Кіріспе

Мысыр перғауыны I Сенусрет (орта мысырлық: z n wsrt; /suʀ nij ˈwas.ɾiʔ/), сондай-ақ Sesostris I және Senwosret I деп ағылшынша аталады, Мысырдың Он екінші династиясының екінші перғауыны болды. Ол б.з.д. 1971 жылдан б.з.д. 1926 жылға дейін (б.з.д. 1920 жылдан б.з.д. 1875 жылға дейін) билік жүргізді және осы династияның ең күшті патшаларының бірі болды. Ол Аменемхат I-нің ұлы болды. I Сенусрет өзінің преноменімен, Кеперкаре, танылды, бұл "Редің Касы жаратылды" дегенді білдіреді. Ол Мысырдың аумағын кеңейтіп, мемлекеттің гүлдену дәуірін басталды. Ол әкесінің Нубияға қарсы агрессивті экспансионистік саясатын жалғастырды, өзінің билік еткен 10 және 18 жылдары осы аймаққа екі экспедиция ұйымдастырды, екінші шатқаманың жанында Мысырдың ресми оңтүстік шекарасын белгіледі, онда ол гарнизон мен жеңіс стеласын орналастырды. Ол сонымен қатар Батыс шөліндегі оазиске экспедиция ұйымдастырды. Сенусрет I Сирия және Қанаан қалаларының кейбір билеушілерімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Ол елдің саяси құрылымын орталықтандыруға тырысты, өзіне адал номархтарды қолдады. Оның пирамидасы Эль-Лишт қаласында салынған. I Сенусрет Синухе тарихында еске алынады, онда ол Ливиядағы әскери жорықтан оралғаннан кейін, әкесі Аменемхат I-нің қаза болғанын естіп, Мемфистегі патша сарайына асыққандығы айтылады.

Отбасы

Патшаның отбасылық қарым-қатынастары жақсы белгілі. Сенусрет I – Аменемхат I-нің ұлы болған. Оның анасы Неферитатенен есімді патшайым болды. Оның басты әйелі Неферу III болды, ол сонымен қатар оның қарындасы және оның ізбасары Аменемхат II-нің анасы еді. Белгілі балалары – Аменемхат II және ханшайымдар Итакайт пен Себат. Соңғысы, көбінесе, Неферу III-нің қызы болған, себебі ол соңғысымен бірге бір жазуда кездеседі. Өмірінің кейінгі кезеңінде оның әкесі өлтірілді.

Оқиғалар

Билік құрған 18-ші жылы Сенусрет I Төменгі Нубияға қарсы әскери жорық бастады және Екінші Шағылаға дейінгі аймақты бағындырды. Бұл жорықтың күні Бухеннен табылған стеланың жазуында көрсетілген. Бұл патшаның билік кезеңіндегі бірнеше жазуда осы әскери жорық туралы мәлімет бар. Әскери жорыққа бірнеше жергілікті шенеунік қатысты. Орикс номының әкімі Аменемхат әскерге жауапты бақылаушы лауазымымен онда болды. 25-ші жылы Нилдің деңгейі төмендеуінен туған аштықтан Мысыр қиын жағдайға түсті.

Құрылыс бағдарламасы

Сенусрет I Синай және Уади-Хаммаматқа бірнеше тас карьерлік экспедициялар жіберді және ұзақ билігінің кезінде Мысыр мен Нубияда көптеген киіз үйлер мен храмдар салды. Ол күнге табыну орталығы болған Гелиополистегі Ре-Атум храмын қайта жаңартып, оны күнге табыну храмы деп атады. Ол өзінің 30 жылдық мерейтойына арнап, онда қызыл граниттен екі обелиск орнатты. Обелисктердің бірі бүгінге дейін сақталған және Мысырдағы ең көне обелиск болып табылады. Қазір ол Айн Шамс ауданына (Гелиополис) жақын Аль-Матария ауданындағы Аль-Масалла (араб тілінде обелиск) аймағында орналасқан. Оның биіктігі 67 фут, салмағы 120 тонна немесе 240 000 фунт. Сенусрет I Ежелгі Мысырдағы бірқатар маңызды храмдардың, оның ішінде Коптостағы Мин храмының, Элефантиндегі Сатет храмының, Арманттағы Монту храмының және корольдің ұзақ жазуы сақталған Эль-Тодтағы Монту храмының салынуына автор екендігі куәландырылған. Карнакта оның 30 жылдық мерейтойын еске алу үшін «Ақ киіз үй» немесе «Мерейтойлық киіз үй» деп белгіленген, әдемі және жоғары сапалы бейнелері бар киіз үй салынды. Кейіннен Анри Шевриердің 1926 жылы тапқан әртүрлі тас блоктарынан ол сәтті қайта құрастырылды. Соңында, Сенусрет өзінің басқа да ірі құрылыс жобаларының ішінде Абидостағы Хенти Аментью Осирис храмын қайта жаңартып, жаңартты.

Патшалық сарайы

Сенусрет I сарайының бірнеше маңызды мүшелері белгілі. Оның билігінің басындағы уәзір Интефикер болды, ол көптеген жазулардан және Аменемхат I пирамидасының жанындағы қабірінен танымал. Ол бұл лауазымды ұзақ уақыт бойы атқарған сияқты, одан кейін Сенусрет есімді уәзір келді. Патшаның билігі кезінде Собехотеп (22 жыл) және Ментухотеп есімді екі қазынашы белгілі. Соңғысының патша пирамидасының жанында үлкен қабірі болды және ол Карнақтағы Амон ғибадатханасының бас сәулетшісі болған болуы мүмкін. Бірнеше жоғары басқарушылар туралы мәліметтер бар. Хор бірнеше стеладан және Уади-эль-Худидегі жазудан белгілі, онда ол аметист іздеу экспедициясын басқарған. Стеллалардың бірі патшаның тоғызыншы жылымен даталанады. Патшаның 12-ші жылында қызмет еткен Нахр оның орнын басты, оның қабірі Лиштте орналасқан. Затамун есімді әйелдің ұлы Антеф де бірнеше стеладан белгілі, олардың бірі Сенусрет I билігінің 24-ші жылымен, екіншісі 25-ші жылымен даталанады. Тағы бір Антеф Затузер есімді әйелдің ұлы болды және патшаның билігінде жоғары басқарушы болған болуы мүмкін.

Мұрагерлік

Сенусрет әкесі Аменемхат I-мен бірге билеуші болып, әкесінің патшалықтың 20-шы жылы таққа отырды. Өмірінің соңына қарай ол ұлы Аменемхат II-ні өзінің серік патшасы етіп тағайындады. Вэпвавето стеласы Сенусреттің патшалықтың 44-ші жылы және Аменемхаттың 2-ші жылымен даталанады, демек ол оны 43-ші жылы шамасында тағайындаған. Сенусрет таққа отырғаннан кейін 46-шы жылы қайтыс болған деп саналады, себебі Турин каноны оған 45 жыл патшалық құрғандығын көрсетеді.