18 жасқа дейінгі балаларды әскерге алуға қатысты халықаралық келісімдер

Кіріспе

2000 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының халықаралық шарты

2023 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, 173 мемлекет осы хаттамаға қатысушы болып табылады. Тағы 7 мемлекет оған қол қойған, бірақ ратификацияламаған.

Өмірбаян

Балалар құқықтары туралы конвенция (1989) 18 жасқа толмаған кез келген адамды бала деп анықтайды. Тарих бойында және көптеген мәдениеттерде балалар әскери науқандарға кеңінен қатысқан. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбританияда 250 000-нан астам 18 жасқа толмаған ұлдар әскерге қосылған. Екінші дүниежүзілік соғыста бала-жасөспірімдер Еуропаның түкпір-түкпірінде, Варшава көтерілісінде, еврейлердің қарсылық қозғалысында және Кеңес әскерінде шайқасқан. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін қарулы қақтығыстардың саны артты және балаларды әскери мақсаттарда пайдалану күрт өсті, 1990 жылдардың соңына қарай әлемде жылына 300 000-ға жуық балаға әсер етті. Балаларды әскери мақсаттарда пайдалануды тоқтату жолындағы прогресс баяу болды, өйткені көптеген ұлттық қарулы күштер өз қатарын толықтыру үшін балаларға сүйенді. Жаңа хаттамалар 15 жасқа дейінгі балаларды әскери қызметке алуға және олардың тікелей жаулық әрекеттерге қатысуына тыйым салды, бірақ мемлекеттік қарулы күштерге және мемлекеттік емес қарулы топтарға 15 жастан бастап балаларды әскери қызметке алуға және оларды соғысқа пайдалануға рұқсат берді. Сонымен қатар, хаттамалар соғысушы тараптарға 15 жасқа дейінгі балаларды тікелей қақтығысқа қатыспаған жағдайда пайдалануға тыйым салған жоқ; мысалы, барлаушылар, жүк тасушылар, хабаршылар, тыңшылар, хабар жеткізушілер және басқа да көмекші рөлдерде. 1989 жылы Балалар құқықтары туралы конвенцияға (БКК) осындай шектеулі нормалар енгізілгенде, балалар құқықтарын қорғаушылар көңілі толмады, өйткені балалардың негізгі құқықтарын бекітетін келісім оларды әскери қатысудың барлық түрлерінен қорғауы тиіс деп сенді. Оның мандаты Конвенцияға балаларды әскери мақсаттарда пайдалану стандарттарын көтеретін жаңа хаттама бойынша келіссөздерді бастау болды. Хаттаманы келіссөздерге қатысқан мемлекеттердің көпшілігі 18 жасқа толмаған балаларды әскери қызметке алуды тоқтатуға дайын болса да, аздаған мемлекеттер қарсы болды: Бангладеш, Куба, Израиль, Оңтүстік Корея, Кувейт, Пәкістан, Ұлыбритания және АҚШ. Адам құқықтары жөніндегі белсенді Джо Беккердің сөзіне сәйкес, үкіметтер Женевада жыл сайынғы келіссөздерді бастады, бірақ 1998 жылы келіссөздер тоқтап қалды, себебі ұлттық қарулы күштерінде он сегіз жасқа толмағандарды ұзақ уақыт пайдаланған үкіметтер, әсіресе АҚШ және Ұлыбритания, ұлттық тәжірибесіне қайшы келетін жаңа стандартты қолдауға дайын емес екені анық болды. Беккердің сөзіне қарағанда, кейбір мемлекеттер өзгеріске қарсы болғанымен, олар оған кедергі келтірмейтінін айтты, ал АҚШ өз ұстанымын сақтап қалды. Есепте әсіресе жасөспірімдерді қарулы қақтығыстарға қатысушы ретінде пайдалану мәселесіне назар аударылып, әлемде жыл сайын мыңдаған балалардың қаза тауып, мүгедек болып, психикалық жарақат алғанына дәлелдер келтірілді. Сонымен қатар, барлық қарулы күштердің балаларды жауынгерлікке алуын тоқтату қажеттігі туралы шақыру жасалды. 1999 жылға қарай "18" принципі көптеген мемлекеттердің, сондай-ақ Балалар құқықтары жөніндегі комитеттің, Халықаралық Қызыл Крест комитетінің, Халықаралық Еңбек Ұйымының, Еуропа Парламентінің, Африка Біртұтастығы Ұйымының және Дүниежүзілік шіркеулер кеңесінің қолдауын алды. АҚШ Ұлыбританияның қолдауымен 17 жастағы жігіттерді соғысқа жіберуге тыйым салатын келісімді қолдамайтынын мәлімдеді. Осы тенденцияға қарамастан, Child Soldiers International балаларды әскери мақсаттарда пайдалану әлі де кең таралғанын хабарлады, оның ішінде үш ең көп халқы бар елдің – Қытай, Үндістан және АҚШ – және ең қуатты экономикалық елдердің (Италия мен Жапониядан басқа G7 елдерінің барлығы) қарулы күштерінде.

