Жаппай қырып тастау қаруларының таралмайтын ету жөніндегі халықаралық бастама

Кіріспе

Жаппай қырып-жоятын қарулардың тасымалдануын тоқтату жөніндегі жаһандық бастама

Жаппай қырып-жоятын қарулардың (ЖҚҚ), оларды жеткізу құралдарының және осыған байланысты материалдардың таралуға қатысты мемлекеттерге және мемлекеттік емес актілерге және олардан тасымалдануын тоқтату мақсатын көздейтін ғылыми-практикалық күш-жігер. 2003 жылдың мамыр айында Польшаның Краков қаласында өткен отырыста АҚШ Президенті Джордж Буш ұсынған PSI қазір әлемнің 105 мемлекетінің қолдауын алды, оның ішінде Ресей, Канада, Ұлыбритания, Австралия, Франция, Германия, Италия, Аргентина, Жапония, Нидерланды, Польша, Сингапур, Жаңа Зеландия, Корея Республикасы және Норвегия. БҰҰ мүше мемлекеттерінің жартысынан астамы қолдау көрсеткеніне қарамастан, Үндістан, Қытай және Индонезия сияқты бірқатар елдер бұл бастамаға қарсылық танытты.

Тыйым салулар мен оқиғалар

PSI-нің орталық органы немесе хатшылығы жоқ және ол нақты әлемдегі тыйым салуларды үйлестіруші емес. Бұл – саяси міндеттеме, халықаралық ынтымақтастықтың икемді жүйесі және отандық және халықаралық құқықтық органдармен сәйкес келеді. Қолдау көрсететін мемлекеттер, әдетте, екі немесе үш үкіметке қатысты тыйым салуды жүргізу үшін берік мүмкіндіктерді іздейді. 2002 жылдың 9 желтоқсанында «SPS Navarra» кемесі «So San» жүк кемесін ұстап алды. Бұл операция АҚШ үкіметінің өтінішімен Йеменнің оңтүстік-шығысында бірнеше жүз шақырым жерде өтті. «So San» байрағы жоқ кемелерде жүріп, қашу әрекетіне кірісті, сондықтан «Navarra» кеменің тұмсығынан суға төрт рет ескерту оқ атып, кеме корпусына мылтықпен оқ атқаннан кейін, жауап алмады, кедергілерді жою үшін «So San» кемесінің тұмсығынан түйіскен кабельге оқ атқаннан кейін, тікұшақтан жақындады. Солтүстік Кореядан келген кемеде 15 «Scud» зымыраны, 250 кг жарылғыш затты қосатын 15 кәдімгі оқ-дәрі, 23 азот қышқылы бар жанар-жағар май резервуары және 85 барабан химиялық заттар тасымалданды. Йемен кейіннен жүк оларға тиесілі екенін мәлімдеді және материалдарды қайтаруға бұйрық беріп, ұстауға қарсы наразылық білдірді. Бұл оқиға ПМК құрылғанға дейін болғанмен, оны ПМК құрудың басты себебі ретінде жиі келтіреді. 