбысына айналды, сондықтан латын тіліндегі болашақ қатысушысы (futūrus) және кемелдік формасы (fuī) осыдан шыққан. Латын тіліндегі (fīō) ‘мен боламын’ және грек тіліндегі (φύω (phúō)) етістігі де осы түбірден, содан физика және физикалық терминдері туындаған. Бұл етістік preterito-қазіргі етістік, яғни, қазіргі заманның кемелсіз формаларына ие, және былай қайта құрастырылуы мүмкін: Ол сондай-ақ латын тіліндегі кемелсіз (eram, eras, erat) және болашақ заманның (ero, eris, erit) пайда болуының бастауы ретінде қарастырылған. Алайда, басқа да ғалымдар бұл формаларды *h1es түбірімен байланыстырып, грамматикалық Wechsel (/s/→/r/) процесін қарастырады, бірақ мұндай өзгеріс қазіргі заман жұрнағында көбінесе кездеспейді. Дональд Рингтің пікірінше, Pre Proto Germanic тілінде копула кейде акцентсіз болған, бұл Вернер заңы бойынша дауыстылық өзгерісіне әкелген. Ол герман тіліндегі бірінші тұлға жекешесінің формасын осылай түсіндіреді, оны ертеректегі *h1esmi-ден шығарды, себебі *zm, бірақ *sm емес, герман тілінде *mm-ге айналған (мұны растайтын басқа да дәлелдер бар). Сонымен қатар, үшінші тұлға көпше формасы (PIE-ден) бұл сөздің де акцентсіз болғанын көрсетеді. Егер акцент сақталған болса, ол *h1esm болған болар еді, бірақ мұндай форма ешбір герман тілінде табылмайды. Осы тұрғыдан алғанда, герман тілінде копуланың басым және баса көрсетілмеген түрлері (сәйкес дауыссыз және дауысты фрикативтермен) қатар болған болуы мүмкін, ал жеке түбірдің қатысуы қажет емес. Латын тіліндегі формаларды ротацизм арқылы түсіндіруге болады.

* тік-

*(S)teh2 түбірі "тұру" дегенді білдіреді. Осы түбірден ирланд және шотланд гаэль тілдеріндегі "асыл етістіктің" қазіргі түбірі пайда болды, яғни ти және та, сондай-ақ уэльс тіліндегі тау. Кельт тіліндегі алғашқы s әрпінің жоқтығы туралы, Индоевропалық s-мобиль туралы қараңыз. Латын тілінде stō, stare сөздері жергілікті латын тілінің түрлері белгілі бір жағдайларда оны копула ретінде қолдана бастағанға дейін "тұру" мағынасын сақтады. Бүгінде бұл бірнеше роман тілінде (галисиан-португал, испан, каталан) оны екі копуланың бірі ретінде қолданады, сондай-ақ *steh2 түбірінен алынған өткен шақ қатысы копуланың бастапқысын ығыстыруға романдық бейімділік бар (бұл француз, итальян және каталан тілінің негізгі диалектілерінде кездеседі). Сондай-ақ "Роман копуласы" деген мақалаға қараңыз. Голланд тілінде бұл етістік өзінің негізгі "тұру" мағынасын сақтайды, бірақ ол тек "тұру" деген екінші мағынасы бар көмекші функцияда қолданылады, мысалы: ik sta te koken ("Мен тамақ пісіріп жатырмын", сөзбе-сөз "Мен тамақ пісіру үшін тұрам"). Бұл толық копула болмаса да (әдетте оны басқа етістікпен бірге ғана қолдануға болады), оның итальян тіліндегі sto cucinando ("Мен тамақ пісіріп жатырмын") сияқты мағыналық нюанстары бар. Негізгі етістіктер zitten ("отыру"), liggen ("жату") және lopen ("жүру/қашу") ұқсас тәсілдермен қолданылады. Швед тілінде, әдетте герунд формалары болмайды, сондықтан сәйкес stå жиі осылай қолданылады, сондай-ақ sitta ("отыру"), ligga ("жату") және gå ("жүру") сөздері де қолданылады. Хиндустани тілінде "болу" копуласы honā-ның өткен шақ түрі – thā, the, thī және thī̃ – санскрит тілінен алынған. Гуджарати тілінде thavũ "болу" деген туыс етістік бар; сонымен қатар, бенгал тіліндегі аорист thā ("тұру") да бар.

