Кіріспе
Көне Египеттің Патшалар аңғарындағы Дейр-эль-Медина ауылы, немесе Дейр-эль-Медина – көне Египет жұмысшыларының ауылы. Бұл Египеттің Жаңа Патшалығының 18-20-шы династиялары кезінде (шамамен б.з.б. 1550–1080 ж.ж.) Патшалар аңғарындағы қабірлерде жұмыс істеген шеберлердің мекені болған. Елді мекеннің көне атауы Сет Маат ("Шындықтың орны") болды, ал онда тұратын жұмысшылар "Шындықтың орнындағы қызметшілер" деп аталды. Христиан дәуірінде Хатор ғибадатханасы Әулие Изидор шейітінің монастыріна айналдырылды, содан египеттік араб тіліндегі Деир эль Медина ("Қала монастыры") атауы шыққан. 1922 жылы Хауард Картердің Тутанхамон қабірін тапқан кезде әлемдік баспасөз назары ауғанда, Бернар Брюер басқарыған команда бұл жерді қазу жұмыстарын бастады. Бұл жұмыс нәтижесінде көне дүниедегі қоғамның өміріне арналған, шамамен төрт жүз жылды қамтитын ең толық құжатталған еңбектердің бірі пайда болды. Қоғамның ұйымдастырылуы, әлеуметтік байланыстары, еңбек және тұру жағдайларын осы деңгейде зерттей алатын басқа ешқандай орын жоқ. Бұл орын Ніл өзенінің батыс жағалауында, қазіргі Луксор қаласының ар жағында орналасқан. Ауыл кішкентай табиғи амфитеатрде жайғасқан, солтүстікке қарай Патшалар аңғарына, шығысқа және оңтүстік-шығысқа қарай жерлеу ғибадатханаларына, ал батысқа қарай Корольдер аңғарына оңай жететін жерде орналасқан. Ауылды жалпы халықтан бөлек салу себебі, қабірлерде атқарылатын жұмыстардың құпиялылығын сақтау болуы мүмкін. Бұл ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасы тізіміне енген.
Deir el Medina , or Dayr al Madīnah, is an ancient Egyptian workmen's village which was home to the artisans who worked on the tombs in the Valley of the Kings during the 18th to 20th Dynasties of the New Kingdom of Egypt (ca. 1550–1080 BCE) The settlement's ancient name was Set maat ("Place of Truth"), and the workmen who lived there were called "Servants in the Place of Truth". During the Christian era, the temple of Hathor was converted into a Monastery of Saint Isidorus the Martyr from which the Egyptian Arabic name Deir el Medina ("Monastery of the City") is derived. At the time when the world's press was concentrating on Howard Carter's discovery of the Tomb of Tutankhamun in 1922, a team led by Bernard Bruyère began to excavate the site. This work has resulted in one of the most thoroughly documented accounts of community life in the ancient world that spans almost four hundred years. There is no comparable site in which the organisation, social interactions, working and living conditions of a community can be studied in such detail. The site is located on the west bank of the Nile, across the river from modern day Luxor. The village is laid out in a small natural amphitheatre, within easy walking distance of the Valley of the Kings to the north, funerary temples to the east and south east, with the Valley of the Queens to the west. The village may have been built apart from the wider population in order to preserve secrecy in view of sensitive nature of the work carried out in the tombs. It is a UNESCO World Heritage Site.