2003 жылдың қыркүйегінде Германия Антигуа және Барбуда туымен жүретін «BBC China» кемесінің «Abdul Qadeer Khan» ядролық қару тарату желісі атынан Ливияға ядролық материалдарды тасымалдайтыны туралы ақпарат алды. Германия үкіметі Италияға АҚШ әскери-теңіз күштерінің қолдауымен Жерорта теңізінде кемеге тексеру жүргізген барлаушы сарапшыларын жіберді. Тексеру барысында кемедегі контейнер нөмірі жалған екені анықталды және Германия үкіметі ядролық жабдықтарды (центрифугаға айналдырылатын алюминий түтіктер) тәркіледі. Кейбір дереккөздер бұл тыйым салуды ПМК-нің алғашқы табысы деп атаса да, басқалары бастаманың осы оқиғамен байланысын күмәнмен қарастырады. 2005 жылдың сәуір айында Германия Иранның «Shahab-4» зымыран бағдарламасында пайдаланылуы мүмкін «Hual Africa» кемесіне жоғары технологиялық кранның экспортталуына рұқсат берді. 2009 жылдың маусым айында Мьянмаға бара жатқан деп саналатын Солтүстік Кореяның «Kang Nam» кемесі АҚШ әскери-теңіз күштерінің артынан ілесе бастағаннан кейін кері бұрылды. Осы уақыт аралығында Мьянмаға жаппай қырып-жою қару-жарағын әкелуге тырысқан екі жапон және бір корей азаматы тұтқындалды. Осы оқиғадан кейін Солтүстік Корея өзінің кемелерін іздестіру үшін әскери іс-қимылға кірісетінін мәлімдеді. 2009 жылдың 22 қыркүйегінде Оңтүстік Корея Бусан портынан өтіп бара жатқан Солтүстік Корея контейнерлерін ұстап алды, онда химиялық қарудан қорғану үшін қолданылатын қорғаныш киімдері бар еді. 2009 жылдың желтоқсанында Таиланд АҚШ-тың барлау қызметіне негізделген, Пхеньяннан шыққаннан бері жүк тасымалын бақылап жүрген, Солтүстік Кореяға аралас әдеттегі қару-жарақ пен зымыран технологиясын жеткізуді тоқтатты. Материалдардың түпкілікті жоспарланған бағыты анықталмаған, бірақ олар Иранға (егерде «Хезболла» немесе «Хамас» қаруланса) немесе Пәкістанға қарай бағытталған болуы мүмкін еді. Бірнеше айдан кейін, 2010 жылдың ақпанында Оңтүстік Африка Солтүстік Кореяның әскери техникасын Дурбан портына қайтаруды бұйырды, ол Конго Республикасына барады деп мәлімделген. 2011 жылдың маусым айында «New York Times» газеті Белиз туымен жүзіп бара жатқан Солтүстік Кореяның «MV Light» кемесінің Мьянмаға зымыран технологиясын тасымалдайтын күдікпен тоқтатылғанын жариялады. «USS McCampbell» кемені ұстап алды және Белизден рұқсат берілгеніне қарамастан, кеме операторы кемеге мінуге рұқсат бермеді, бұл АҚШ пен Белиз кемесіне міну туралы келісімге сәйкес келеді (жоғарыда тарихын қараңыз). Солтүстік Корея экипажының өз туының бұйрықтарына бағынбауы оны халықаралық теңіз құқығы бойынша «мемлекеті жоқ» кемеге айналдырды, алайда кемеге Солтүстік Кореяға оралуға рұқсат берілді. Материалдар «ұсталмаған» немесе бұзушылықты тексеру үшін тексерілмеген болса да, тауар жоспарланған мақсатына ешқашан жетпеуі оны ПМК үшін «жетістікке» айналдырды.

