Кіріспе

Сингапурдың ерлер арасындағы жыныстық қатынасқа тыйым салатын 377А бөлімі – ересектердің өзара келісімімен жасалған ерлер арасындағы жыныстық қатынасты қылмыс деп есептейтін Сингапур заңы болды. Ол 1938 жылы британдық отаршылдық кезінде колониялық үкімет Қылмыстық кодекске қосымша ретінде енгізілді. 2007 жылғы Қылмыстық кодекске жасалған түзетулер 377-баптың көптеген басқа ережелерін алып тастағанымен, ол Сингапур заң жүйесінің бір бөлігі болып қала берді. Кейіннен 2023 жылы толығымен жойылды. Жоюға дейін заң Қылмыстық кодексте формалды түрде сақталғанмен, көп жылдар бойы іс жүзінде қолданылмады – ересектердің өзара келісімімен жасалған ерлер арасындағы жыныстық қатынас үшін ондаған жылдар бойы ешкім сотталған жоқ. 2022 жылдың 21 тамызында Премьер-министр Ли Сянь Лунг жыл сайынғы Ұлттық күн митингінде үкімет 377А бөлімін жоюды жоспарлап отырғанын хабарлады, бұл заңның формалды және іс жүзіндегі қылмыстық статусын тоқтатуға бағытталған. 2022 жылдың 29 қарашасында Сингапур Парламенті 377А бөлімін жою туралы заң жобасын қабылдады.

Үндістанның қылмыстық кодексі

1833 жылы британ Парламенті Үндістан заң комиссиясын құрды. Лорд Томас Маколей комиссия төрағасы болып тағайындалды. 1837 жылғы Үндістанның қылмыстық кодексінің жобасының көп бөлігі оның еңбегінің нәтижесі болды. Комиссия және Мумбай, Калькутта және Мадрас Жоғарғы соттарының судьялары оның жұмысын қарауға 23 жыл жұмсады. Кодекс 1860 жылы қабылданды және 1862 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енді. Азияның көп бөлігінде буддалық және индуистік заңдар бойынша екі адамның өзара келісімімен жасалған жыныстық қатынас қылмыс есептелмеді. Бірақ, жаңа Үндістанның қылмыстық кодексінің 377-бабы «табиғатқа қарсы жыныстық қатынас» деп белгілеп, қылмыстық жазаға тартылатын әрекеттерді анықтады. Бұл баптың түпнұсқасындағы Сингапурлық түсіндірмеде, оргазм болмаса да, жыныс мүшесінің тікелей тесікке (анальды немесе ауызды) енуі де қылмыс құрайтыны айтылған. Бұл заң екі тараптың келісімімен және жеке өмірде жасалған болса да қолданылды. 377-бап 2007 жылғы Қылмыстық кодекске (өзгерістер) енгізілген заңмен жойылды және оның орнына «өлген денемен жыныстық қатынас» (корпсқа жыныстық ену) қылмыстық жазаланатын жаңа 377-бап енгізілді.

Қоғамдық пікір

2018 жылы Ipsos жүргізген сауалнама Сингапур тұрғындарының 55%-ы 377A бөлімін сақтап қалуды қолдайтынын көрсетті. 2022 жылы Ipsos тағы бір зерттеу жасады, нәтижесінде бұл көрсеткіш 44%-ға төмендеді, бір жынысты қатынастарға қатысты көзқарастар өзгеруіне байланысты. Ішкі істер министрлігі де «біз, жалпы алғанда, консервативті қоғамбыз және жағдайдың қалыпты дамуына мүмкіндік беруіміз керек» екенін мойындады. 2007 жылдың 3 қазанында «377A-ны жою» веб-сайты арқылы онлайн арыз жарияланды, мақсаты – Премьер-министрге ашық хатқа қол қоюшыларды жинау, онда 377A бөлімін жоюға шақырылды. Жауап ретінде «377A-ны сақтау» веб-сайтында қарсы петиция құрылды, бұл азаматтарға заңды сақтап қалу бойынша үкіметті қолдауын білдіруге мүмкіндік берді. 20 қазанда сағат 13:30-ға қарай Keep377A, Repeal377A-ны 7,068-ге қарсы 7,058 қол қоюшымен басып өтті. Онлайн петициялар болғандықтан, екі веб-сайт та қол қойғандар санының сенімділігіне қатысты бірдей күмәндарга ұшырады. Бір адамның бірнеше рет дауыс беруіне жол бермеу үшін техникалық шаралар қолданылған-жоқ деген мәлімдеме жасалмады. 2018 жылдың 9 қыркүйегінде Қылмыстық кодекс туралы есеп жарияланғаннан кейін, «Ready4Repeal» атты қозғалыс 377A бөлімін жою үшін үгіт жүргізу мақсатында петиция бастады, тіпті Ішкі істер министрлігі мен Заң министрлігі мұндай жоспарлардың жоқтығын мәлімдесе де. Бұл петицияға 44 650 адам қол қойды. Ready4Repeal 2018 жылдың 30 қыркүйегінде 800-ден астам адам қатысқан дөңгелек үстел өткізді. Ал, 377A бабын сақтап қалуға шақыратын петиция 2018 жылдың 24 қыркүйегінде жабылып, 109 000-нан астам қол қою жинады.

