Кіріспе

Швеция геральдикасы қазіргі және тарихи Швеция геральдикалық жетістіктерін қамтиды. Швед геральдикалық стилі гербтен ажырамас болып саналатын бірнеше қалқан мен тимсалдар, қақпақ пен тимсал арасындағы түстер мен элементтердің қайталануы және геральдикалық терілерді сирек пайдалануымен ерекшеленеді. Солтүстік елдерінің ортағасырлық тарихы тығыз байланысты болғандықтан, олардың геральдикалық ерекшелігі салыстырмалы түрде кеш дамыды. Швед және фин геральдикасы 1809 жылғы Порвоу мәжілісіне дейін ортақ тарихқа ие; олар, Дания геральдикасымен бірге, неміс геральдикасының күшті ықпалына түсті. Ағылшын тіліндегі күрделі және әр түрлі стильден айырмашылығы, швед геральдикасы қарапайым тілмен сипатталады, көбінесе тек швед терминологиясын қолданады. Швециядағы ең ерте белгілі қару-жарақтар 1219 жылға жатады, олар Сигтригг пен Ларс Бенгтссон ағайындыларына тиесілі. Асыл әйелдердің қарулы морттары 12 ғасырда пайда болды, ал қала тұрғындары мен қолөнершілер 13 ғасырда қару қабылдады, тіпті кейбір шаруалар да 14 ғасырда қаруланды. Ресми гербтің швед заңдары бойынша заңды түрде тіркелуі және қорғалуы үшін, оны Швецияның Патенттік және тіркеу кеңсесінде (PRV) тіркеу қажет, және ол Ұлттық геральдист (Statsheraldiker) мен Швеция Ұлттық архивінің Геральдикалық кеңесінің бекітуіне жатады. Алайда, қарапайым азаматтардың геральдикалық қарулары (қалалық қарулар) кем қатаң бақыланады. Олар жыл сайын жарияланатын скандинавиялық қару-жарақ тізіміне енгізілу арқылы мойындалады. Скандинавияда (неміс әдеттерінен өзгеше), егер жұп санында қалқандар көрсетілсе, олар әдетте тимсалымен бірге сыртқа қаратылады; тақ саны болса, орталық қалқан қарсы бетке қаратылады, ал қалғандары сыртқа қаратылады (неміс геральдикасында қақпақтардың барлығы орталық қақпаққа қаратылады). Дәстүрлі түрде, қызғылт түс қақпақта сирек қолданылады, бірақ ол кейбір (әсіресе қазіргі заманғы) қалалық қарулардың қақпақтарында кездеседі. Эрмин сонымен қатар үлкен ұлттық гербтің мантиісінің ішкі жағында пайда болады, бірақ швед геральдикасында өте сирек кездеседі. Ваир скандинавия геральдикасында да сирек, ал басқа терілер белгісіз. Түстер Металдар Бояулар немесе түстер Терілер Қақпақтар Ағылшын Алтын Күміс Көк Қызыл Жасыл Қоңыр Қара Эрмин Контраэрмин Ваир Швеция Алтын (сары) Күміс (ақ) Көк Қызыл Жасыл Қоңыр Қара Гермелин Контрагермелин Сұр

Негізгі элементтер Ағылшын Бас Бұрыш Пале Жолақ Бұрыштама Қисайған Сызық Қалқан Швеция Жыныс Тамыр Столб Жолақ Балқа Қисайған Сызық Қосымша Сызық Қалқан Шет

Қақпақтың бөлінуі Ағылшын Жолақты бөлу Бұрышты бөлу Қисайған жолақты бөлу Төрт бөлікке бөлу Төрт бөлікке бөлу және кішкентай қақпақ Швеция Бөлінген Бөлінген Қисайған Төрт бөлікке бөлінген Төрт бөлікке бөлінген және кішкентай қақпақ

