Наполеонның қарындасы Элиза Бонапарт

Кіріспе

Француз императорлық ханшайымы (1777–1820)

Мария Анна Элиза Бонапарт Бачоччи Левой (фр. Marie Anne Elisa Bonaparte; 3 қаңтар 1777 – 7 тамыз 1820), көбінесе Элиза Бонапарт ретінде танымал, француз императорының ханшайымы және Наполеон Бонапарттың қарындасы болған. Ол 1805–1814 жылдары Лукка мен Пьомбиноның ханшайымы, 1809–1814 жылдары Тоскананың ұлы герцогинясы, ал ағасының тағайындауымен Компиньяно графесі болды. Ол Карло Бонапарт пен Летиция Рамолиноның төртінші және ең үлкен тірі баласы, сондай-ақ ең үлкен қызы еді. Наполеон Бонапарттың кіші қарындасы, оның ағалары Жозеф және Люсьен, ал кіші інілері Луи, Полина, Каролина және Жером болды. Лукка мен Пьомбиноның ханшайымы, содан кейін Тоскананың ұлы герцогинясы ретінде ол Наполеонның саяси билікке ие болған жалғыз қарындасы болды. Олардың қарым-қатынастары кейде оның өткір тіліне байланысты шиеленісіп кететін. Өнерге, әсіресе театрға қатты қызығушылық танытқан ол өкімшілік еткен аймақтарда өнерді қолдады.

Ерте өмір

Элиза Корсиканың Аяччо қаласында дүниеге келді. Ол Мария Анна деп крещениеден өтті, бірақ кейін ресми түрде «Элиза» лақап атын қабылдады (бала кезінде өте жақын болған інісі Люсьен оны Элиза деп атады). 1784 жылдың маусым айында стипендия оған Сент-Сирдегі Сен-Луи корольдік үйіне оқуға мүмкіндік берді, онда оны ағасы Наполеон жиі барып көретін. Француз революциясынан кейін, Заң шығарушы ассамблея 1792 жылдың 16 тамызында аристократиямен байланысты мекемелерді жапқандықтан, «Мезонды» жабу туралы декрет шығарды. 1 қыркүйекте Элиза Наполеонмен бірге Аяччоға қайтып келді. Шамамен 1795 жылы Бонапарт отбасы Марсельге көшті. Сол жерде Элиза Феличе Паскуале Бачоччимен танысты (кейіннен ол Левой тегін қабылдады). Корсикалық дворян және бұрынғы Корольдік Корсика капитаны, ол француз революциясы басталғанда шенінен босатылған еді.

Неке және отбасы

Элиза 1797 жылы 1 мамырда Марсельде азаматтық тойда Левойға тұрмысқа шықты, одан кейін Наполеон вилласы болған Момбельодода діни рәсім өтті. Ол 1797 жылдың маусым айында отбасымен бірге сол жерге көшіп келген. Бачоччидің нашар капитан ретіндегі беделіне алаңдаған Наполеон әпкесінің күйеуі таңдауына бастапқыда күмәнмен қарады. Олардың діни тойы оның әпкесі Паулиннің генерал Виктор Эммануэль Леклеркке үйленген күніне сәйкес келді. Шілдеде Бачоччи Аякчодағы бекіністің басшысы болып, батальон шебіне көтерілді. 1799 жылы Бонапарттың туған-туыстары Парижге көшіп келді. Элиза Куартье-ду-Рульдегі 125 rue de Miromesnil мекенжайында үй салып, онда қабылдаулар өткізіп, қойылымдар қойды. Консулаттың өркендеу кезеңінде ол ағасы Люсьенмен бірге Брисак қонақ үйінде өнер және әдебиет салоны ұйымдастырды, онда ол бірнеше жыл бойы жақын достық қарым-қатынаста болған журналист Луи де Фонтанеспен танысты. 1800 жылы 14 мамырда Люсьеннің бірінші әйелі Кристин Бойер қайтыс болғаннан кейін Элиза Люсьеннің екі қызын өзіне қарауға алды. Ол үлкені Шарлоттаны Сен-Жермен-ан-Лайдегі жас қыздарға арналған Мадам Кампанның пансионына орналастырды. 1800 жылдың қараша айының басында Люсьен ішкі істер министрі лауазымынан Мадридке, Испания королі сарайындағы француз елшісі болып тағайындалды. Ол Элизаның күйеуі Феликс Бачоччини өзінің хатшысы етіп алды. Элиза Парижде қалды, бірақ ағасымен үнемі хат алмасып тұрды. 1804 жылы 18 мамырда француз Сенаты Бірінші француз империясын құруға дауыс берді, ал Элиза мен Наполеонның басқа әпкелері Императорлық отбасының мүшелері ретінде бекітілді, екеуі де "Императорлық билік" ("Altesse impériale") атағын алды. Феликс Бачоччи бригад генералы болып тағайындалды, кейін сенатор атанды.