The PSI has no central body or secretariat and is not a coordinator of real world interdictions. It is a political commitment, a flexible arrangement of international cooperation and is consistent with domestic and international legal authorities. Endorsing states seek a robust capacity to conduct interdictions that usually involve only two or three governments. On December 9, 2002 the SPS Navarra intercepted and boarded the freighter So San, several hundred miles southeast of Yemen at the request of the U. S. government as part of Operation Enduring Freedom. The So San, sailing without a flag, attempted evasive action, so the Navarra after firing four warning shots into the water at the bow of the ship and rifle fire on the ship's hull, getting no answer, fired on a cable crossing the So San from bow to stern to remove obstacles and proceeded to approach it from a helicopter. The ship from North Korea was carrying a cargo of 15 Scud missiles, 15 conventional warheads with 250 kg of high explosive, 23 fuel tanks of nitric acid and 85 drums of chemicals. Yemen subsequently reported that the cargo belonged to them and protested against interception, ordering the materials returned. Although this incident occurred prior to the establishment of the PSI, it is cited as being a major reason for the PSI's establishment. In September 2003, Germany obtained information that the BBC China, an Antigua and Barbuda flagged vessel, was transporting nuclear related materials to Libya as on behalf of the Abdul Qadeer Khan proliferation network. The German government dispatched intelligence experts to Italy, who conducted an inspection of the ship in the Mediterranean with the support of the US Navy. The inspection revealed that the ship's container number was fabricated and the German government confiscated the nuclear related equipment (aluminum tubes that can be converted into centrifuges). Although some sources cite this interdiction as an early success of the PSI, others dispute the initiative's relationship to this event. In an embarrassing "failure" of the PSI, in April 2005 Germany authorized the export of a high tech crane aboard the vessel Hual Africa that could be utilized in Iran's Shahab 4 missile program. In June 2009, the North Korean vessel Kang Nam believed to be headed to Myanmar turned around after being tracked by the US Navy. In the same timeframe, two Japanese and one Korean man were arrested for trying to import WMD technology to Myanmar. After this incident, North Korea claimed that it would engage in military action in retaliation for any searching of its ships. On September 22, 2009, South Korea seized North Korean containers transiting the port of Busan which contained protective clothing used to protect against chemical weapons. In December 2009, Thailand stopped a North Korean shipment of mixed conventional arms and missile technology, based on information from US intelligence, which had been tracking the shipment since it departed Pyongyang. The ultimate planned destination of the materials was not determined, but it was thought to be heading towards Iran (to eventually arm Hezbollah or Hamas) or potentially Pakistan. Months later, in February 2010 South Africa ordered the return of a shipment of North Korean military equipment to the port of Durban, ostensibly declared as heading to the Republic of Congo. In June 2011, the New York Times reported on the turning around of the Belize flagged North Korean Vessel MV Light, suspected of transporting missile technology to Myanmar. The USS McCampbell intercepted the ship and requested boarding, which was refused by the vessel operator despite the granting of authority from Belize, consistent with the US Belize ship boarding agreement (see History above). The failure of the North Korean crew to comply with the orders of its flag arguably made it a "stateless" vessel under international maritime law, however the ship was allowed to return to North Korea. Although the materials were not "interdicted" or even inspected to verify a violation, the fact that the commodity never reached its planned target arguably made it a "success" for PSI.

Заңдық

Қытай, Иран және Корея Халық Демократиялық Республикасы (КХДР) сияқты PSI сыншылары, PSI мүшелерінің ашық теңізде кемелерді тоқтату ниеті теңіз бостандығын қамтамасыз ететін халықаралық құқықты бұзу болып табылады деп санайды. Атап айтқанда, БҰҰ Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясының 23-бабы «ядролық немесе өзге де қауіпті немесе зиянды заттарды тасымалдайтын» кемелерге аумақтық сулар арқылы бейкүнә өту құқығын береді. Оппозиция PSI мемлекеттерге ашық теңізде «пираттық» әрекеттер жасауға рұқсат береді деп мәлімдейді. Сондай-ақ, PSI-нің «ядролық материалдар мен контрабанданы тоқтату» мақсаты кез келген жерде және кез келген мақсатта теңіз операцияларын қамтитын кең өкілеттік құрайды деп дәлелденді. Мұндай әрекеттер соғысқа алып келуі мүмкін деген алаңдаушылық бар. Индонезияның Сыртқы істер министрі Хасан Виражуда PSI «көпжақты процестен бастау алған жоқ, тек белгілі бір мақсаттарды жүзеге асыруға ортақ мүдделі елдер тобы» екенін айтты. Ол сондай-ақ PSI БҰҰ Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясын бұзады деп есептейді. (Синьхуа ақпарат агенттігі, 2006 жылғы 17 наурыз). Басқа сыншылар PSI қызметінің өзін-өзі қорғауға қатысты халықаралық заңдарды, БҰҰ Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясының 19 және 88-баптарын бұзатынын айтады. PSI-нің заңдылығына қатысты сын-пікірлердің көп бөлігі Үндістанның ақпарат көздерінен келіп түседі. PSI-нің заңдылығына қатысты сын-пікірлер бастаманың БҰҰ комитетіне немесе органына бағынбауы және оны заңды етуі мүмкін екендігіне де байланысты.