Қару офицерлері

Орта ғасырларда Швециядағы геральдикалық қаруды Корольдік кеңсе (kungliga kansliet) берген, бірақ бұл рөл 1660 жылы Ескіліктер колледжіне (antikvitetskollegiet) берілді. 1953 жылға дейін Ұлттық геральд (Riksheraldiker) кеңсесі муниципалитеттердің қаруларын және Швецияның патшалық қаруларын дайындауға жауапты болды, бірақ бүгінде бұл міндеттерді Ұлттық мұрағаттың Геральдикалық кеңесі, оның ішінде Мемлекеттік геральд (Statsheraldiker) орындайды. Жаңа муниципалитет гербін тіркеу үшін муниципалитет өзінің ұсынысын Ұлттық мұрағаттың Геральдикалық кеңесіне, кеңес алып, пікір білдіретін органға, және тіркеу үшін PRV-ге (патенттік және тіркеу кеңсесі) тапсыруы керек. Кеңес консультациялық процесін аяқтағаннан кейін және қару-жараққа рұқсат бергеннен кейін, PRV осылайша рұқсат етілген қаруды тіркейді және муниципалитет оны іске асыра алады. Бұл Швециядағы ең жоғары геральдикалық орган. Кеңес төрағасы – Ұлттық мұрағатшы, және оған тағы үш лауазымды тұлға, үш орынбасар, Мемлекеттік геральд (хатшы қызметін атқарады), Ұлттық мұрағат заңгері және Ұлттық мұрағаттың геральдикалық суретшісі кіреді. Алдыңғы Ұлттық геральдтардың қатарында Даниэль Тилас (1768–1772), Андерс Шёнберг (1773–1809), Йонас Карл Линнерхиельм (1809–1829), Никлас Йоаким аф Веттерштедт (1829–1855), Август Вильгельм Стернштедт (1855–1880), Карл Арвид Клингспор (1880–1903), Адам Левенхаупт (1903–1931) және Харальд Флитвуд (1931–1953) болды, ал Мемлекеттік геральдтар (1953 реформасынан бастап) Карл Гуннар Ульрик Шеффер (1953–1974), Ларс Олоф Скоглунд (1975), Ян фон Конов (1975–1981), Бо Эльтаммар (1981–1983) және Клара Невеус (1983–1999) болды. 1999 жылдан бері Швецияның Мемлекеттік геральды – Хенрик Клакенберг. Швецияның Геральдикалық коллегиясы, Швецияның Геральдикалық қоғамының басқаруымен, қалалық қаруларды қарау және тіркеуге жауапты. Швеция графы (Greve) үш шлемді шлем киеді, әрқайсысы бес жапырақтан тұратын тәжбен безендірілген, ал қолдаушылар әдетте, бірақ әрқашан емес, болады. Швеция графтарының қаруларында, сондай-ақ, 17 ғасырдың соңынан бастап, дәстүрлі мантолинг орнына мантолар (жоғарыда суреттелген Швецияның үлкен гербін қараңыз) қолданыла бастады, бірақ бұл практика кейіннен тоқтатылды. Корольдік мемлекеттік ордендер (бірақ Карл XIII орденін қоспағанда) шведтерге арнайы жарлық бойынша берілмейді. Ақсүйектер үйі 2003 жылы соңғы артықшылықтарынан айырылды. Бұл әсіресе Стокгольмде орын алған болуы мүмкін, онда неміс халқы көп болды. Бүгінде Швецияда шамамен 3000 қалалық қару белгілі.