Пьомбино мен Лукканың ханшайымы

1805 жылы күйеуінен ажырасуы Наполеон үшін жақсы қабылданды (бірақ ол Луккаға жоғары лауазымға көтерілгеннен кейін оған қайта қосылды). 1805 жылдың 19 наурызында Наполеон оған бірнеше жылдан бері француздың меншігінде болған Пиомбино княздығын сыйлады. Бұл княздық Эльба мен Корсикаға жақын орналасқандықтан, Наполеон үшін стратегиялық маңызы зор болды. Феличе мен Элиза «Пиомбиноның ханзадасы мен ханшайымы» деген атақ алды. 1805 жылдың маусым айында Франция 1799 жылдың соңынан бері басып алған Лукка Республикасы княздыққа айналдырылып, Феличе мен Элизаның иелігіне қосылды. Олардың Луккаға кіруі мен 1805 жылдың 14 шілдесінде өткен тағы тағайындау рәсімі осымен аяқталды. Наполеон Лукканы аумағының кішілігіне байланысты «карлик республикасы» деп атайтын, бірақ оған қарамастан, ол саяси, діни және коммерциялық тәуелсіздіктің бекінісі болды. Лукка мен Пьомбинодағы биліктің көп бөлігін Элиза жүзеге асырды, Феликс тек шағын рөл атқарды және әскери шешімдер қабылдауға қанағаттанды. Француз оккупациясының астында болған және тәуелсіздігінен айырылғанына ренжіген Лукка тұрғындары Элизаны ирониямен «ла Мадам» деп атады және Наполеонға, Элизаға немесе республиканы «француздандыруға» жасалған тырақтарына көңіл бөлмеді. Аймақты басқаруға белсенді және мүдделі болған Элиза Луккада өзінің билігінің соңына дейін өз қызметінде қалған министрлермен қоршалған болды. Бұл министрлердің қатарында оның әділет министрі Луиджи Маттеуччи, ішкі және сыртқы істер министрі Франческо Беллумини (1807 жылдың қазан айында оның ұлы Джузеппе оны алмастырды), қаржы министрлері Жан Батист Фруссар (кабинет жетекшісі) және кейін Пьер д’Оутмен (бюджеттік портфельмен) болды. Ол сонымен қатар Тюильридегідей сот және сот этикетін құрды. 1806 жылдың 31 наурызында Наполеон Масса мен Каррараны Италия Корольдігінен алып, Элизаның иелігіне қосты. Каррара Еуропадағы ең ірі ақ мәрмәр жеткізушілердің бірі болды және Элиза ең ұлы мүсіншілерді қабылдауға арналған Академия де Бэкс Артын құру арқылы беделін арттырды, осылайша Каррараны шикі мәрмәрге қарағанда құндырақ мәрмәр мүсіндерін экспорттаушыға айналдырды. Ол сонымен қатар мүсіншілер мен мәрмәр салықтары бойынша жұмыс істеушілерге қаржылық көмек беру үшін Banque Élisienne-ді құрды. 1806 жылдың мамыр айынан бастап Лукка мен Пьомбинодағы дін қызметкерлерін реформалады, осы реформалар барысында олардың мүліктері мен жерлерін мемлекеттендірді және қонақ үйлер немесе мектептер ретінде жұмыс істемейтін монастырларды жапты. Ол сонымен қатар Луккада заңнамалық реформаны жүзеге асырды, Наполеон кодексінен (мысалы, 1808 жылдың 24 наурызында жарияланған «Codice rurale del Principato di Piombino») шабыттанған заңдар шығарды және 1807 жылы жарияланып, 1810 жылы алғаш рет реформаланған жаңа қылмыстық кодексті жасады. 