Кіріспе
WV23 қабірі, сондай-ақ KV23 деп те аталады, XVIII династияның перғауыны Айдың қабірі. Ол қазіргі Люксор қаласының жанындағы Патшалардың батыс аңғарында орналасқан. Қабір 1816 жылы Джованни Баттиста Белцони табылған. Оның сәулеті Амарнадағы Ахнатонның патшалық қабіріне ұқсас – тік төмен түсетін дәліз "құдық бөлмесіне" жетеді, онда шахта жоқ. Бұл жерлеу камерасына апарады, онда ежелгі заманда қиратылған, бірақ қазір қайта құрылған саркофаг орналасқан. Қабір ежелден-ақ зардап шеккен, Айдың суреті немесе аты қабырғадағы суреттерден жойылған. Оның әшекейлеуі мазмұны мен түсі жағынан Тутанхамонның қабіріне (KV62) ұқсас, бірақ кейбір ерекшеліктері бар. Шығыс қабырғасында балық аулау және құс аулау сахнасы бейнеленген, бұл көрініс әдетте ақсүйектердің қабірлерінде кездеседі, ал басқа патша қабірлерінде мұндай суреттер жоқ.
Tomb WV23, also known as KV23, was the tomb of Ay, a pharaoh of the Eighteenth Dynasty, in the Western Valley of the Kings near modern day Luxor. The tomb was discovered in 1816 by Giovanni Battista Belzoni. Its architecture is similar to that of the royal tomb of Akhenaten at Amarna, with a straight descending corridor leading to a "well chamber" that has no shaft. This leads to the burial chamber, which now contains the reconstructed sarcophagus, which was smashed in antiquity. The tomb had also been anciently desecrated, with many instances of Ay's image or name erased from the wall paintings. Its decoration is similar in content and colour to that of the tomb of Tutankhamun (KV62), with a few differences. On the eastern wall there is a depiction of a fishing and fowling scene, which is not shown in other royal tombs, normally appearing in burials of nobility.
Жерлеу
Ай Жаңа патшалықтың он сегізінші династиясының соңында билік жүргізді. Тутанхамонның уәзірі болған Ай кейіннен оның орнына патша болды. Ол патша болған кезде қарт болғанға ұқсайды және билігі тек төрт жылға созылды. Ол WV23 қабірінде жерленді, бұл Батыс патшалар аңғарындағы қабір, бастапқыда Тутанхамонға арналғаны болжанады. Айдың жерлеу рәсімі салыстырмалы түрде қарапайым болған сияқты, себебі канопалық ыдыс немесе оның ғибадатханасы, сондай-ақ фаянс немесе тас ушабтилердің ешқандай іздері табылған жоқ; саркофагты қоршаған алтынмен қапталған жерлеу киімдерінің де белгілері болмады. Отто Шаден олардың толығымен алынып кеткенін немесе қабірге ешқашан қойылмағанын айтады. Саркофагтың қақпағы ыдысқа ешқашан қойылмаған болуы мүмкін, ол тек алтынмен қапталған мыс розеткалары бекітілген матамен жабылған болуы мүмкін, бұндай нәрсе Тутанхамонның қабірінен табылған. Айдың жерлеуі Хоремхеб немесе ертедегі Рамсес әулетінің патшалары тұсында санкцияланған шабуыл кезінде қиратылған болуы мүмкін, бірақ Хоремхебтің Айдың ескерткіштеріне жасаған қатысы оны ең ықтимал кінәлі етеді. Осы кезде саркофаг қиратылып, Ай мен Тейдің есімдері мен суреттері жойылған, барлық құнды заттар тоналған. KV58 қабіріндегі заттардың WV23-тен келген болуы мүмкін, себебі Айдың есімі Тутанхамонның есімінен гөрі жиі кездеседі, және олар ұрылармен немесе патшалық қабірлерді бөлшектеу кезінде әдейілеп салынған болуы мүмкін. Николас Ривз және Ричард Уилкинсон бұл Айдың денесі сол кезде Хоремхебтің қабірі KV57-де сақталған деген теорияны қолдайды деп санайды. Шаден Айдың денесі WV25 қабірінде кейінгі мумиялармен бірге жерленген қайта оралған "сары қаңқа" болуы мүмкін деп есептейді.