Бенгал тілі

Бенгал тілі нөлдік копула тілі саналады, бірақ маңызды ерекшеліктері бар. Жасыраулы қазіргі уақытта, сырқаты мен толықтырушыны байланыстыратын етістік жоқ («нөлдік етістік» копуласы), бірақ толықтырушы барлық, орналасу немесе меншік туралы ұғымдарды білдіргенде, мұндай жағдайларда আছ (ach) етістігі шамамен «бар» немесе «болу» деп аударылады. Өткен шақта, толық еместік আছ (ach) копула ретінде әрқашан қолданылады, толықтырушының мәніне қарамастан. Болашақ шақ пен шектеусіз конструкциялар үшін копула етістігі হওয়া (howa) арқылы беріледі, бірақ меншік және орналасқан толықтырушылар үшін থাকা (thaka, «қалу») етістігі қолданылады. Бенгал тілінде меншік білдіретін етістік жоқ (яғни «ие болу», «меншікке ие болу»). Оның орнына, бенгал тілінде меншік ащ (āch) (қазіргі және өткен шақтар үшін) және থাকা (thaka) (болашақ шақ үшін) етістіктерімен, меншіктелген заттың жалғаулы түрімен және иеленушінің жағдайымен білдіріледі. Бенгал етістіктері жоғары иілімді және тек бірнеше ерекшелікпен тұрақты. Олар түбір мен жұрнақтан тұрады; олар дәстүрлі түрде бенгал сөздіктерінде «етістік есім» түрінде тізімделеді, ол әдетте түбірге a қосу арқылы жасалады: мысалы, করা (kôra, жасау) түбірден құралады কর (kôr). Түбір дауысты немесе қосымша дыбыспен аяқталуы мүмкін.

Грек тілінде

Көне грек тіліндегі eimi (Менмін) етістігі * индоевропалық түбірден алынған. Гомерлік грек тілі Классикалық Аттикалық Заманауи грек тілі Көрсеткіш жақ (Present indicative) 1-ші жекеше 2-ші жекеше 3-ші жекеше 1-ші көпше 2-ші көпше 3-ші көпше εἰμί (eimi) εἶς, ἐσσί (eis, essi) ἐστί(ν) (esti(n)) εἰμέν (eimen) ἐστέ (este) εἰσί(ν), ἔασι (eisi(n), easi) εἰμί (eimi) εἶ (ei) ἐστί(ν) (esti(n)) ἐσμέν (esmen) ἐστέ (este) εἰσί(ν) (eisi(n)) είμαι (ime) είσαι (ise) είναι (ine) είμαστε (imaste) είσαστε, είστε (isaste, iste) είναι (ine) Өткен шақ (Preterite indicative) 1-ші жекеше 2-ші жекеше 3-ші жекеше 1-ші көпше 2-ші көпше 3-ші көпше ἦα, ἔον (ēa, eon) ἦσθα, ἔησθα (ēstha, eēstha) ἦ(ε)ν, ἔην (ē(e)n, eēn) ἦμεν (ēmen) ἦτε (ēte) ἦσαν (ēsan) ἦ(ν) (ē(n)) ἦς, ἦσθα (ēs, ēstha) ἦν (ēn) ἦμεν (ēmen) ἦστε, ἔατε (ēste, eate) ἦσαν ἔσαν (ēsan, esan) ήμουν (imun) ήσουν (isun) ήταν (itan) ήμασταν (imaste, imastan) ήσασταν (isaste, isastan) ήταν, (ήσαν) (itan, (isan)) Болымсыз (Subjunctive) 1-ші жекеше 2-ші жекеше 3-ші жекеше 1-ші көпше 2-ші көпше 3-ші көпше ἔω (eō) ἔῃς, ἔοις (eēis, eois) ἔῃ(σι), ᾖσι(ν), ἔοι (eēi(si), ēisi(n), eoi) ἔωσι(ν) (eōsi(n)) ὦ (ō) ᾖς (ēis) ᾖ (ēi) ὦμεν (ōmen) ἦτε (ēte) ὦσι(ν) (ōsi(n)) Тілеу (Optative) 1-ші жекеше 2-ші жекеше 3-ші жекеше 1-ші көпше 2-ші көпше 3-ші көпше εἴην (eiēn) εἴης (eiēs) εἴη (eiē) εἶτε (eite) εἶεν (eien) εἴην (eiēn) εἴης (eiēs) εἴη (eiē) εἴημεν, εἶμεν (ei(ē)men) εἴητε, εἶτε (ei(ē)te) εἴησαν, εἶεν (eiēsan, eien) Бұйрық (Imperative) 2-ші жекеше 3-ші жекеше 2-ші көпше 3-ші көпше ἔσσο, ἴσθι (esso, isthi) ἔστε (este) ἴσθι (isthi) ἔστω (estō) ἔστε (este) ἔστων, ὄντων (estōn, ontōn) να είσαι (na ise) να είστε (na iste) Инфинитив εἶναι, ἔμ(μ)εν(αι) (einai, em(m)en(ai)) εἶναι (einai) Жалғау (Participle) ἐών, ἐόντ (eōn, eont) fem. ἐοῦσα (eousa) ὦν, ὄντ (ōn, ont) fem. οὖσα (ousa) ὄντας (ontas) Екілік сан кестеде көрсетілмеген. Смит бойынша, қатысушылар Гомердегі ἐσ толық бағаналық түбіріне негізделген.

