Балаж Орбан: Шығыс саяхаттары мен венгр халқына қызметі

Кіріспе

Балаз Орбан, Ленгельфальва бароны (3 ақпан 1829 – 19 сәуір 1890) – венгр жазушысы, этнографиялық жинақшы, парламент мүшесі, 1887 жылдан Венгрия Ғылым академиясының корреспондент мүшесі.

Өмір

Ол Трансильвания княздығында (қазіргі Польница, Румыния) Секелиудвархелиге жақын Ленгельфальвада, Удвархелишектің ескі Секели отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Янош Орбан, Ленгиельфальва бароны (1779-1871) француз соғыстары кезінде әскер офицері болған парламентарий; анасы Евгения Кнехтель (1810-1883). Балазс Орбанның естеліктеріне сәйкес, ол Стамбулдан шыққан, жартылай жоғарғы венгр, жартылай итальян (немесе грек) отбасының ұрпағы болды. Барон атағын Мария Тереза 1744 жылдың 13 қарашасында Балазс Орбанның арғы атасы, Елек Орбан фон Ленгельфальваға берді. Ол мектепті Секелюдвархелиде аяқтады, алдымен католик, содан кейін реформаланған гимназияда оқыды, себебі ол ежелгі грек тілін, математиканы және тарихты сол жерде үйрене алды, бірақ ол 1846 жылдың жазында туған жерін тастап кетті. Ол отбасымен бірге әжесі Мария Форестидің мұрасын алу үшін Константинопольге сапар шекті, ол Венециядан шыққан және, мүмкін, мұсылмандардың қолынан қаза тапқан еді. Ұзақ сот процестерінен кейін ол керемет байлықтың аз бөлігін ғана алды, сондықтан сағат жасау шеберлігін үйренді. Осы мүмкіндікті пайдаланып, Таяу Шығысқа саяхаттады. Ол Мысырға барып, пирамидаларға көтерілді, Киелі жерде Киелі кітаптағы орындарды аралады, Трансильваниядан қашқан венгр және румын "бедуиндерін" кездестірді, олар әскери шақырудан жалтарды, Кіші Азияны аралады, ежелгі грек мәдениетінің қалдықтарын зерттеді және грек халқының төңкерісі туралы құрметпен жазды. Кейіннен ол өзінің шығыс саяхаттарын "Шығысқа саяхат" атты алты томдық кітапта жариялады. Осы жерде көргендерінің нәтижесінде ол дінге қарсы көзқарасты қабылдады, оны бірнеше еңбектерінде білдірді. Ол 1848 жылғы Венгрия революциясы туралы Афинадағы батыс газетінен білді. Ол Осман астанасынан еріктілер жасағымен бірге кетіп, Видинде Тәуелсіздік соғысының жеңіліске ұшырағанын естіді. Содан кейін ол венгр эмигранттарына баспана мен жұмыс табуға көмектесті. Коссуттың жанында болуы оның кейінгі өмірінде шешуші оқиға болды. Ол үйіне қайта алмады, өйткені Габсбургтердің императорлық билігі оны жау санады. Ол Лондонға барып, Петофидің досы, Сандор Телекимен кездесті. Оған Джерсиге, содан кейін Гернсиге көшіп барған Виктор Гюго үлкен әсер етті, ол: "Мен 200 Балаз Орбанмен Наполеонның үшінші империясын құлатуға болар едім" деді. Ол 1859 жылға дейін үйіне қайта алмады. Абсолютизм жылдарында, жеңілдеу кезеңінде ол Секели жерін аралап шықты. Ол барлық елді мекендерді, қамал қираған жерлерді және табиғаттың ерекшеліктерін аралады. Ол мұқият жазбалар жасады және суреттер түсірді. Оның еңбегінің нәтижесінде 1868 және 1873 жылдар аралығында ол өзінің негізгі еңбегін, "Секели жерінің тарихи, археологиялық, табиғи және этнографиялық сипаттамасы" атты алты томдық кітапты жариялады. 1872 жылдан өмірінің соңына дейін ол Венгрия парламентінің мүшесі болды және 1848 жылғы тәуелсіздік бағдарламасымен оппозицияға кірді. Ол өзінің сөздерін алты томдық кітапта жариялады. Осы уақытта ол өзі дамытқан Szejkefürdő-де жұмыс істеді, тарихи зерттеулер жазды және оппозициялық газеттерде көптеген газет мақалаларын жариялады. Оның өмірі Мор Йокай кейіпкері сияқты романтикалық және қаһармандыққа толы болды. Бірақ бұл роман жазылмады, бірақ Мо́р Йокай алғаш рет Секели романдарының сюжеттері туралы одан естіді. Сонымен қатар, оның өмірінде кемшіліктері де болды. Ол сайлау кезінде Секелилер тарапынан жамандалды, олар әрқашан "Сүйек баронмен" келіспеді. Кейінірек мойындалғаннан кейін, ол 1888 жылы ғана Венгрия Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болды. Ол ұрпақ қалдырмай қайтыс болды.