The Convention on the Rights of the Child (1989) defines a child as any person under the age of 18. Throughout history and in many cultures, children have had extensive involvement in military campaigns. In World War I, in Great Britain 250,000 boys under 18 managed to join the army. In World War II, child soldiers fought throughout Europe, in the Warsaw Uprising, in the Jewish resistance, and in the Soviet Army. After the Cold War ended, the number of armed conflicts grew and the use of children for military purposes surged, affecting as many as 300,000 children worldwide annually by the end of the 1990s. Progress towards ending the use of children for military purposes has been slow, partly because many national armed forces have relied on children to fill their ranks. The new Protocols prohibited the military recruitment of children aged under 15 and their direct participation in hostilities, but continued to allow state armed forces and non state armed groups to recruit children from age 15 and use them in warfare. In addition, the Protocols did not prohibit belligerents from using children younger than 15 in hostilities when their participation was not "direct"; for example, as scouts, porters, informants, spies, message carriers and in other support roles. When the same limited standards were incorporated into the Convention on the Rights of the Child (CRC) in 1989, children's rights advocates were left frustrated, believing that a treaty establishing the fundamental rights of children ought to protect them from all forms of military involvement. Its mandate was to begin negotiations on a new protocol to the Convention that would raise standards regarding the use of children for military purposes. While the large majority of states negotiating the protocol were willing to end all military recruitment of children under the age of 18 (the so called "straight 18" principle), a small number were opposed: Bangladesh, Cuba, Israel, South Korea, Kuwait, Pakistan, the United Kingdom (UK) and the United States (US). According to Jo Becker, a human rights advocate actively involved in the negotiations:

Governments began a series of annual negotiations in Geneva, but by 1998, negotiations floundered as it became clear that governments that had long used under eighteens in their national armed forces, notably the United States and United Kingdom, were not willing to support a new standard that conflicted with their national practice. While some of the states opposed to the change said nevertheless that they would not block it, the US insisted on its position, according to Becker. The report was particularly concerned with the use of younger children as participants in armed conflict, presenting evidence that many thousands of children were being killed, maimed, and psychiatrically injured around the world every year. It also called for an end to the recruitment of children by all armed forces. By 1999, the straight 18 principle enjoyed the support of the large majority of states, as well as the Committee on the Rights of the Child, the International Committee of the Red Cross, the International Labour Organization, the European Parliament, the Organization of African Unity, and the World Council of Churches. The US, with British support, continued to insist that it would not support a treaty that prevented it from sending 17 year olds into battle. Despite this trend, Child Soldiers International reports that the recruitment of children for military purposes remains widespread, including by armed forces in the three most populous countries – China, India and the United States – and the most economically powerful (all G7 countries apart from Italy and Japan).

"OPAC 18 жасқа толды": 18 жылдық мерейтойы, 2018

2018 жылдың 21 ақпанында БҰҰ-да шарттың 18 жылдығына арналған кездесу өтті. Халықаралық бала әскерлері жөніндегі ұйым, ЮНИСЕФ және Бельгия, Канада, Колумбия, Франция және Сьерра-Леоне үкіметтері ұйымдастырған кездесуге шамамен 100 делегат қатысты. БҰҰ Бас хатшысының қарулы қақтығыстардағы балалар жөніндегі арнайы өкілі Вирджиния Гамба шарт қабылданғалы бері қол жеткізілген және әлі де қол жеткізілуі тиіс прогресс туралы баяндады:

Біз шынымен үлкен қадам жасадық. Бүгін, 18 жыл өткен соң, біз қамтитын прогреске қол жеткізгенімізді тойлауымыз керек. Балалар мен қарулы қақтығыстар мәселесі халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздік күнтәртібіне орынды қойылды. 2000 жылдан бері балаларды қорғау саласындағы бірлескен күш-жігердің нәтижесінде кем дегенде 130 000 бала әскерден босатылды. Мыңдаған балалар тарту мен пайдалану қиналынан құтылды, себебі олардың елдері ОПАК-қа қосылып, оларды қорғау шараларын енгізді. Босатылған барлық ұлдар мен қыздардың және олардың қоғамдарының мағыналы қайта интеграцияға қол жеткізуі – оларға бастан өткерген ауыр тәжірибелерін жеңуге көмектесуі – өте маңызды. Бірақ бұл әлі де үлкен сын-қатер.