1807 жылы ол дін қызметкерлері мен дін адамдарынан тұратын қайырымдылық қорларын бөлу үшін Қоғамдық қайырымдылық комитетін құрды, сондай-ақ Лукка халқына зиян келтіретін ауруларды жою үшін кедейлерге тегін медициналық консультациялар ұсынды. Ол Пьомбиноның ауруханасын бұзып, бұрынғы Сант-Анастасия монастырында жаңасын салды, жаңа ғимарат 1810 жылы ашылды, сонымен қатар қала портында диспансерлік үйді (Casa Sanitaria) құрды. 1807 жылдың 5 мамырында «Егіншілік, өнер және сауданы ынталандыру комитеті» құрылды. Ол аумақтың ауыл шаруашылығы өндірісін арттыру және Массадағы шөптесінді сияқты тәжірибелік плантациялар үшін жаңа машиналар мен жаңа техникаларды ойлап табуды ынталандыру және қаржыландыру үшін құрылды. Элиза сонымен қатар Луккада көптеген оқу орындарын және 1809 жылы «Direction Générale de l'Instruction Publique» (Халық білімінің бас департаменті) құрды. 1807 жылдың 1 желтоқсанында ол княздықтағы жалғыз ер балалар орта мектебі «Колледж Феликс» құрды. Қыздар үшін ол мектеп ретінде жұмыс істейтін монастырлар үшін белгіленген оқу бағдарламаларын орнатудан бастады, содан кейін осы оқу бағдарламаларының сақталуын тексеру үшін «инспекция ханымдарының» құрамын құрды. 5 жастан 8 жасқа дейінгі қыздарды оқыту міндетті болды, бірақ заңдар әрқашан жақсы қолданылмады. 1807 жылдың 2 шілдесінде Элиза асыл текті қыздарға арналған бұрынғы монастырь шегінде «Элиза институтын» құрды. 1812 жылдың 29 шілдесінде Элиза жас кедей қыздарға арналған «Congregazione San Felice» ұйымын құрды, бірақ бұл Элизаның құлдырауынан көп ұзамай жойылды. Наполеон сияқты, Элиза да өз аумақтарында қалаларды жақсарту жұмыстарын, негізінен князь сарайларын кеңейту үшін жүргізді. Бұл жұмыстар қызу пікірталас тудырды, әсіресе Луккада, князь сарайларын кеңейту үшін Сан-Пьетро шіркеуін 1807 жылдың наурыз айында бұзу қажет болды. Ол сонымен қатар Луккадағы бір толық блокты өзінің қалалық резиденциясының (қазіргі облыс және префектура орталығы) алдында француз стиліндегі алаң салу үшін қиратты. Бұл блокқа қасиетті Мадонна деи Мираколи бейнесі бар Сан-Паоло шіркеуі де кірді, сондықтан оның бұзуы қаланың орта ғасырлық сәулетіне елеулі нұқсан келтірді және көтеріліске ұқсас жағдайға әкелді. Массада ол 1807 жылдың 30 сәуір күні соборды бұзды. Луккадағы сарай толыққанды қайта жаңартылды және бақтар жақсартылды, 1811 жылы жануарлар бағы мен құсханасы бар ботаникалық бақ құрылды. Ол сонымен қатар жол құрылысын бастады, атап айтқанда Масса мен Каррараны байланыстыру үшін «Фридланд жолын» салды, жұмыс 1807 жылдың 15 тамызында басталды, бірақ кешіктіріліп, 1820 жылы ғана аяқталды. Лукканың курортты қала ретіндегі мәртебесі оның қаланың ванналарының сәулеті мен интерьерін жақсарту арқылы нығайтылды. Ол 1811 жылы Луккаға акведук құрылысын бастады, бірақ ол да оның құлауынан кейін ғана аяқталды.