Балтық тілдері

Литвалық латвиялық Infinitive būti būt Present esu, esmi (сирек), esmì (ескірген), būnuesì, būni (сирек) yra, esti, estì (ескірген), esa (сирек), būnaesmè (ескірген), esame, būname (сирек) estè (ескірген), esate, būnate (сирек) yra, esti (сирек), esa (сирек), būna (сирек) esmu, esu (халық тілінде) esi ir esam esat ir Past simple buvaubuvaibuvobuvomebuvotebuvo bijubijibijabijām bijātbija Past active participle buvęs (ер. д.), buvusi (ел. д.), buvę (көп. д.), buvusios (ел. көп. д.) bijis (ер. д.), bijusi (ел. д.), bijuši (көп. д.), bijušas (ел. көп. д.) Future būsiubūsibusbūsimebūsitebus būšu būsi būs būsim būsiet, būsit būs Imperative –būk–būkimebūkite– –esi–būsimesiet– Quotative esot, būšot Conditional būčiaubūtumbūtųbūtumėmebūtumėtebūtų būtu Литва тілінде būnu, būni, būna, т.б. парадигмасы архаикалық немесе диалектілік деп есептелмейді, керісінше, болу етістігінің ерекше қолданылуы болып табылады, көбінесе қайталанатын әрекеттерді немесе жағдайларды немесе әдеттерді сипаттау үшін қолданылады.

Хетт

Хет тіліндегі "болу" етістігі Үнді-Еуропалық түбірден * алынған. Қазіргі индикатив Претериттік индикатив Императив 1-ші жақ, жекеше ēšmi ešun ēšlitēšlutašallu 2-ші жақ, жекеше ēšši ēšta ēš 3-ші жақ, жекеше ēšzi ēšta ēšdu 1-ші жақ, көпше (ašweni) ēšwen – 2-ші жақ, көпше ēšteni ēšten ēšten 3-ші жақ, көпше ašanzi ešer ašandu.

Армян тілі

Классикалық армян тіліндегі қазіргі заман PIE * -ден туындайды (сқ. ед. сан , , ; 3-ші көптік сан ). Қазіргі шақта: 1-ші жекеше – em, 2-ші жекеше – es, 3-ші жекеше – ē, 1-ші көпше – enkʿ, 2-ші көпше – ēkʿ, 3-ші көпше – en.

Албан тілі

Албан тіліндегі байланыс сөздерінің екі түбірі бар. Қазіргі шақтағы «Менмін» (jam) PIE*-дан жасалған атематикалық түбір сабағы болып табылады. Кемелді шақ сол түбірдің PIE-дегі толық емеу шағын жалғастырады, бірақ 3-ші жақ жекеше және көпше түріне сүйене отырып қайта құрылды. Ал претерит, екінші жағынан, PIE * «бұру» тематикалық аорисінен шыққан (мысалы, ежелгі грек тілінде épleto «ол бұрды», армян тілінде eɫew «ол болды», көне ирланд тілінде cloïd «қайта бұрады, жеңеді»). Аналогтық немесе басқаша жанама көріністер төменде курсивпен берілген. PIE қазіргі шақ PIE → PAlb қайта құрылған кемелсіз шақ (NE Arvanitic) кемелсіз шақ (стандартты Alb) PIE → PAlb претерит 1-ші жекеше *h₁ésmi jam *h₁és m̥ → *eham *eśen jeshë isha *kʷl e m̥ → *klen† qeshë, OAlb qeva 2-ші жекеше *h₁ési je *h₁és → *eh *eśeh jeshe ishe *kʷl e s → *kleh qe 3-ші жекеше *h₁ésti ishtë (диалектіде) ësht (стандартта) *h₁és t → *eśt *eśt je ish → ishte *kʷl e to → *kleta kle → qe 1-ші көпше *h₁s méi jemi *h₁s m̥é → *emma/e *eśema/e jeshëmë ishim *kʷl e mé → *klema/e qemë 2-ші көпше *esi (2-ші жекеше) + ni jeni *h₁s té → *eśtā *eśetā jeshëtë ishit *kʷl e té → *kletā qetë 3-ші көпше *h₁s nti janë *h₁s énd → *eśend *eśend ishinë ishin *kʷl e nd → *klend qenë