Ашылу
WV23 1816 жылы Джованни Баттиста Белцони кездейсоқ жағдайда тапқан. WV22, Аменхотеп III қабіріне сапар жасағаннан кейін, ол "жаңбырдан кейін шөлден аңғарларға су ағатын әртүрлі жерлерді қарастыру үшін" аңғардың ішіндегі жолын жалғастырды. Оқшауланған тас үйіндісін тапқан соң, ол таяғымен тереңдігін сынап көрді. Тастардың астында терең қуыс бар екенін анықтағаннан кейін, ол жұмысшыларды жалдап, келесі күні оралып келді. Қабір беткі қабаттың астында орналасқан, және екі сағаттың ішінде кіреберіс тазаланды. Белцони бұл қабірді маңызды жаңалық деп санамады:
Мен бұл қабірде үлкен ашылым жасадым деп мақтана алмаймын, бірақ оның қабырғаларында бірнеше қызықты және ерекше боялған суреттер бар; сонымен қатар, оның аумағы мен үлкен бөлменің ортасында қалған саркофагтың бір бөлігінен, бұл белгілі бір тұлғаның жерленген орны болған деп есептеуге болады.
I cannot boast of having made a great discovery in this tomb, though it contains several curious and singular painted figures on the walls; and from its extent, and part of a sarcophagus remaining in the centre of a large chamber, have reason to suppose, that it was the burial place of some person of distinction.
Кейінгі келушілер
Қабірге Джон Гардинер Уилкинсон барып, 1835 жылғы жарияланымда қабірде "ұсатылған саркофаг және ерекше қысқа да сүйкімсіз пропорциядағы нашар фрескалар бар" екенін атап өтті. Карл Ричард Лепсиус 1845 жылы қабірді аралап, бұзылған саркофагты да байқады және Айдың есімі "қабырғалардағы және саркофагтағы аз ғана іздерден басқа, барлық жерде мұқият өшірілгенін" мәлімдеді. Ол сондай-ақ қабырғадағы суреттердің бір бөлігін көшіріп алып, саркофаг жәшігі туралы жазбалар жасады. Ай жерленгеннен кейін көп ұзамай көне заманда зақымданған саркофаг, он тоғызыншы ғасырдың соңында қасақана бұзылып, кейін Каирдегі Египет мұражайына жеткізілді.
Қазба және оның құрамы
1972 жылы қабір толық қазылып, Минесота университетінің Египет экспедициясы (UMEE) тарапынан тазартылды. Қабірдің сыртында негізді табу үшін қазба жұмыстары дереу басталды. Мұндай жағдайлар Энглебах ұсынған теорияны түсіндіруге көмектеседі деген үмітте, бұл қабір Түтанхамон үшін басталуы мүмкін еді; жан-жақты іздеулерге қарамастан, ешқандай із табылмады. Кіреберістің солтүстік жағындағы құрғақ тас қабырғасы, кейінірек салынған деп есептелген, қабірдің құрылысымен бірге салынғаны анықталды, себебі ол қазылған әк тас сынықтарын сақтау мақсатына қызмет етті. Оны алып тастағаннан кейін «көптеген әк тас шаңы мен сынықтары қабір есігіне қарай сатыдан құлап түсті». Содан кейін қабірдің ішінде қазба жұмыстары жүргізілді. Бірінші дәлізден табылған заттар ежелгі және заманауи нәрселердің қосындысы болды; ежелгі заттарға кішкентай киелі орынның немесе қораптың кәрізі, кішкентай ағаш сақал, алтын фольганың бөліктері және фрагментті иероглифтік остракон кірді. Екінші сатыда бөлшектер көп болған жоқ, бірақ олардың жағдайы нашар болғандықтан, қауіпсіздік үшін ішінара цементпен қайта салынды. Екінші дәліздің соңындағы қараңғы толтыру қабаттары су тасқынының кезеңдерін көрсетті, бірақ кейбір жұқа дақтар шіріген ағаштардың болуын көрсете алады. Екінші дәлізден мүсіннің ағаш қолы және розета мен жұлдыз өрнектерімен әшекейленген бес мыс дискі табылды. Екінші дәліз бен құдық камерасы арасындағы есік