Her separation from her husband in 1805 was seen favorably by Napoleon (though he soon rejoined her after her promotion to Lucca). On 19 March 1805, Napoleon awarded her the Principality of Piombino, which had been French property for some years and was of major strategic interest to Napoleon due to its proximity to Elba and Corsica. Felice and Élisa took the titles "Prince and Princess of Piombino". In June 1805, the oligarchic Republic of Lucca, which had been occupied by France since late 1799, was made a principality and added to Felice and Élisa's domain, their entry into Lucca and investiture ceremony following on 14 July 1805. Napoleon had contemptuously called Lucca the "dwarf republic", due to its small size in terms of territory, but despite this it was a bulwark of political, religious, and commercial independence. Most of the power over Lucca and Piombino was exercised by Élisa, with Félix taking only a minor role and contenting himself with making military decisions. The inhabitants of Lucca, under French occupation and begrudging the loss of their independence, knew Élisa ironically as "la Madame" and had little sympathy for Napoleon, Élisa, or their attempts to "Frenchify" the republic. Very active and concerned with administering the area, Élisa was surrounded at Lucca by ministers who largely remained in place right to the end of her reign. These ministers included her Minister of Justice, Luigi Matteucci, her Minister of the Interior and Foreign Affairs, Francesco Belluomini (replaced in October 1807 by his son Giuseppe), her finance ministers, Jean Baptiste Froussard (head of the cabinet) and, later, Pierre d'Hautmesnil (with the budget portfolio). She also set up a court and court etiquette inspired by those at the Tuileries. On 31 March 1806 Napoleon withdrew Massa and Carrara from the Kingdom of Italy to add to Élisa's possessions. Carrara was one of the biggest white marble suppliers in Europe and Élisa bolstered her prestige by establishing an Académie des Beaux Arts, designed to host the greatest sculptors and thus make Carrara an exporter of marble statues, which had a greater value than the raw marble. She also set up the Banque Élisienne to give financial aid to sculptors and workers on marble taxes. She reformed the clergy at Lucca and Piombino from May 1806, during which reforms she nationalised their goods and lands and closed down convents which did not also function as hotels or schools. She also carried out legislative reform in Lucca, producing laws inspired by the Code Napoleon (such as the notable "Codice rurale del Principato di Piombino", issued on 24 March 1808) and producing a new penal code which was promulgated in 1807 and first reformed in 1810. In 1807 she set up the Committee of Public Charity for distributing charity funds, made up of clergy and lay people, and also instituted free medical consultations for the poor so as to eradicate the diseases then ravaging Lucca's population. She demolished Piombino's hospital to build a new one in the former monastery of Sant' Anastasia, with the new building opening in 1810, and also set up the Casa Sanitaria, a dispensary in the town's port. On 5 May 1807, decreed the established of the "Committee for the Encouragement of Agriculture, Arts and Commerce" to encourage and finance the invention of new machines and new techniques to increase the territories' agricultural production and experimental plantations such as those of mulberries at Massa, where an École Normale de la Soie (Silk School) was created on 16 August 1808. Élisa also set up many teaching establishments in Lucca and, in 1809, a "Direction Générale de l'Instruction Publique" (General Department of Public Education). On 1 December 1807 she set up the "Collège Félix", the only boys' secondary school in the principality. For girls, she began by fixing set curricula for convents that also operated as schools, then set up a body of "dames d'inspection" to verify that these curricula were being adhered to. Teaching of girls aged 5 to 8 was made compulsory, though the laws were not always well applied. On 2 July 1807, Élisa founded the "Institut Élisa" within the limits of a former convent for noble born girls, to produce well educated and cultivated future wives. On 29 July 1812, Élisa set up an establishment for young poor girls, the "Congregazione San Felice", though this did not long outlive Élisa's fall. As with Napoleon, Élisa set up city improvement works in her territories, mainly to expand the princely palaces. These works were hotly contested, especially in Lucca, where the expansion of the princely palaces necessitated the demolition of the Church of San Pietro in March 1807. She also razed an entire block in Lucca to build a piazza in the French style in front of her city residence (now the seat of the province and the prefecture). That block had included the Church of San Paolo with the venerated image of the Madonna dei miracoli and so its demolition seriously affected the city's medieval architecture and almost sparked a revolt. At Massa, she demolished a cathedral on 30 April 1807. The palace at Lucca was fully redecorated and the gardens improved, with the creation of a botanical garden with a menagerie and aviary in 1811. She also began road construction, notably the "route Friedland" to link Massa and Carrara, with work beginning on 15 August 1807 but becoming delayed and only completed in 1820. Lucca's status as a spa town was also bolstered by her improvement of the architecture and decor of the town's baths. She began construction of an aqueduct into Lucca in 1811, but this too was only completed after her fall.