Ұлттық геральдика

Швед гербі патшалық геральдикасынан туындады. Дәстүр бойынша, қару-жарақ тек тұлғаларға тиесілі болған, сондықтан бұл гербтер бастапқыда тек монархтардың қарулары болған. Бірақ, уақыт өте келе олар «ұлттық герб» деп есептеле бастады. Үлкен ұлттық герб (stora riksvapnet) 1448 жылы пайда болды және 1943 жылдан бері швед заңнамасында өзгеріссіз сақталып келеді. Швецияда мемлекеттік гербтер туралы алғашқы заң 1908 жылы қабылданды, ал одан бұрын мемлекеттік гербтер патша жарлығымен өзгертілген. Бұл герб бастапқыда болғандай, Швеция королінің жеке гербі болып табылады; ол корольдік үйдің басқа мүшелеріне оның өзгертулері мен қосымшаларымен бірге жеке герб ретінде қолдануға жарлық шығаруға құқылы. 1523 жылы Густав Ваза билікке келгеннен бастап Швецияда үлкен гербтің ортасында биліктегі әулеттің гербін көрсету қалыпты жағдайға айналды. Швеция королевасы Сильвияның гербі Швецияның үлкен гербіне ұқсас, бірақ ермектік мантиисіз және орталық inescutcheon оның жеке гербімен ауыстырылған: қызыл және алтын түсті екі бөлікке бөлінген, әр бөлігінде fleur-de-lis бейнеленген. Қалқанның айналасында Серафим орденінің кресі бар көгілдір лента оралған. Швецияның кіші гербінде (lilla riksvapnet) мына бейнеленген: көгілдір фонға үш алтын тәж, екеуі біреуінің үстінде; патшалық тәжбен безендірілген. Бұл Швеция үкіметі мен оның мекемелері қолданатын рәміз; мысалы, ол барлық швед полициясының формаларына тігілген. Үш тәжбен бейнеленген кез келген сурет кіші герб саналады және оның қолданылуы швед заңнамасымен, 1970:498 заңымен шектеледі. Үш тәж 14 ғасырдан бері Швецияның ресми гербі ретінде танылған. Үш тәжға алғашқы сенімді сілтеме Норвегия мен Швецияны билеген Магнус Эриксонға жатады, ол 1330 жылдары Даниядан Сканияны сатып алды. 1994 жылдан бері Ұлттық мұражайда геральдикалық суретші болып жұмыс істейтін Владимир Сагерлунд бұл шешімді сынап, «бір кезде тәжге опасыздық жасағандарға жыныс мүшелері жоқ арыстан бейнеленген гербтер берілген» деді. Лондонның «Таймс» газеті Англияның корольдік гербіндегі арыстандарға, сондай-ақ Норвегия, Финляндия, Бельгия, Люксембург және Шотландияның гербтеріндегі арыстандарға назар салып, олардың барлығы жыныс мүшелерісіз бейнеленгенін атап өтті; соңында «Таймс» газеті былай деп жазды: «кейбір гербтердің мағынасы түсініксіз, бірақ хабар айқын: арыстандар батылдықты көрсетуі керек, басқа ештеңе емес». Нордтік жауынгерлік тобының гербі бастапқыда барлық мүше елдердің геральдикалық элементтері мен түстерін, соның ішінде «фин, норвегиялық, эстон немесе швед арыстанына ұқсамайтын арыстанды» қосу үшін жасалған. Көзге түспейтін жағдай, Қарулы Күштер Геральдикалық Кеңесі Нордтік жауынгерлік тобының командиріне командалық белгіні пайдалануға рұқсат берді. Бұл көк, алтын және көк түсті өрістерге бөлінген, ал алтын өрісте V рим саны бар, өйткені бұл бөлім Еуропалық Одақтың бесінші жұмылдырылған жауынгерлік бөлімі болады. Әскери аймақ командасының инфрақұрылымының туында бір тік алтын қылыш бар көк өріс бейнеленген, оның үстінде үш алтын тәж орналасқан. Тәжбен безендірілген, ол әскери-теңіз командирлерінің, соның ішінде Әскери-теңіз күштерінің бас инспекторының туында қолданылған.