ежелгі заманда жабылып, бөгелген, себебі сол жерде бөгеудің бөліктері табылған. Құдық камерасында есіктің алдындағы тереңдікте толтыру болды, және тағы бір алтынды мыс розета, адам жамбас сүйегінің жартысы, тағы бір ушабти сақалы, мүсіннен ағаш аяқ және римдік немесе копт дәуіріне жататын қыш ыдыстар табылды. Құдық камерасы мен жерлеу камерасы арасында ешқандай кедергілер қалмады. Жерлеу камерасының ішінде толтыру тегіс емес, есіктен бірте-бірте төмен еңіспен, саркофагты алып тастаған жерде орталықта ойыс болды; қабырғаларға қалдықтар үйілген. Қабырғаларға жақын аймақ бұзылмаған болуы мүмкін деп үміттене отырып, қабырғалар бойымен қазба жұмыстарын жүргізуге дейін камераның ортасы тазартылды. Саркофаг қорабының көптеген сынықтары табылды, бірақ қақпағы табылмады; оның орнына қақпақ тұтас, шығыс қабырғаға қарсы аударылып жатыр. Қызыл граниттен жасалған, қақпақтың дөңгелек пішіні және жазық қабырғалары бар; әшекейлеме ойылып жасалған және жасыл пигментпен толтырылған. Қақпақтың жоғарғы жағында мәтіннің орталық бағанын екі жақтан wedjat көздері шеккен. Қақпақ күтілгендей бағытталған, басы солтүстікке қараған. Дегенмен, еденнен табылған саркофаг сынықтары қораптың басы оңтүстікке қарап орналасқанын көрсетеді. Қақпақтағы картюш толық сақталған және қақпақта елеулі зақым жоқ, яғни ол қораптан құлап түскен жоқ. Шэденнің пікірінше, қақпақ ешқашан орнына қойылмаған болуы мүмкін, оның орнына қабырғаға сүйеніп қалдырылған. Диван немесе төсек үшін алабастр тістердің бір бөлігі, болжамды Тауэрет пішіндес, табылды, бұл Ай кем дегенде бір жерлеу диванымен жерленгенін көрсетеді. Басқа табылған заттарға қораптың бір бөлігі, қорап пішіндес қақпақтың бір бөлігі және мүсіннің қолы кірді. Соңғы бөлмеде саркофагтың тағы да сынықтары, адам сүйектері және ет құмырасының жоғалған бөлігі табылды. Ет құмырасында «Бұлқаң үшін сығымдалған ет, nšmt қайығына жүк ретінде дайындалған» деп жазылған және бұрын Айдың жерлеуіне арналған жабдықтардың бір бөлігі болған.
Сәулет
Қабір кіреберіс баспалдағынан, баспалдақпен бөлінген екі көлбеу дәлізден және үш бөлмеден тұрады. Қабір жоспары бұрынғы патшалық қабірлерге қарағанда, Амарнадағы Эхнатон қабіріне көбірек ұқсас: ол тік осьті, құдығы жоқ құдық камерасын және жерлеу камерасы ретінде пайдаланылған бағаналы залды қамтиды. Жерлеу камерасы да осьтің бір жағына қарай жылжытылған. Жерлеу бөлмесінен кейін әсемделмеген шағын қанағат бөлмесі орналасқан. Қабір үлкен масштабта салынған, дәліздері бұрынғы WV22-ге қарағанда кеңірек. Саркофагты түсіру үшін арқалықтарға арналған ойықтар KV20 қабірінен бері алғаш рет пайда болды.
Жасалған сән
Тек жерлеу камерасы ғана сол дәуірдегі қалыпты жағдайға сәйкес безендірілген. Декоративтік схема Тутанхамонның КВ62 қабірінде көрінгенмен ұқсас; бірнеше сахналар бірдей. Екі қабір де, мүмкін, бір суретшілер тобымен жасалған. Хордың төрт ұлының суреттері алғаш рет кішкентай канопалық камераға кіретін есіктің үстінде патшалық қабірде пайда болады. Батыс қабырғасында Айдың әйелі Тейдің ілесіп, батпақтарда аң аулап жүргені бейнеленген; бұл Жаңа Мемлекет кезеңіндегі патшалық қабір үшін ерекше жағдай. Айдың барлық суреттері және Ай мен Тейдің есімдері жазылған оймалары мұқият жойылды. Тек патшаның "ка" бейнесі өшірілуден құтылды, мүмкін, оның аты сәл өзгеше болғандықтан.