Тоскананың Ұлы герцогинясы

1801 жылғы 21 наурызда Люсьен Бонапарт пен Испания королі Сан-Ильдефонсоның үшінші шартына қол қойды, ол Луизиананы Францияға қайтарды және оның орнына Тоскананы бөліп, Этрурия Корольдігін құрды. Жаңа корольдік бастапқыда инфанте Мария Луиза мен оның күйеуі Луи Этрурияның басқаруына берілді, бірақ ол көп ұзамай нашар басшы екенін көрсетті және 1803 жылы қайтыс болды. 1807 жылғы 29 қазанда Наполеон испан сарайымен Фонтенбло шартын жасады. Бұл Тоскананы Францияға өткізді, ал сол жылдың қараша айында Мари Луиза корольдіктен кетті. 1808 жылғы 12 мамырдан бастап Тоскананы Наполеонның Мысырға жорығы кезінде ислам дініне өткен француз әскерінің офицері Абдалла Жак Мену басқарды, бірақ оның өмір салты мен аймақтың істеріне қызығушылық танытпауы Наполеонды 5 сәуірде оны қайта шақыруға мәжбүр етті. Элиза 1808 жылы Тоскананың губернаторы болуға ниеттенді, бірақ жыл соңында ауырғандықтан мемлекеттік істерге қатыса алмады. Ол 1809 жылдың ақпанында жазылып кетті. Сол жылдың 2 және 3 наурызы аралығында Тоскана Ұлы Герцогтығын құратын, Флоренцияны оның астанасы ететін және Элизаны «ірі герцогиня» ететін жарлық ресми түрде жарияланды. Алайда, жарлықта Элизадан Наполеон мен оның министрлерінің шешімдерін орындау талап етілді және оған осы шешімдерді өзгертуге рұхсат берілмеді. Бұл Элизаның Лукка мен Пьомбинода болған салыстырмалы тәуелсіздігімен салыстырғанда маңызды айырмашылық болды. Сондай-ақ, ол дивизия генералы шеніне көтерілді. Элиза Наполеон сеніп тапсырған жалғыз әйел саяси жауапкершілік болды. Ол әдетте саяси белсенді әйелдерді ұнатпады, және оның екінші әйелін өзі болмағанда регент етіп тағайындағанмен, бұл лауазым тек формалды болды. Осылайша, Элиза Наполеон үшін ерекше жағдай болды. Ол кейінірек оның туралы былай деді: «Менің әпкем Элизада еркекше ой, күшті мінез, асыл қасиеттер және ерекше интеллект бар; ол қиындықтарға қайраттылықпен төтеп береді». 1809 жылғы 2 сәуірде Элиза Флоренцияға келді, онда ақсүйектер оны салқын күшті қабылдады. Оның келуі, қала әкімі мен судьяның өлтірілуімен аяқталған, міндетті әскери шақыруға қарсы көтеріліспен сәйкес келді. Наполеонның Тосканаға салған көптеген жаңа салықтары мен міндетті әскери шақыру аймақтағы қақтығыстардың себебі болды. Луккадағыдай, Элиза дін қызметкерлерінің мүлкін мемлекеттік меншікке алуға тырысты және көптеген монастырларды жапты. Ол өнер мен ғылымды қолдауын жалғастырды. 1809 жылы ол мүсінші Лоренцо Бартолиниге өзінің жақын туыстарының бюсттерін жасауға тапсырыс берді. Флоренцияның «Annali del Museo Imperiale di Fisica e Storia Naturale» атты кітабының алғашқы екі томы 1808 және 1809 жылдары оған арналды. Физика және табиғат тарихы мұражайындағы обсерватория қазіргі Флоренциядағы Астрофизикалық обсерваторияның (Osservatorio Astrofisico di Arcetri) алдағысы болды. Кейін Элиза Наполеонның папа Пий VII-ні орнынан алуына қарсы болды. Пий Рим империясының Папалық мемлекеттерді аннексиялауына қарсы болды және уақытша билігінен бас тартудан бас тартты. Пий содан кейін 1809 жылғы 10 маусымда Quum memoranda бұйрығымен Наполеонды құлшылықтан шығарды. Осылайша қарсылық білдірген Наполеон папаны және империяға және оның режиміне қарсы оппозицияны біріктіре алатын тұлғаны жою үшін генерал Этьен Радеді таңдады. 1809 жылғы 6 шілдеде түнде папа Савонаға қарай сапар шекті. Папа Флоренциядан өтті, онда Элиза оны жеке қабылдамады және Пийдің мүмкіндігінше тезірек аймақтан кетуін сұрады, өйткені ол өзінің жауы деп есептелетін оны қарсы алғандай көрінуге ағасының наразылығын тудырғысы келмеді. Элизаның Наполеонмен қарым-қатынасы күрделене түсті. Наполеон Тосканадағы бұйрықтарын орындауда кез келген бұзушылық үшін Элизаны жиі еске түсірді. 1810 жылғы 17 наурызда Элиза Наполеонның Мария Луизаға үйлену тойына Парижге келді, бірақ Наполеон оның сапарынан пайдаланып, Масса мен Каррара гранттарының төлемдерін қайтарып алды. Элиза Тосканаға оралғанда, Наполеон әлі де осы гранттардың төлемін өз елшілері арқылы талап етуге тырысып жатқанын көрді. Элиза екінші рет төлеуден бас тартты, өйткені территориялардың Наполеон талап еткен 200 000 лираны төлеуге жеткілікті ресурстары болмады. Наполеон Элизадан Каррараны тартып алумен қорқытып, Луккадан әскер жинауды талап етті. Лукка бұрын 1811 жылдың мамыр айына дейін бұл ауыртпалықтан құтылған еді, ал Наполеонның талаптары Элизаның Луккадағы қолдауын әлсіретті. Элиза Флоренциядан Луккаға оралып, қазіргі Вилла Реале ди Марлия деп аталатын вилланы қалпына келтірді, жергілікті...