Аймақтық геральдика

Швецияның 21 округінің (län), 25 провинциясының (landskap) және 290 муниципалитетінің (kommun) әрқайсысының өз гербі бар. 1634 жылғы Үкімет Ережесі Швецияның қазіргі заманғы округтерін енгізді, бұл ортағасырлық 25 провинцияның орнын басты. Осы округтердің көпшілігі соңғы реформаларға ұшырағанымен, олардың көпшілігі негізінен ұқсас аймақтарды қамтиды. (Швеция округтерінің салыстырмалы карталарын қараңыз.) Көптеген округтер (Даларна, Готланд, Сконе, Сёдерманланд, Уппсала, Вермланд т.б.) тиісінше провинцияның гербін сақтайды, ал басқа жерлердің қайта бөлінуі геральдикалық тұрғыдан көрсетілген (мысалы, Хельсингланд пен Гестрикландтың бөліктерін алып жатқан жаңа құрылған Гевлеборгс лен олардың гербтерін тоқсандық бөліктермен көрсетеді). 1884 жылғы 18 қаңтардағы патшалық жарлық бойынша король Оскар II барлық провинцияларға герцогтық дәрежесіне ие болу және герцогтық тәжбен гербтерін көрсету құқығын берді. Бұл мақалада осы аймақтардың кейбіреулерінің гербтері ғана талқыланады, олар геральдикалық ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Готланд, Вестерботтен, Уппланд, Сёдерманланд, Сконе және Лапландияның гербтері осы жерде егжей-тегжейлі қарастырылады. Готланд, Швеция тәжімен еркін байланыста болған еркін республика ретінде, 1280 жылға дейін жалаушасы бар қошқарды (Agnus Dei) белгілі қалалық мөр ретінде пайдаланған. 1971 жылы құрылған муниципалитет Висби гербінің әсерімен бірдей гербті қызыл өрісте қолданады. Вестерботтен 1560 жылы Густав Вазаның жерлеуіне дайындық ретінде герб алды. Швеция геральдика қоғамының мәліметтері бойынша, сол кезде кендірлер Ботния шығанағының батысындағы барлық жерлерді бейнелеген, ал Вестерботтен гербі 1590 жылдары жұлдыздармен толықтырылды. Сконе округінің гербі – түрлі түстердегі провинция гербі. Егер округ гербі швед патшалық тәжімен көрсетілсе, онда ол корольдік үкіметтің аймақтық өкілдігі болып табылатын округ әкімшілік кеңесін білдіреді. Лапландия ешқашан герцогтық болып есептелмеген, бірақ 1884 жылы барлық провинциялармен бірге герцогтық тәжді пайдалану құқығын алды. Жабайы адам алғаш рет 1607 жылы Карл IX таққа отырған кезде және 1612 жылы оның жерлеу рәсімі кезінде соғылған бірнеше монеталарда пайда болды. Кальмар 1247 жылы алғаш рет қала гербін құрды, ал Стокгольм, Скара және Эребро Швециядағы алғашқы қалалардың бірі болды. Муниципалды гербтер күміс, алтын, қызыл, көк, қара және жасыл түстерден (түстерден) басқа түстерді пайдалана алмайды. Кальмар (1100) Швециядағы ең көне қала гербіне ие, ол бекіністі мұнараны (боргторн) бейнелейді және 1247 жылға дейін салынған. Екі жұлдыз 13 ғасырдың соңында қосылды, ал герб бүгінгі күнге дейін өзгермеген. Блезон: Күміс, есігі мен терезелері бар, қызыл түсті екі мұнарамен қоршалған, алты нүктелі қызыл мулеттердің арасында, көк түсті толқынды негізден шығады. Арбога (13 ғасыр), 10 ғасырда қоныстанған, 1480 жылдан бері қала болып табылады және 1435 жылы өткен Еластықтың алғашқы Риксдағының орны болды. Арбоганың қала гербі 1330 жылға дейін салынған қала мөрінен алынған. Қаланың алғашқы мөрінде екі қанаты мен құйрығында бір-бірінен үш дөңгелек ордасы бар бүркіт және екі жұлдыздың арасында "А" әрпі бейнеленген. "А" әрпі 1969 жылы жойылды және жұлдыздар бүркіттің қанаттарына орналастырылды, ал сол герб 1974 жылы муниципалитетке берілді. Блезон: Күміс, қызыл мұрындық, тіл және қарулы қара бүркіт, әр қанаты алты ұшты алтын мулетпен безендірілген. Мальмё қалалық архиві 1437 жылғы 23 сәуірде Эрик жазған қалаға өзінің гриф бас гербін берген хатты сақтап қалды. 1920 жылдары қала гербі қайта қаралып, Сент-Олафты бейнелейтін шіркеу иконасына негізделді, бірақ герб Сент-Эрик тақырыбы ретінде анық көрсетілген, ал бұл герб 1934 жылы ресми түрде бекітілді. Блезон: Көк, тәжді Сент-Эрик басы (кесілген) алтын. Упсала (1286) ежелгі заманнан бері Швециядағы биліктің орталығы болды. Ол 12 ғасырдан бері Швецияның діни орталығы болып табылады және Швецияның ең көне университеті орналасқан. Қала гербінің шығу тегі белгісіз, бірақ арыстан 1737 жылдан бері Упсаланың қалалық мөрінде және 1943 жылы берілген қала гербінде бейнеленген. 18 ғасырға дейін (1737) қала мөрінде епископтық ордасы бар Скара қаласының қаруындағы сияқты әртүрлі шіркеу түрлері болған. Блезон: Көк, бақташыдан өтіп бара жатқан тәжді арыстан, қара шатыр және қызыл тіл мен қару. Ландскрона (1413) Эрик Померания құрған, аймақ Данияның бір бөлігі болған кезде, Ханза бақылауындағы басқа да Дания порттық қалаларымен бәсекелесу үшін Ханзаға қарсы қала ретінде құрылды. Қала алғашқыда Маргарет Вальдемарсдаттерге тікелей сілтеме жасай отырып, қызыл өрісте алтын "патшайымның тәжімен" бейнеленген, ал қала 1663 жылғы қала мөріне негізделген қазіргі гербін 1880 жылы алды, онда тәж, арыстан, кеме және мүйізбен төрт бөлікке бөлінген өріс бейнеленген. Ландскрона Швецияның муниципалды гербтері арасында өзінің жеке тәжі мен тіреушілері бар ерекше қала болып табылады. Гетеборг арыстанының бағыты мен тәжі әсіресе даулы болды. 1952 жылы алынған герб: "Көк, күміс толқынды сызықтармен жабылып, дұрыс бағытталған, жабық тәжді алтын арыстан, тіл және қару қызыл, оң алдыңғы аяғымен алтын қылышты шайқап, сол қолында үш алтын тәжбен көк қалқанды ұстап тұр".