Конституциялық мәселелер

377А бабы Сингапур соттарында конституциялық емес деп бірнеше рет күдік тудырды. Барлық шағымдар негізінен Сингапур Конституциясының 12-бабына, барлық адамдарға заң алдында теңдік құқығын кепілдейтін, және Сингапур Конституциясының 9-бабына, барлық адамдарға өмір сүру және жеке бостандық құқығын кепілдейтін баптарға негізделді.

Тан Энг Хонг генерал-прокурорға қарсы

2010 жылдың 24 қыркүйегінде қылмыстық істер жөніндегі адвокат М. Рави өзінің клиенті Тан Энг Хонгтың атынан 377А бабының конституциялықтығын жоққа шығару үшін Жоғарғы сотқа өтініш берді. Тан Энг Хонгқа қоғамдық дәретхананың жабық кабинасында басқа ересек ер адаммен ауыздық әрекет жасады деген айып тағылған болатын. 2011 жылдың 19 наурызында Жоғарғы сот судьясы Лай Сиу Чиу «нақты даудың болмауы» себебімен Танның ісін қараусыз қалдырды. Бұл маңызды, өйткені Сот ережелеріне сәйкес, тек «әбес емес» істер ғана сотта қаралуы мүмкін. Алайда, 2012 жылдың 21 тамызында Апелляциялық сот Лайдың шешімін күштен шығарып, 377А «[Сингапурлықтардың] айтарлық бір бөлігінің өміріне өте нақты және жекелей әсер етеді» деген шешім шығарды және іс қайтадан Жоғарғы сотта қаралуы керек екенін айтты. Танның ісі 2013 жылдың 6 наурызында соңымен дейін тыңдалды және 2013 жылдың 2 қазанында судья Квентин Лох оған қарсы шешім шығарды. Өз шешімінде Лох бұл мәселенің «мораль және қоғамдық құндылықтар» мәселесі екенін және егер оны өзгерту қажет болса, онда бұл Сингапур Парламентінің құзырында екенін жазды. Тан апелляциялық сотқа шағымданып, оның ісі 2013 жылдың 11 қазанында оның өтініші бойынша Лим Менг Суанг және басқа да Бас прокурорға қарсы іспен (төменде қарастырылған) біріктірілді, ол да Апелляциялық сотта қаралып жатқан еді.