He was born at Lengyelfalva, near Székelyudvarhely, Principality of Transylvania (today Polonița, Romania), into an old Székely family from Udvarhelyszék. His father, János Orbán, Baron of Lengyelfalva (1779 1871) was a parliamentarian, who during the French wars was an army officer; his mother was Eugénia Knechtel (1810 1883). According to Balázs Orbán's memoir, he was a descendant of a family half Upper Hungarian, half Italian (or Greek) from Istanbul. The Baron title was given by Maria Theresa to the great grandfather of Balázs Orbán, Elek Orbán von Lengyelfalva on the 13th of November 1744. He completed his schooling in Székelyudvarhely, first to a catholic then to a reformed grammar school as he could learn ancient Greek, Math, and History there, but he had left his homeland already in the summer of 1846. He and his family traveled to Constantinople to receive the heritage of his grandmother, Mária Foresti, who was descended from Venice and probably poisoned by Muslims. After long lawsuits he only received a small part of the fabulous fortune, so he learned the craft of watchmaking. Taking the opportunity, he traveled around the Near East. He had got to Egypt, where he climbed the pyramids, in the Holy Land visited the biblical places, met a lot of Hungarian and Romanian “Bedouin” from Transylvania, who escaped the military conscription, traveled around Asia Minor, studied the ancient Greek cultural remains, wrote admiringly about the revolution of the Greek people. He later published his Eastern adventures in six volumes, entitled Traveling in the East. As a result of what he has seen here, he had adopted strongly anti clerical views, which he has voiced in several of his works. He learned about the Hungarian Revolution of 1848 from a Western newspaper in Athens. He left the Ottoman capital with a military unit of volunteers but learned of the fall of the War of Independence in Vidin. He then helped the Hungarian emigrants with accommodation and work. It was a decisive experience of his later life that he was in the surroundings of Kossuth. He could not return home, because he was considered as an enemy by the Habsburg imperial authorities. He traveled to London, where he met Petőfi's friend, Sándor Teleki. He was greatly influenced by Victor Hugo, who migrated to Jersey and then to Guernsey, who said that “I could overthrow The Empire of Napoleon the 3rd with 200 Balázs Orbáns”. He could not return home until 1859. He used the years of absolutism, the period of relief, to travel around the Székely Land. He visited all the settlements, castle ruins, and natural rarities. He made notes and photographs diligently. As a result of his work, between 1868 and 1873 he published his main work in six volumes, entitled The description of the Székely Land in historical, archaeological, natural and ethnographic terms. From 1872 to the end of his life he was a member of the Hungarian Parliament, and with the independence program of 1848, he belonged to the opposition. He published his speeches in six volumes as well. Meanwhile, he worked on Szejkefürdő that he developed, writing historical studies and publishing numerous newspaper articles in opposition papers. His life was adventurous and romantic, like a hero of Mór Jókai. But this novel was not written, although Mór Jókai first heard the base stories of the Székely novels from him. At the same time, there were downsides to his life as well. He was blackballed by Székelys at the time of the elections, they did not always agree with the “Bone Baron”. As a late acknowledgment, it was not until 1888 that he became a correspondent member of the Hungarian Academy of Sciences. He died without any descendants.

Мұра

Ол өзінің жалғыз мұрагерлері ретінде мажарларды, әсіресе секелдерді таңдады, бірақ оның мұрасына қатысты ұзақ соттар болды. Оның қосылу рәсімінде оған ескерткіш орнатуға лайық екендігі шешілді, бірақ ол 1995 жылға дейін бір ғасырдан астам күтуге мәжбүр болды. Оның өсиеті бойынша ол Сзейкефүрде жерленді. Оның қабірінің алдына секел қақпалары тізілімі орнатылды, соңғысы оның қабіріне арналған болды. Секеликерестұрда мектеп, ал Секелиудвархелиде мектеп және фотосурет клубы оның құрметіне аталды. 2011 жылы Харгита, Ковасна және Марош округтерінің кеңестері Баллаз Орбан сыйлығын құрды, ол Секел елінің біртұтас бейнесін қалыптастыруға және аймақтың ерекше дәстүрлеріне негіздеп жаңғыртуға елеулі үлес қосқан адамдарға табыс етіледі. Баллаз Орбан үңгірі – Варгиш шатқалының табиғи қорығындағы үңгірлердің бірі.

Негізгі жұмыстар

Шығысқа саяхат. Клуж-Напока, 1861, Алты томдық «Секелі жері» сипаттамасы тарих, археология, география және фольклор тұрғысынан. Пешт, 1868–73. Алты томдық Марошвашархели патшалық қаласының сипаттамасы. Пешт, 1870 (Секелі жерінің IV томынан 3 тәуелсіз және 10 мәтіндік сурет) Торокко және оның аңғарының археология, география және фольклор тұрғысынан сипаттамасы. Пешт, 1871 (Секелі жерінің V томынан басылып шығарылған, 5 тәуелсіз және 9 мәтіндік сурет) Брашов еркін патшалық қаласының тарихи, археологиялық және географиялық тұрғыдан сипаттамасы. Пешт, 1873 (Секелі жерінің VI томынан 3 жеке және 16 мәтіндік бейне) Барчашагтың он венгр ауылының тарихи және археологиялық тұрғыдан сипаттамасы. Пешт, 1873 (Секелі жерінің VI томынан 3 жеке және 14 мәтіндік бейне) Балазс Орбанның 1871–1884 жылдардағы парламенттік сөздері. Пешт, 1875–84. Бес кітапша. (Парламенттік журналдан алынған) Шығыс әлемінің ертегілері немесе Сұлтан Сайф Зүлиазан. Араб аңызы. Әли бейден аударылған. Колошвар (Клуж-Напока). Бір томдық екі бөлім (4 тас баспа) Венгр фольклоры жинағы. (Жаңа журнал III.) Кишфалуди қоғамының тапсырмасы, редакциялануы және жариялануы. Янош Криза, Орбан Балаз, Бенедек Елек және Йоб Себесидің Секелі жеріндегі жинағы. Колошвар (Клуж-Напока), 1882 Секелилердің тегі және институттары туралы. Колошвар (Клуж-Напока), 1888 (Тарих бойынша диссертациялар. XIII. 9).