Кіріспе
Қаржы – бизнес және инвестицияларды зерттейтін академиялық пән.
Қаржы – ақша, валюта және капитал активтерін зерттеу мен зерделеу саласы. Ол экономикамен байланысты, бірақ экономикадан ерекшеленеді, себебі экономика тауарлар мен қызметтерді өндіру, тарату және тұтынуды зерттейді. Қаржылық жүйелердегі қаржылық қызметтің ауқымына байланысты, бұл пән жеке, корпоративтік және мемлекеттік қаржыға бөлінеді. Осы қаржы жүйелерінде активтер валюта, несие, облигация, акция, қор, опцион, фьючерс сияқты қаржы құралдары ретінде сатып алынады, сатылады немесе саудаланады. Активтерді банкке салу, инвестициялау және сақтандыру арқылы құндылығын арттырып, шығынды азайтуға болады. Іс жүзінде, кез келген қаржылық әрекет пен ұйымда тәуекелдер әрқашан болады. Ауқымы кең болғандықтан, қаржыда көптеген кіші салалар бар. Активтерді, ақшаны, тәуекелдерді және инвестицияларды басқару мақсаты – құнды барынша арттырып, құнсыздануды азайту. Қаржылық талдау әрекеттің немесе ұйымның тиімділігін, тұрақтылығын және пайдалылығын бағалайды. Кейбір салалар көп салалы, мысалы, математикалық қаржы, қаржы құқығы, қаржы экономикасы, қаржы инженериясы және қаржы технологиясы. Бұл салалар бизнес пен есептің негізі болып табылады. Кейбір жағдайларда, қаржыдағы теориялар тәжірибелік қаржы арқылы қамтылған ғылыми әдіспен сыналып жатыр. Қаржының ерте тарихы ақшаның ерте тарихымен байланысты, ол тарихқа дейінгі кезеңге дейін жетеді. Ежелгі және ортағасырлық цивилизациялар өз экономикаларына банк, сауда және есеп беру сияқты қаржының негізгі функцияларын енгізді. XIX ғасырдың соңында әлемдік қаржы жүйесі қалыптасты. ХХ ғасырдың ортасында қаржы экономикадан бөлек, жеке академиялық пән ретінде қалыптасты. Қаржы саласындағы алғашқы докторлық бағдарламалар 1960 және 1970 жылдары құрылды. Бүгінде қаржы мансапқа бағытталған бакалавриат және магистратура бағдарламалары арқылы кеңінен зерттеледі.
separate from economics. The earliest doctoral programs in finance were established in the 1960s and 1970s. Today, finance is also widely studied through career focused undergraduate and master's level programs.
Қаржы салалары
Жоғарыда көрсетілгендей, қаржы негізінен жеке қаржы, корпоративтік қаржы және мемлекеттік қаржы деген үш саладан тұрады. Бұл салалар өзара байланысты және түрлі іс-әрекеттер мен кіші салаларды қолданады, олардың ішінде ең бастысы – инвестициялар, тәуекелді басқару және сандық қаржы.
Қаржылық экономика
Қаржылық экономика – экономиканың бағалар, пайыздық мөлшерлемелер және акциялар сияқты қаржылық айнымалылардың, нақты экономикалық айнымалыларға, яғни тауарлар мен қызметтерге қарама-қарсы өзара байланысын зерттейтін саласы. Осылайша, ол баға белгілеу, шешім қабылдау және қаржы нарықтарындағы тәуекелді басқару, активтерді бағалау және корпоративтік қаржыландыруға бағытталған; біріншісі капитал ұсынушылардың, яғни инвесторлардың, екіншісі капиталды пайдаланушылардың көзқарасы; сәйкесінше. Активтерді бағалау теориясы тәуекелге сәйкес жеңілдетілген ставканы анықтау және туынды құралдарды бағалау үшін қолданылатын модельдерді әзірлейді; сондай-ақ, активтерді басқаруда қолданылатын портфель және инвестициялық теорияны қамтиды. Талдау негізінен рационалды инвесторлардың тәуекел мен кірісті инвестиция мәселесіне белгісіздік жағдайында қалай қолданатынын зерттейді, нәтижесінде "активтерді бағалаудың негізгі теоремасы" пайда болады. Мұнда рационалдылық және нарық тиімділігінің екі болжамы қазіргі портфель теориясына (CAPM) және опцияларды бағалаудың Блэк-Шоулз теориясына әкеледі. Алдыңғы зерттеулер осы "неоклассикалық" модельдерді олардың болжамдары қолданылмайтын құбылыстарды немесе жалпы жағдайларды қамтитын деңгейге дейін кеңейтеді. Керісінше, корпоративтік қаржы теориясының көп бөлігі инвестицияларды "нақтылық" аясында қарастырады (Фишердің ажырату теоремасы, "инвестициялық құн теориясы" және Модильяни-Миллер теоремасы). Бұл жерде жоғарыда аталған қаржыландыру, дивидендтер және капитал құрылымы туралы шешімдер қабылдау үшін теория мен әдістер әзірленеді. Соңғы дамулар осы шешімдерге белгісіздік пен кездейсоқтық элементтерін, яғни активтерді бағалаудың әртүрлі аспектілерін енгізуге бағытталған, мысалы, нақты опциондарды талдау қолданылады.