Мақсаты - белгілі бір мемлекеттер

Көптеген академиялық және жаңалықтар мақалаларында бұл бастама Иран мен КХДР сияқты мемлекеттерге бағытталған деп айтылады. Солтүстік Корея ПМИ-ді АҚШ-тың КХДР-ға қарсы кемелер мен ұшақтарды блокадалау сылтауымен жоспарлаған агрессивті соғыстың құралы деп санайтынын мәлімдеді. ПМИ-ге қатысуға қарсы үнділік басылымдар ПМИ-ді Иранға қарсы бағытталған деп сипаттап, "Үндістан еш жағдайда АҚШ жетекшілігімен жүзеге асырылатын Иранға қарсы стратегиялық бастаманың бөлігі болмауы керек" деді. ПМИ-дің басқа да ықтимал нысаналары ретінде Сирия, Мьянма және Пәкістан қарастырылған. Осы айыптаулар мен қабылдауларға қарамастан, ПМИ-дің барлық ресми құжаттары мен баспасөз хабарламаларында ПМИ-нің нақты бір мемлекетке бағытталмағаны және бастамаға қатысушы жекелеген елдердің қандай жүктің нысанаға алынуын анықтауға өздігінен шешім қабылдауға құқығы бар екені айтылады. ПМИ-ді қолдаған бірнеше мемлекеттің Иранмен, КХДР-мен және басқа да ықтимал нысаналар ретінде қарастырылған мемлекеттермен дипломатиялық және сауда қатынастары бар.

"АҚШ-тың бастамасы" ретінде қабылдау

Жаңалықтар көздерінің көпшілігі мен академиялық талдаулар PSI бастамасын көбінесе «АҚШ бастаған» бастама деп сипаттайды. PSI нақты мемлекеттерді нысаналай ма, жоқ па деген мәселе сияқты, бастамаға қатысушылар оның АҚШ «жетекшілік ететін» күш екендігін және PSI-дің шын мәнінде қолдау білдірген елдердің ядролық қаруды таратпау қызметімен анықталатынын нақты жоққа шығарады. Бастамаға алғашқы сын айтқандар, сондай-ақ PSI-ді әлемдік деңгейде дау тудырған Джордж Буш әкімшілігінің басқа халықаралық іс-әрекеттерімен байланыстырды, оның ішінде терроризмге қарсы соғыс, Талибанды құлату үшін Ауғанстанға басып кіру, 2003 жылғы Иракқа басып кіру және БҰҰ шеңберінен тыс АҚШ-тың біржақтылығы туралы жалпы халықаралық түсінік. АҚШ-тағы либералды сыншылар PSI-ді және оның Министр орынбасары Болтонмен байланысын Буш әкімшілігінің «Иректілер коалициясының» жалғасы ретінде қарастырды. Алайда, уақыт өте келе бұл сын-пікірлердің көпшілігі басылды, себебі PSI қызметі АҚШ Конгресінде екі партиялық қолдауға ие болды және PSI Барак Обама президенттігі кезінде де насихатталды. Президент Обаманың бастаманы үнемі қолдауы мен кеңейту және институционалды етуге берген уәдесімен, бастаманың көптеген қарсыластары өздерінің жағымсыз пікірлерін азайтып, жаһандық ядролық қаруды таратпау жұмысына қатысушы ретінде танылу үшін бастамаға қосылу мүмкіндігін қарастыра бастады.