Қазба тарихы
1840 жылдары ауыл маңынан маңызды папирус табылды, сондай-ақ 19 ғасыр бойында көптеген заттар табылған. Археологиялық ескерткішті алғаш рет 1905-1909 жылдары Эрнесто Шиапарелли мұқият зерттеп, көптеген остракаларды ашты. Бернар Брюер басқарған француз экспедициясы 1922-1951 жылдары ауылдың өзін, қоқыс орнын және зиратты толығымен қазып шығарды. Айынышты жағдайға орай, тиісті бақылау болмағандықтан, қалпына келтірілген папирустардың шамамен жартысы экспедиция жетекшісінің біліміне немесе рұқсатына алынбастан жоғалып кеткен деп саналады. Ауылға жақын жердегі құдықтан сауда және әдебиет саласындағы әртүрлі туындылары бар бес мыңға жуық острака табылған. Брюердің экспедициясының құрамында болған Ярослав Черный, 1970 жылы қайтыс болғанға дейін ауылды жартылай ғасыр бойы зерттеді, соның нәтижесінде көптеген тұрғындардың есімдерін анықтап, олардың өмірін сипаттады. Ауылға қарап тұрған төбе, Черный мен Брюердің ауылдағы еңбектерін еске алу үшін "Монт Чернабру" деп аталды.
Ауыл
Ауылдың ең алғашқы анықталған қалдықтары Тұтмоз I (б.з.д. 1506–1493) билік құрған кезеңге жатады, ал оның түпкілікті пішіні Рамсесид дәуірінде қалыптасқан. Өркендеген шағында қалыстың жалпы ауданы 5600 м² болатын, шамамен алты жиырма үйден тұрған. Ауылдың бойымен тар жол өтеді. Ауыл ішіндегі басты жол күннің күшті шағылысы мен ыстығынан сақтау үшін жабылып, шатырланған болуы мүмкін. Үйлер кіреберіс, бас бөлме, екі кішкентай бөлме, жертөлесі бар ас үй және шатырға шығатын баспалдақтан тұратын төрт-бес бөлмеден құралған. Күннің тікелей сәулесінен қашу үшін терезелер қабырғалардың жоғары жағына орналастырылған. Қауым өздері үшін салған қабірлерге кішкентай тас қазылған шағын ғибадатханалар мен кішкентай пирамидалармен әшекейленген жер асты құрылыстары кірген. Орналасқан жеріне байланысты, ауылдың жағымды орта болмағаны айтылады. Қоршалған ауыл, орналасқан тар аңғардың пішінін қайталайды, шөлдің күн сәулесін шағылыстыратын шұбар төбелер мен Гурнет Мурай төбесі солтүстік желді және жасыл өзен аңғарының көрінісін тосып тұрады. Ауыл шамамен б.з.д. 1110–1080 жылдары, Рамсес XI билік құрған кезеңде (оның қабірі Патшалар аңғарында салынған соңғы патшалық қабір болды) қабір тонау, ливиялық шабуылдар мен азамат соғысының тұрақсыздығының күшеюіне байланысты тасталып кеткен. Кейіннен Птолемейлер оның құрметіне арналған ежелгі ғибадатхана орнында Хаторға арналған ғибадатхана салған.
Дейр әл-Мединаның тарихи мәтіндері
Қалған мәтіндер ірі тарихи оқиғаларды емес, күнделікті өмірдің оқиғаларын жазады. Жеке хаттар ауыл тұрғындарының әлеуметтік қарым-қатынасы және отбасылық өмірі туралы көп мәлімет береді. Ежелгі экономика бағалар мен айырбас туралы ақпарат беретін сату-сауда мәмілелерінің жазбалары арқылы куәландырылған. Дұғалар мен дұғалар туралы жазбалар құдай туралы қарапайым халықтың түсініктерін көрсетеді, ал ежелгі құқық пен тәжірибені зерттеушілер ауылдан алынған мәтіндерде мол ақпарат көзін табады. Мыңдаған папирустар мен остракалар әлі жариялауды күтіп тұр.