On 21 March 1801, Lucien Bonaparte and the King of Spain signed the Third Treaty of San Ildefonso, which restored Louisiana to France and in exchange established the Kingdom of Etruria by dividing Tuscany. The new kingdom was initially put in the charge of the infante Maria Louisa and her husband, Louis of Etruria, but he soon proved to be a poor ruler and deceased soon after in 1803. Thus, on 29 October 1807, Napoleon signed the Treaty of Fontainebleau with the Spanish court. This transferred Tuscany to France, and, in November of that year, Marie Louise left the kingdom. From 12 May 1808, Tuscany was entrusted to an intermediary governor, Abdallah Jacques Menou, a French soldier who had converted to Islam during Napoleon's invasion of Egypt, but his way of life and lack of interest in the territory's affairs forced Napoleon to recall him on 5 April 1809. Élisa wished to become Governess of Tuscany in 1808, but she contracted an illness late in the year that prevented her from taking part in state affairs. She recovered in February 1809. A decree was officially created between the second and third of March that year which established the Grand Duchy of Tuscany, made Florence its capital and Élisa its "grand duchess". However, the terms of the decree required Élisa to enforce the decisions of Napoleon and his ministers and denied her the power to modify any of these decisions. This was a significant difference compared to the relative autonomy Élisa enjoyed in Lucca and Piombino. The decree also promoted Félix to the rank of général de division. Elisa was the only woman Napoleon entrusted with a real political responsibility. He normally disliked politically active women, and while he did appoint his second wife regent during his absence, that post was nominal only. Elisa was thus an exceptional case for Napoleon in this issue. He was later to say about her
“My sister, Elisa, has a masculine mind, a forceful character, noble qualities and outstanding intelligence; she will endure adversity with fortitude.”