Лим Мэн Суан және тағы бір адам

Танның сотқа жүгіну туралы өтінішіне жауап бергеннен кейін, 2012 жылдың 30 қарашасында Лим Менг Суан мен Кеннет Чей Мун Леонның атынан адвокат Питер Лоу жеке конституциялық шағымды ұсынды. 2013 жылдың 14 ақпанында іс жабық түрде тыңдалды, ал 2013 жылдың 9 сәуірінде судья Квентин Лох Танға қарсы шешім қабылдаған себептерге сәйкес шешім шығарды. Лим мен Чи 2013 жылдың 30 сәуірінде апелляциялық сотқа шағымданды. 2013 жылдың шілдесінде, жеке қаржыландыру кампаниясының сәтті аяқталуынан кейін, олар екі жоғары саналатын заңгерді жалдады: Дебора Баркер, KhattarWong LLP-дің аға кеңесшісі, және британдық заңгер, Debevoise & Plimpton серіктесі және Англия мен Уэльстің бұрынғы бас прокуроры Лорд Питер Генри Голдсмит. Голдсмит ақысыз іске қатысуға келісті, бірақ қыркүйек айында судья В.К. Раджа сотта іс бойынша пікір білдіруге рұқсат бермеді, себебі ол заңдық мәселелерді жергілікті заңгерлер шеше алады деп санайтын, ал Сингапур заңнамасы осыны қалайды. 2014 жылдың 29 қазанында, Танның алғашқы шағымынан кейін төрт жылдан астам уақыт өткен соң, Сингапурдың жоғарғы соты – Апелляциялық сот Лим мен Чидің шағымдарын қабылдамады, соның нәтижесінде іс аяқталды. Сот 377А-баптың 9-бапқа сәйкес келетінін, себебі ол заңсыз ұстаудан қорғауға бағытталған, ал 12-бапқа сәйкес келетінін, өйткені ол тек дін, нәсіл және туған жерді ғана атайды, бірақ жыныс, сексуалдық бағдар немесе жыныстық қатынас туралы ештеңе айтпайды деп шешті. The Huffington Post Чее мен Лимнің оқиғасын "Дүниедегі ең бай елдердің бірі қалай негізгі адам құқықтарын шектейді" деген тақырыппен жариялады, ал Bloomberg та бұл шешім туралы мақала жариялады. Үндістанның Жоғарғы соты бір жынысты екі адам арасындағы сексуалдық қатынасты қылмыстық жазадан босатып, профессор Томми Кох 377А-баптың конституциялық дұрыстығына шағымдануға шақырғаннан және Сингапур үкіметінің коммуникация бөлімінің басшысы Жандас Деван 377А-бап жойылатынын үміттене бастағаннан кейін, Жоғарғы сотқа бірнеше конституциялық шағымдар түсті. Үндістанның шешімінен кейін бірінші шағымды 2018 жылдың 10 қыркүйегінде DJ Big Kid сахналық есімімен танылған Джонсон Онг Конституцияның 9-бабына сүйене отырып берді. Екінші шағымды ЛГБТ құқықтарын қорғаушы Чонг Чэ Хонг 2018 жылдың қараша айында ұсынды. Үшінші шағымды зейнеткер дәрігер Тан Сенг Ки 2019 жылдың 20 қыркүйегінде Конституцияның 9, 12 және 14-баптарына сүйене отырып берді. Ол сондай-ақ, Үкімет жеке орындалған әрекеттерге қатысты заңды қолданбаса да, прокурор 377А-бап бойынша қылмыстық іс қозғауға шешім қабылдай алатынын, бұл Қылмыстық процессуалдық кодекстің 14-бабына қайшы келеді деді, ол полициядан "күдікті қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы барлық шағымдарды талап бойынша тергеуді" талап етеді. 2020 жылдың 30 наурызында судья Си Ки Оон үш шағымды бір іске біріктіріп, оларға қарсы шешім шығарды, заңның мақсаты – моральдық құндылықтарды сақтау және ерлер арасындағы барлық ұятсыз әрекеттерді қудалау екенін, 1938 жылы заң қабылданған кезде тек ерлердің жыныстық қатынасы емес, жалпы ұятсыздық қудаланды деді. Ол сондай-ақ, адамның сексуалдық бағдары өзгермейтініне нақты ғылыми дәлелдер жоқ екенін айтты және Парламент оны жоюға лайықты орын екенін тағы да мәлімдеді. 2020 жылдың 31 наурызында апелляциялық шағымдар берілді. 2022 жылдың 28 ақпанында Апелляциялық сот заң қолданылмағандықтан, оған қарсы конституциялық шағымдар қанағаттандырылмағанын шешті.

377А бөлімінің күшін жою

2022 жылдың 21 тамызында Премьер-министр Ли 2022 жылғы Ұлттық күн митингісінде сөйлеген сөзінде 377А-бөлімінің үкімет тарапынан жойылатынын мәлімдеді. Ли: "Менің ойымша, бұл дұрыс шешім және көптеген сингапурлықтар оны қабылдайды. Бұл заң қазіргі әлеуметтік нормаларға сәйкес келеді және гей Сингапур тұрғындарына белгілі бір жеңілдік береді деп үміттенемін". 377А-ны жою туралы заңдар 20 қазанда ұсынылды, 28 қарашада басталған екі күндік пікірсайыспен. 85 дауыспен, 2 қарсы дауыспен неке ұғымын заңдық шағымдардан қорғау үшін конституциялық түзету қабылданды. Екі Жұмысшы партиясы депутаты, Сильвия Лим және Хе Тинг Ру дауыс беруден бас тартты. Прогресс Сингапур партиясының округсіз депутатары Хейзел Поа мен Леонг Мун Вай ұсынылып отырған түзетуге қарсы екендерін мәлімдеді, себебі олар некеге не жататынын анықтау үшін ұлттық референдум өткізу қажет деп санайды. Заң жобасына президент Халима Якоб 2022 жылдың 27 желтоқсанында қол қойды және 2023 жылдың 3 қаңтарында ресми жарияланды, осылайша 377А бөлімі заңдар жинағынан алынып тасталды.

Жоюдан кейінгі жоспарлар

Заң және ішкі істер министрі К. Шанмугам 2022 жылдың қарашасында парламентте 1988 жылдан 2007 жылға дейін ересектер арасындағы өзара келісіммен жасалған жеке әрекеттер үшін "аздаған" ғана адам сотталғанын, ал кейін құқық қорғау практикасы толығымен тоқтатылғанын мәлімдеді. Министр бұл жазбаларды қалай жоюға болатынын қарастыру үшін Ішкі істер министрлігіне (ІІМ) нұсқау беретінін айтты. Заң жобасы қабылданғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, ІІМ осы кезеңде 377А-бап бойынша сотталған 17 адамның қылмыстық іс қағаздары жойылып, күшін жойған деп танылуы мүмкін екенін хабарлады.