Ауыл өмірі
Елді мекенде египеттіктер, нубиялықтар және азиялықтар аралас тұрғын халық қоныстанды, олар жұмысшы ретінде жұмыс істеді (тас кесушілер, гипстеушілер, су тасымалдаушылар), сондай-ақ патша қабірлері мен ғибадатханаларын басқаруға және безендіруге қатысты. Шеберлер мен ауылдықтар екі топқа бөлінді – оң және сол жақ топтар, олар қабір қабырғаларының қарама-қарсы беттерінде жұмыс істеді, бұл кеме экипажына ұқсас болды. Әр топтың бастығы ауылды және оның жұмысын қадағалап отырды. Ес-Сед сияқты үлкен мерекелерде жұмысшыларға тойды сәнмен өткізу үшін қосымша азық-түлік пен сусын берілді. Жұмыс аптасы сегіз күннен тұрды, одан кейін екі күн демалыс берілді. Алайда, айына алты күн демалыс жиі ауру, отбасылық жағдайлар және қабірдің жазушысы жазғандай, әйелімен дауласу немесе басы ауырғандықтан ұзартылуы мүмкін. Мерекелерге арналған күндерді есептегенде, Мернептаның билігінде (б.з.д. 1213–1203 ж.ш.) ауыл тұрғындарының жылдың үштен бір бөлігі демалысқа кетті. Демалыс күндері жұмысшылар өз қабірлерін салуға мүмкіндік алды. Ежелгі Египеттегі ең шебер қолөнершілердің бірі болғандықтан, олар патша қабірлерін қазып, безендірді, сондықтан олардың өз қабірлері Батыс жағалаудағы ең әдемі қабірлердің қатарында саналады. Жұмысшылардың лауазымдары ізденіс пен құрметке лайық деп есептелді және олар мұрагерлікпен берілді. Табылған махаббат әндерінің мысалдары ерлер мен әйелдер арасындағы достық қарым-қатынастарды және олардың екеуінің де әлеуметтік ішімдік ішуді қалай дамытқанын көрсетеді. Египеттіктердің қарапайым халық арасындағы некелері моногамды болды, бірақ сақталған жазбалардан неке және үйлену рәсімдері туралы көп мәлімет жоқ. Әдетте, жұбайлар алты-жеті балалы болып, кейбіреулері он балаға дейін туды. Ажырасу, ажырасу және қайтадан үйлену орын алды. Меримат анасының мінез-құлқына байланысты ажырасуды қалағаны туралы жазылған. Әйел құлдар әйелі бала туа алмаған жағдайда оның орнына бала тудырып, осылайша мәртебесін көтеріп, бостандыққа қол жеткізе алатын. Ауыл тұрғындары қабырғалы ауылға еркін кіріп-шыға алатын, бірақ қауіпсіздік мақсатында жұмысқа қатысты дұрыс себептері бар адамдар ғана ауылға кіре алатын. Үкімет әйелдерге астықты ұнтақтау және кір жууға көмектесетін қызметшілер берді. Жұмысшылардың әйелдері балаларына күтім жасап, нан пісірді, бұл қоғамдағы басты азық-түлік көзі болды. Есімдерінде белгілі бір діни мәртебесі бар әйелдердің көпшілігі жетекшілерге немесе жазушыларға үйленді және жергілікті ғибадатханалар мен храмдарда, тіпті Фиваның ірі храмдарында әнші немесе әнші қызметтерін атқаратын ресми лауазымдарды иеленді. Сыра пісіру әдетте Үй иесінің қадағалауымен жүзеге асырылды, бірақ жұмысшылар осы процесті бақылауды жұмыстан демалуға заңды себеп деп есептеді.