Asset pricing theory develops the models used in determining the risk appropriate discount rate, and in pricing derivatives; and includes the portfolio and investment theory applied in asset management. The analysis essentially explores how rational investors would apply risk and return to the problem of investment under uncertainty, producing the key "Fundamental theorem of asset pricing". Here, the twin assumptions of rationality and market efficiency lead to modern portfolio theory (the CAPM), and to the Black–Scholes theory for option valuation. At more advanced levels—and often in response to financial crises—the study then extends these "neoclassical" models to incorporate phenomena where their assumptions do not hold, or to more general settings. Much of corporate finance theory, by contrast, considers investment under "certainty" (Fisher separation theorem, "theory of investment value", and Modigliani–Miller theorem). Here, theory and methods are developed for the decisioning about funding, dividends, and capital structure discussed above. A recent development is to incorporate uncertainty and contingency—and thus various elements of asset pricing—into these decisions, employing for example real options analysis.
Кванттық қаржы
Кванттық қаржы – қаржы саласындағы мәселелерді шешу үшін кванттық физиктер мен экономистер әзірлеген теориялар мен әдістерді қолданатын пәнаралық зерттеу саласы. Бұл эконофизиканың бір саласы болып табылады. Қаржы теориясы көбінесе акциялық опциондардың бағасы сияқты қаржы құралдарының бағалауына негізделген. Қаржы қауымдастығының көптеген мәселелерінің аналитикалық шешімі жоқ. Осының салдарынан, осы мәселелерді шешу үшін сандық әдістер мен компьютерлік модельдеу кеңінен қолданыла бастады. Бұл зерттеу саласы есептеу қаржысы деп аталады. Көптеген есептеу қаржысы мәселелерінің есептеу күрделілігі жоғары және классикалық компьютерлерде шешімге жету өте баяу болады. Атап айтқанда, опциондарды бағалау кезінде, нарықтың жылдам өзгеруіне жауап беру қажеттілігінен қосымша қиындықтар туындайды. Мысалы, дұрыс бағаланбаған акциялық опциондардан пайда табу үшін, есептеулер үнемі өзгеріп отыратын қор нарығындағы келесі өзгеріске дейін аяқталуы керек. Осы себепті, қаржы қауымдастығы опциондарды бағалау кезінде туындайтын өнімділік мәселелерін жеңудің жолдарын үнемі іздеуде. Бұл қаржыны басқару үшін баламалы есептеу техникаларын қолданатын зерттеулерге алып келді. Көбінесе қолданылатын кванттық қаржылық модельдерге кванттық үздіксіз модель, кванттық биномдық модель, көп қадамды кванттық биномдық модель және т.б. жатады.
Қаржы тарихы
Қаржының бастауы өркениеттің пайда болуымен байланысты. Қаржы туралы ең ерте тарихи мәліметтер шамамен б.з.д. 3000 жылға дейін жетеді. Банктік іс Бабыл империясында туған, онда ғибадатханалар мен сарайлар құнды заттарды сақтау үшін қауіпсіз орындар ретінде пайдаланылды. Бастапқыда тек астық сақталды, бірақ кейін мал мен бағалы заттар да қосылды. Сол кезеңде Месопотамиядағы Шумер қаласы Урук сауданы несие беру және пайыз қолдану арқылы қолдады. Шумер тілінде "пайыз" деген сөз "мас" деп аталып, "бұзау" деген мағынаны білдіреді. Грекия мен Египетте пайызды білдіретін "токос" және "мс" сөздері тиісінше "тудыру" дегенді білдірді. Осы мәдениеттерде пайыз құндылықтың өсуін көрсететін болды және оны қарыз берушінің тұрғысынан қарастырған сияқты. Хаммурапи кодексінде (б.з.д. 1792–1750) банктік операцияларды реттейтін заңдар қамтылған. Бабылдықтар жылдық 20 пайыздық мөлшермен пайыз алуға үйренген. Яһудилерге өзге яһудилерден пайыз алуға рұқсат етілмеген, бірақ басқа ұлт өкілдерінен алуға рұқсат болған, өйткені сол кезде олардың арасында осы амалға тыйым салатын заң болмаған. Басқа ұлт өкілдері яһудилерден пайыз алғандықтан, Таурат бойынша яһудилердің басқа ұлт өкілдерінен пайыз алуы әділ деп есептелді. Иврит тілінде пайыз – "нешек" деп аталады. Б.з.д. 1200 жылға қарай Қытайда теңіз қабықтары ақша ретінде қолданылды. Б.з.д. 640 жылы Лидиялықтар монеталы ақшаны қолдана бастады. Лидияда тұрақты сауда дүкендері алғаш рет ашылды. (Геродот Лидияда қолданылған қарапайым монеталар туралы б.з.д. 687 жылға дейін айтқан.) Монетаны ақшаны бейнелеу құралы ретінде пайдалану б.з.д. 600 және 570 жылдар аралығында басталды. Грек империясының құрамындағы Эгина (б.з.д. 595), Афина (б.з.д. 575) және Коринф (б.з.д. 570) сияқты қалалар өз монеталарын шығара бастады. Рим республикасында Lex Genucia реформаларымен пайыз толығымен тыйым салынды. Юлий Цезарь тұсында пайыздық мөлшерлеме 12%-ға дейін шектелді, ал кейін Юстиниан тұсында ол 4%-тен 8%-ға дейін төмендетілді. Алғашқы биржа 1531 жылы Бельгияда ашылды. Содан бері Лондон қор биржасы (1773 жылы құрылған) және Нью-Йорк қор биржасы (1793 жылы құрылған) сияқты танымал биржалар құрылды.