Кіріспе

Cotinus coggygria, синонимі Rhus cotinus, еуропалық түтін ағашы, еуразиялық түтін ағашы, түтін бұтасы, венециялық сумақ немесе бояуға қолданылатын сумақ – анакардиея тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктің еуразиялық түрі.

Сипаттама

Бұл көп тармақты жапырақты бұта, биіктігіне дейін өседі, ашық, кең жайылып, біркелкі емес пішінді, сирек жағдайда ғана кішкентай ағашқа айналады. Жапырақтары ұзын, дөңгелек сопақша келген, жасыл түсті және шамырқандай жарық береді. Күзгі түсі керемет әртүрлі болуы мүмкін – шабдалыдан сарыға, қызылға дейін. Гүлдері көп, ірі гүлшоғырларда орналасқан, гүлшоғырдың ұзындығы , ал әр гүлдің диаметрі , бес ақшыл сары жапырақшасы бар. Әр гүлшоғырдағы гүлдердің көп бөлігі тоқтап, созылып, сары-қызылдан күлгін-қызыл түске дейінгі қауырсын тәрізді шоғырларға айналады (жаппай қарағанда олар "түтіндей" көрінеді, сондықтан бұл өсімдік "түтін ағашы" деп аталады), олар кішкентай жидек тәрізді жемістерді қоршап тұрады.

Қалдық деректері

Плиоцен эпохасының басындағы C. coggygria макрофоссилдері Кавказ аймағындағы Батыс Грузияда табылды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түр Оңтүстік Еуропадан басталып, Орталық Азия және Гималай арқылы Солтүстік Қытайға дейінгі кең аумаққа табиғи түрде таралған.

Бояулар

Бұрын ағаштан жас фустик (фисетин) деп аталатын сары бояу жасалатын, бірақ қазір оның орнына синтетикалық бояулар қолданылады. Бұл түр, сумақ тұқымдасының басқа өкілдерімен бірге, Таяу Шығыста маталарға, оның ішінде сумақ кілемдері мен сөмкелерге қызыл бояу жасау үшін пайдаланылған. "Сумақ" және "сумақ" атаулары араб және сирия тілдеріндегі "суммак" сөзінен, яғни "қызыл" деген мағынадан шыққан болуы мүмкін.