Заң және тәртіп
Жұмысшылар мен олардың отбасылары құл емес, сот жүйесіне жүгінуге құқылы еркін азаматтар еді. Қағида бойынша, кез келген египеттік везирге шағымдануға және өз теңдестерінен сот талғауын талап етуге құқылы болды. Қоғамның өз соты болды, ол бригадир, орынбасарлар, шеберлер және сот хатшысынан тұратын, азаматтық және кейбір қылмыстық істерді, әдетте тауарлар мен қызметтер үшін төлем жасалмауына байланысты қарауға уәкілеттік алған. Ауыл тұрғындары өздерінен қорғаныс жасады, ал істер бірнеше жылға созылуы мүмкін, полиция бастығына қатысты бір даудың шешілуі он бір жылға созылды. Дейр-эль-Медина халқы әділеттілік мәселелері қоса алғанда, өмірінің көптеген жақтары бойынша оракулдармен кеңесетін. Сұрақтар дін қызметкерлері құдайдың мүсінін көтеріп жүргенде жазбаша немесе ауызша қойылатын. Оң жауап мүсіннің төмен иелуімен, ал теріс жауап мүсіннің кері тартылуымен білдірілуі мүмкін. Егер сот шеше алмаған әділеттік мәселесі туындаса, құдайдың мүсіні айыпталушыға жеткізіліп, "Менің тауарымды ұрлаған – ол ба?" деп сұралатын. Егер мүсін мақұлдағандай болса, айыпталушы кінәлі деп танылатын. Алайда, кейде айыпталушы кінәсін жоққа шығарып, басқа оракулмен кеңесуді талап ететін, ал ол сәтсіз аяқталған жағдайда үшінші оракулмен кеңесуді сұраған. Кінәлілік анықталғаннан кейін сот үкімі шығарылып, айыпталушы өтемақы төлеп, жазасын алған. Египеттіктер оракулдың жаза ретінде адамдарға ауру немесе соқырлық әкелуге, ал сыйлық ретінде керемет жазылуға қабілетті деп сенген.
Медициналық көмек
Дейр-эль-Мединадағы жазбалар мен остракалар Жаңа патшалықтың медициналық тәжірибесіне терең әсерлі үңілуді қамтамасыз етеді. Мысырдың басқа да аймақтарындағы сияқты, Дейр-эль-Медина жұмысшылары мен тұрғындары да денсаулық мәселелері үшін медициналық ем, дұға және сиқыр арқылы көмек алған. Дегенмен, Дейр-эль-Мединадағы жазбалар белгілі бір деңгейдегі ерекшеленуді көрсетеді, себебі ауылдағы жазбаларда пациенттерді қабылдап, ем тағайындаған "дәрігер" және шақалдың шағуына сиқырмен ем жасайтын "шақал сиқыршысы" есімдері кездеседі. Дейр-эль-Мединадан табылған денсаулыққа қатысты мәтіндердің таралуы да әртүрлі болды. Сиқырлы дұғалар мен емдеулер жұмысшылар арасында кеңінен таралған; тіпті бір жұмысшыдан екіншісіне дұғалар жіберілген жағдайлар да бар, арада "білімді" делдал болмаған. Алайда, жазба түріндегі медициналық мәтіндердің саны азырақ болған сияқты, себебі рецепттер жазылған небары бірнеше острака ғана табылған, бұл тәжірибелі дәрігердің күрделі емдік құралдарды өзі дайындағанын көрсетеді. Сондай-ақ, жазушының медициналық ингредиенттер сұрап жібергенін көрсететін бірнеше құжаттар бар, бірақ олардың дәрігердің рецепті бойынша жіберілгені ме, әлде үйден дайындалатын ем үшін ме екені белгісіз.