On 2 April 1809, Élisa arrived in Florence, where she was coldly received by the nobility. Her arrival coincided with a revolt against compulsory conscription that ended after a mayor and a judge were assassinated. The conscription and many new taxes imposed on Tuscany by Napoleon were sources of conflicts in the region. As at Lucca, Élisa tried to nationalise the goods of the clergy and closed many convents. She continued her patronage of arts and science. In 1809, she commissioned the sculptor Lorenzo Bartolini to create busts of her immediate family. The first two volumes of the "Annali del Museo Imperiale di Fisica e Storia Naturale" of Florence were dedicated to her, in 1808 and 1809. The observatory at that museum of physics and natural history was the ancestor of Florence's present day Osservatorio Astrofisico di Arcetri. Élisa later became unwillingly involved in Napoleon's removal of Pope Pius VII. Pius opposed the Empire's annexation of the Papal States, and he refused to renounce his temporal powers. Pius then excommunicated Napoleon in the bull Quum memoranda on 10 June 1809. In response to this intransigence, Napoleon selected a general, Étienne Radet, to remove the pope and eliminate a figure that could rally opposition against the Empire and his regime. The removal occurred on the night of 6 July 1809, and in the pope traveled toward Savona in the days following his ouster. The pope passed by Florence where Élisa did not welcome him in person and also asked Pius to leave the region soon as possible, so as not to displease her brother by being seen as welcoming his enemy. Élisa's relations with Napoleon became increasingly strained. Napoleon frequently recalled Élisa for any irregularity in her execution of his orders in Tuscany. On 17 March 1810, Élisa arrived in Paris for Napoleon's marriage to Marie Louise of Austria, but Napoleon took advantage of her visit to reclaim the payments from his grants of Massa and Carrara. When Élisa returned to Tuscany, she found Napoleon still sought to claim payment of these grants via his envoys. Élisa refused to pay a second time, arguing that the territories had too few resources to pay Napoleon's demanded 200,000 lira. Napoleon threatened to seize Carrara from Élisa and also demanded Lucca raise men by conscription. Lucca was previously spared this burden prior to May 1811, and Napoleon's demands eroded Élisa support in Lucca. Élisa returned to Lucca from Florence and restored the villa now known as the Villa Reale di Marlia, despite the cold reception of the local community.

Құлау және жер аударылу

1813 жылы Наполеон Ресей жорығынан кейін одақтас күштермен бетпе-бет келгенде, Каролина Бонапарттың күйеуі, Неаполь патшасы Жоахим Мурат, әйелінің бауырларын тастап, неаполитан әскерін Римге бастап, 1814 жылғы қаңтарда Флоренцияға жетіп, австриялықтардың жағына қосылды. Элиза Тосканадан Луккаға кетуге мәжбүр болды. Наурыз айында неаполитандықтар Масса және Каррара қалаларын басып алды. Лорд Уильям Бентинк басқаратын ағылшын-австриялық әскері көп ұзамай Лукканы басып алып, жүкті Элизаны 1814 жылғы 13 наурызда қашуға мәжбүр етті. Элиза Тоскананың Ұлы герцогинясы лауазымынан бас тартып, Ұлы герцог Фердинанд III-нің таққа қайта отыруына келісім берді. Элиза Италия мен Францияда бірнеше рет қысқа мерзімге тоқтады, әсіресе Марсельде Италияға жеке тұлға ретінде оралу үшін қолдау іздеді. Бұрынғы герцогиняның өтініштері қабылданбады, бірақ ол ағасы Жером Бонапарттың көмегімен Триесттегі Вилла Капрараға көшкенге дейін Австрияда біраз уақыт тұра алды. Наполеон 1814 жылғы 13 сәуірде Фонтенбло шарты бойынша Эльбаға жер аударылды, ал Элиза 25 наурызда тұтқындалып, Австрияның Брюнн бекінісіне қамалды. Тамыздың соңында ол босатылып, "Компиньяно графинясы" атағымен Триестте қалуға рұқсат алды. Элиза босатылғаннан кейін Сервиньяно маңындағы Вилла-Висентинада шағын үй сатып алып, аймақтағы бірнеше археологиялық қазбаларды қаржыландырды. 1820 жылғы маусымда, мүмкін қазба орнында, ол өлімге әкелетін ауруға шалдығып, 7 тамызда 43 жасында қайтыс болды. Элиза Наполеон Бонапарттың императордан кейін тірі қалмаған жалғыз ересегі болды. Ол Болоньядағы Сан-Петронио базиликасына жерленді.