Ашықдықтың болмауы

PSI-ге қатысты айтылған кейбір сын-пікірлер бастаманың "сыртқа жабық" сипатына бағытталған. "PSI-дың тыйым салу операцияларына қатысты құпиялылық және қолданылған әдістер оның тиімділігін немесе заңдылығын бағалауды қиындатады" деген пікірлер айтылды, сондай-ақ бастаманың ресмилігі мен құрылымның болмауы алаңдаушылық тудырады. 2006 жылғы маусымда сол кездегі мемлекеттік хатшының орынбасары Роберт Джозеф АҚШ-тың 2005 жылғы сәуірден 2006 жылғы сәуірге дейін басқа PSI қатысушыларымен "шамамен жиырмадай" рет ынтымақтастық жасағанын мәлімдеді. Ал 2005 жылғы мамырда Данияның АҚШ-тағы елшісі Ульрик Федерспил "PSI іске қосылғаннан бері зымырандардың тасымалы айтарлықтай азайды" деді. Дегенмен, мұндай сілтемелер болған тыйым салу операциялары туралы нақты ақпаратты немесе дәлелдерді ұсынбайды, сондықтан сыншылар мұндай сандарға немесе бастаманың тиімділігін көрсететін кез келген "өлшемге" күмәнмен қарайды. Осы сын-пікірлерге қарамастан, PSI-дың көптеген іс-шаралары, мысалы, жыл сайынғы Операциялық сарапшылар тобының отырыстары, азаматтық қоғамның жоғары деңгейде қатысуын қамтиды. Мысалы, 2016 жылғы Операциялық сарапшылар тобының отырысына ой-сана орталықтары мен өнеркәсіп өкілдері қатысып, оларға отырыс барысында Twitter-ге жазба жариялауға рұқсат берілді.

Сын-пикірлерге жауаптар

PSI туралы сын-пікірлердің көбісі, бастама туралы ақпараттың көп бөлігінің дәл емес немесе ескіргендігін ескере отырып, қарсы аргументтермен кездесті. PSI-ді ең көп таралған жағымсыз бейнелеу – АҚШ жетекшілігімен үшінші тарап кемелерін ашық теңізде тоқтатуға бағытталған заңсыз әрекет. PSI-ді қолдаушылар былай деді: Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің (БҰҰҚК) 1540 қаулысы БҰҰ-ның барлық мүшелеріне жаппай қырып-жою қаруын таратуға қарсы шаралар қабылдауды халықаралық міндеттейді және оның мәтіні PSI-дің тыйым салу принциптеріне өте жақын. БҰҰҚК-нің 1874 (КХДР-дың ЖҚҚ бағдарламасына қатысты) және 1929 (Иранның ЖҚҚ бағдарламасына қатысты) қаулылары БҰҰ мүшелерін ЖҚҚ-ға қатысты материалдарды PSI принциптеріне сәйкес тоқтату және тексеру шараларын қабылдауға шақырады немесе талап етеді. Осылайша, мұндай кемелерді тексеру КХДР және Иран айыптаған «пираттық» емес, халықаралық міндеттеме болып табылады. 2005 жылғы Теңіз қауіпсіздігіне қарсы заңсыз әрекеттерді жою туралы конвенцияның 4-бабы теңіз кемелері арқылы ЖҚҚ-ға қатысты материалдарды заңсыз тасымалдауды қылмыстық қылық деп жариялайды. 2010 жылғы Халықаралық азаматтық авиация ұйымының (ИКАО) «Халықаралық азаматтық авиацияға қатысты заңсыз әрекеттерді жою туралы конвенциясы» және «Ұшақтарды заңсыз басып алу туралы конвенцияға қосымша хаттама» әуе көлігімен ЖҚҚ-ға қатысты материалдарды заңсыз тасымалдауды қылмыстық қылық деп жариялайды. PSI БҰҰ сияқты халықаралық аялардың «сыртында» жұмыс істейді деген пікірге қарсы, БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан сияқты БҰҰ шенеуніктері «ядролық қарудың таралуына қарсы күресте PSI-дің күш-жігерін жоғары бағалады және қорғанысымыздағы олқылықты толтырды». 2004 жылдың ақпанында PSI әскери және барлау жұмысынан тыс, құқық қорғау органдарымен ынтымақтастықты арттыру үшін «кеңейтілді». PSI көбінесе теңізде кемелерді тоқтатудан порттарда тексеруге қарай дамыды. PSI жаттығуларының көп бөлігі (жоғарыдағы жаттығулар бөлімін қараңыз) кеден қызметтерінің, құқық қорғау органдарының қатысуын қамтиды және әуе, құрлық және теңіз арқылы жүк тасымалдауға, соның ішінде елдің аумағында транзиттен өтетін жүкке бағытталған. Бұл PSI-дің әскери, теңіздік немесе ашық теңізге бағытталған деген кең таралған түсінікке тікелей қайшы келеді. PSI принциптерінде белгіленгендей, PSI – «ұйым емес, іс-әрекет» және ешбір мемлекетке қосымша өкілеттік бермейді. Барлық мемлекеттер тек ішкі және халықаралық заңдарға сәйкес әрекет етуі тиіс. Сондықтан PSI бастамасы халықаралық және ішкі құқықтық шеңбердегі іс-қимылдарды ғана ұсынады. PSI-ге сын көтерген мемлекеттердің көпшілігі өзін Бетараптық қозғалысының құрамына жатқызады, бұл олардың бастамаға «заңдық» себептермен қарсылық білдіруінің астарында саяси ойлар болуы мүмкін екенін көрсетеді, мысалы, АҚШ-ты немесе «Батыс» бастамаларын қолдағандай көрінбеуге тырысу. Қытайдың заңдық негіздегі қарсылығы да күмәнді, өйткені ол КХДР-дың ЖҚҚ материалдарын тасымалдауға көмектескен көршілес ел ретінде танылды және «Солтүстік Кореяның қару-жарағын көбейтуге мүмкіндік болғанда, көз жұмады».