Шабуылдар
Патшаның құрылыс қызметі, атқаратын жұмысының маңыздылығын ескере отырып, әдетте жақсы ұйымдастырылды. Маатқа тиісті жалақы төлеу діни міндет болды және ол Мааттың негізгі бөлігін құрады. Бұл жүйе бұзылғанда, мемлекеттің жалпы жағдайындағы проблемаларды көрсетті. Темір дәуірінің басталуы және империяның құлдырауы экономикалық тұрақсыздыққа алып келді, оның ішінде инфляция ерекше көзге түсті. Маат кодексінде баяндалған жоғары идеалдар шиеленісіп, жұмысшылардың наразылығына себеп болды. Рамзес III билігінің шамамен 25-ші жылы (б.з.д. 1170 ж.) қабір жұмысшылары жабдықтардың кешігуінен қатты ашуланып, құралдарын тастап, жұмыстан бас тартты. Бұл тарихтағы алғашқы отырып ереуіл болуы мүмкін. Олар уәзірге астық жетіспеушілігіне шағымданып хат жазды. Ауыл басшылары олармен келісуге тырысты, бірақ жұмысшылар наразылықтары шешілмейінше жұмысқа қайтудан бас тартты. Олар ақсақалдарға "қатысты серттермен" жауап берді. "Біз аштық көріп отырмыз", - деді жұмысшылар, "осы айда он сегіз күн өтті" және олар әлі де үлестерін алмаған еді. Олар өздері бидай сатып алуға мәжбүр болды. Олар басшыларға фараонға немесе уәзірге хабарласып, мәселелерін шешуді тапсырды. Билік олардың шағымдарын тыңдап, шешім қабылдады, ал жұмысшылар келесі күні жұмыстарына оралды. Одан кейін бірнеше ереуіл болды. Солардың бірінен кейін, ереуіл жетекшісі жұмысшыларды өзіне еріп келуді сұрағанда, олар оған "жеткілікті" деді және жұмысқа қайтты. Бұл соңғы ереуіл емес еді, бірақ олар бидайдың тұрақты жеткізілімін қалпына келтірді және Рамзес III билігінің қалған жылдарында ереуілдер тоқтатылды. Алайда, басшылар билікті қолдағандықтан, жұмысшылар оларға енді сенбей, өз өкілдерін сайлады. Көмекейшілердің қосымша шағымдары бастапқы даудан кейін қырық және елу жыл өткен соң, Рамзес IX және Рамзес X билігінде тіркелді.
Қабір тонау
Рамзес IV билік құрғаннан кейін (б.з.д. 1155–1149 жж.) ауылдың жағдайы күрт нашарлай бастады. Кейде жаудың қаупінен жұмыс істеу мүмкін болмайтын. Астықпен жабдықтау нашарлап, одан кейін ереуілдер жиіледі. Қабір тонаушылардың саны көбейді, олар көбінесе қабірдің артқы жағынан тоннель қазып кіретін, мөрді бұзбау үшін және өздерін жасыру үшін. Қабір тонау мәдениеті қалыптасты, оған олжаны сатып алушылар және тіпті пара ақысы алған кейбір шенеуніктер де кірді. Визирлер қабірлерді тексергенде, мөрлердің бұзылғанын анықтау үшін, қабірдің тоналғанын жасыратын. Егер қабір тонаушыларды ұстаса, олардан олжаның қайда екенін және олардың серіктерін білу үшін аяқ-қолын бұрап, жазалайтын. Эббот папирусы бірде шенеуніктер кінәліні табуға тырысқанда, азаптап, бір қайта-қайта қылмыс жасаған адамнан мойындау алғанын хабарлайды. Бірақ визир күдіктінің осылай оңай тапсырылғанына күдіктенді, сондықтан визир одан тонаған қабіріне жетелеуін сұрады. Ол оларды ешқашан пайдаланбаған, дайын емес қабірге алып барды және ол Изиданың қабірі деп мәлімдеді. Олар олжаны қайтарып алғаннан кейін, оны қабірге қайтармай, қазынаға қосты.
Дейр әл-Медина көркем әдебиетте
Француз египтологы және жазушы Кристиан Жак Дейр-эль-Медина мен оның шеберлерін, сондай-ақ сол дәуірдегі Египет саяси өмірін зерттейтін тетралогия жазды. Дейр-эль-Медина Барбара Мерцтің (Элизабет Петерс атымен жазған) «Амелия Пибоди» сериясының кейбір кешірек кітаптарында да еске алынады. Ауыл кейбір сахналарға орталық болып табылады, ал серияның соңында құрамындағы египтолог Радклиф Эмерсон бұл жердегі қазба жұмыстарын жүргізгені және оны құжаттағаны үшін марапатқа ие болады.