Басқа муниципалдық гербтер

Келесі мысалдар швед муниципалитеттерінің гербтерінің толық тізімі емес. Толық тізім үшін Швеция муниципалитеттерінің тізімін қараңыз. Оксёлосунд – екі қаланың бірігуінен пайда болған муниципалитеттің бір мысалы, яғни Нючёпинг пен Оксёлосунд қалалары, 1950 жылы Николай ауылдық муниципалитеті бөлінгеннен бері көршілес муниципалитеттерге айналды. Оксёлосунд қаласы 1900 жылы құрылды және 1950 жылы Нючёпингтен бөлек муниципалитет болғанда қала мәртебесін алды. Стенунсунд – тарихи қала гербі болмаған муниципалитеттердің бірі, ол 1970-ші жылдары жаңа гербтер жасады. Бұл бейнеде көмірсутек молекуласы бейнеленген, ол аймақтың мұнай-химия өнеркәсібіне сілтеме жасайды және сонымен қатар ерекше заманауи гербтің мысалы. 1977 жылы PRV-де тіркелген герб: күміс (argent), үш дөңгелектен (pellets) тұратын көмірсутек молекуласы, алты алтын тиынмен (bezants gules) біріктірілген, төменгі жағында көк (azure) толқындар. Мулсьё муниципалитеті 1952 жылы құрылды. 1977 жылы бекітілген гербті муниципалитеттің демалыс комитеті ұсынды, муниципалитетті қысқы спорт орталығы ретінде таныстыру мақсатында. Қар кристаллы салыстырмалы түрде жаңа элемент, ал ағаш басының заманауи сызығы, фин тілінде «куусикоро» деп аталады, швед геральдикасына фин әсерін көрсетеді. Сипаттамасы: көк (azure) түсті фонға күміс (argent) қар кристаллы және одан жоғары қарағайдың басы. Бұл жерде бейнеленген қошқар 1658 жылдан бері Родон аймағының заң шығару органының мөрінде болған. Шіркеу гербі Уппсала соборында табылған 14 ғасырлық геральдикалық туда бейнеленген, сипаттамасы: алтын (or) фонға қызыл (gules) айқыш және алтын (or) тәж. Тәж көптен бері Әйіс Қызыл (St. Erik) бейнесі деп есептелген, бірақ 2005 жылдың басында шіркеу баспасөз хабарламасында «Уппсала соборында табылған 600 жылдық гербтің жаңа түсіндірмесі» жарияланды, оны Мәсіхтің жеңіс тәжі (Kristi segerkrona) деп атады. Швеция шіркеуінің көптеген епархиялары мен приходтарының да өз гербтері бар. Дәстүр бойынша, епископтар өздерінің жеке гербтерін епархия гербімен біріктіре алады, шлемнің орнына митра және қалқанның артында таяқ (crosier) бейнеленеді, бірақ епископ зейнетке шыққанда олар алынып тасталады. Бұл гербтер қалқанды тік (per pale) немесе төрт бөлікке (quartered) бөлу арқылы жасалуы мүмкін, ал епархия гербі бірінші және үшінші бөліктерде, епископтың жеке гербі екінші және төртінші бөліктерде бейнеленеді. Архиепископ Уппсала және епископ Лунд ғана таяқ (cross staff) немесе «примат айқышын» қолданады, ол қалқанның артында таяқпен кесіседі. Лунд епископы Антье Якелен әйел гербінің дәстүрлі сопақ қалқанын қолданады, ал оның гербін епархия геральдисі Ян Ранеке жасаған. Ранеке сонымен қатар Швеция шіркеуінің алғашқы әйел епископы Кристина Оденбергтің гербін жасады.