Much of the criticism about the PSI have been faced with counter arguments, given the inaccurate or outdated nature of much of the information about the initiative. The most common negative portrayal of PSI represents it as an illegal, US led effort to interdict third party vessels on the high seas. PSI proponents have countered that:

United Nations Security Council Resolution (UNSCR) 1540 places an international obligation on all Members of the UN to take action against the proliferation of WMD, and its language matches closely with the PSI Statement of Interdiction Principles. UNSCRs 1874 (on the DPRK's WMD program) and 1929 (on Iran's WMD program) explicitly call on or require UN Members to take interdiction and inspection actions against WMD related materials that are consistent with PSI's principles. Thus inspection of such vessels are international mandates rather than "piracy," as accused by DPRK and Iran. Article 4 of the 2005 Protocol to the Convention for the Suppression of Unlawful Acts Against the Safety of Maritime Navigation illegalize the illicit transfer of WMD related materials by maritime vessel. The 2010 International Civil Aviation Organization (ICAO) "Convention on the Suppression of Unlawful Acts Relating to International Civil Aviation" and "Protocol Supplementary to the Convention for the Suppression of Unlawful Seizure of Aircraft" illegalize the illicit transfer of WMD related materials by aircraft. Contrary to comments that the PSI works "outside" of international frameworks such as the United Nations, UN officials including Secretary General Kofi Annan have "applaud[ed] the efforts of the Proliferation Security Initiative to fill a gap in our defenses." In February 2004, the PSI was "expanded" beyond a military and intelligence effort to include greater cooperation with law enforcement entities. PSI has largely evolved from a focus on interdiction of ships at sea to inspection in ports. The vast majority of PSI exercises (see exercises section above) include activities involving customs services, law enforcement officials, and focus on cargo traveling by air and land as well as sea including cargo transiting within a country's territory. This directly contradicts the common perceptions of PSI as military, maritime or high seas focused. As noted within the PSI principles, PSI is an "activity, not an organization" and grants no state any additional authorities to take action. All states are merely asked to take actions consistent with domestic and international law. Therefore, PSI as an initiative explicitly recommends only actions within international and domestic legal authorities. A large portion of states which have been critical of PSI consider themselves part of the Non Aligned Movement, which indicates that while nominally claiming objections to the initiative for "legal" reasons, actual hesitation towards endorsement might be more aligned with political considerations, such as not wanting to be seen as supporting United States or "Western" initiatives. China's objections for supposed legal reasons also come into question, as it has been identified as a neighboring country which has supported transshipment of DPRK's WMD materials, and "turns a blind eye to North Korea’s proliferation whenever it can get away with it."