Кіріспе
Мысырлық қабір, мүмкін, Фараон Ахенатонның қабірі. KV55 – Мысырдағы Патшалар аңғарындағы қабір. Оны Эдвард Р. Айртон 1907 жылы Теодор М. Дэвис үшін жұмыс істеген кезде тапқан. Бұл қабірде табылған мәйіттің атақты патша Ахенатонға тиесі екендігі жөнінде көптен бері пікірлер айтылып келеді, сонымен қатар бұл мәселе көп дауға түскен. 2010 жылдың ақпан айында жарияланған генетикалық және басқа да ғылыми зерттеулердің нәтижелері, сол жерде жерленген адамның Аменхотеп III-тің ұлы және Тутанхамонның әкесі екенін растады. Зерттеу сондай-ақ оның қайтыс болған кездегі жасы Ахенатонның жасына сәйкес келетіндігін көрсетті, осылайша бұл мәйіттің Ахенатонға тиесі екеніне көз жеткізілді. Дегенмен, мумияның жасы туралы бағалауға және KV55-ті Ахенатонның қабірі деп анықтауға қарсы пікірлерді білдіретін жұмыстар көптеп жарияланды. Қабірдің тарихы және оның жалғыз иесінің кім екендігі де мәселелі болып қала береді. Бұл қабірдің Амарна қаласы тасталғаннан және ондағы патшалық некрополі бұзылғаннан кейін, он сегізінші династияның соңында жасалған патшалық сақтау және қайта жерлеу орны деп есептеледі. Табылған заттарға сүйенсек, қабірде бірнеше адам бір уақытта немесе әртүрлі уақыттарда жерленген болуы мүмкін. Осы орайда патшайым Тия ең көп айтылады. Сондай-ақ, қабірге кейінірек, әрине, жиырмасыншы династия кезінде қайта кіргені анық. Сол кезде қабірде болған басқа да, болжамды адамдар алынып, (мүмкін) KV35 қабіріне көшірілген, ал қалған мумия мен кейбір артефакттар зардап шегіп, тасталып кеткен. Қабірдің мазмұнының әртүрлілігіне байланысты оған көбінесе «Амарна сақтауы» деген ат беріледі.
KV55 is a tomb in the Valley of the Kings in Egypt. It was discovered by Edward R. Ayrton in 1907 while he was working in the Valley for Theodore M. Davis. It has long been speculated, as well as much disputed, that the body found in this tomb was that of the famous king, Akhenaten, who moved the capital to Akhetaten (modern day Amarna). The results of genetic and other scientific tests published in February 2010 have confirmed that the person buried there was both the son of Amenhotep III and the father of Tutankhamun. Furthermore, the study established that the age of this person at the time of his death was consistent with that of Akhenaten, thereby making it almost certain that it is Akhenaten's body. However, a growing body of work soon began to appear to dispute the assessment of the age of the mummy and the identification of KV55 as Akhenaten. Both the tomb's history and the identification of its single occupant have been problematic. It is presumed to be a royal cache and reburial dating from the late eighteenth dynasty, prepared after the abandonment of Amarna and the dismantling of the royal necropolis there. On the basis of the recovered artifacts, it is also suggested that the burial once contained more than a single occupant, either interred on one occasion or over a period of time. Queen Tiye is most often named in this context. It is also clear that the tomb was re entered at a later time, almost certainly during the twentieth dynasty. At that time, any additional, hypothetical occupants of the tomb would have been removed and (possibly) relocated to KV35, while the remaining mummy and some of the other artefacts were desecrated and abandoned. The tomb is often referred to as the "Amarna cache", given the mixed nature of its contents.
Ашу және қазба жұмыстары
КВ55 кіреберісін Айртон 1907 жылғы 6 қаңтарда ашты. Оның табылуы туралы Дэвис келесі күні хабардар болды. Қабірге алғаш рет 9 қаңтарда Айртон, Дэвис, Джозеф Линдон Смит және (ежелгі заттар қызметінің өкілі ретінде) Артур Вейгалл кірді. 1907 жылғы 11 қаңтарда табылған заттар фотоға түсірілді. Содан кейін Айртон қабірді тазалауды бастады. 1907 жылғы 25 қаңтарда табыт пен мумия өз орнында тексерілді. Дэвистің Гастон Маспероға жазған хатына сәйкес, KV55-тен табылған кейбір заттар 1908 жылдың қаңтарында да әлі өз орнында болды, ал оларды зерттеу және сақтау жұмыстары сол кезде де жалғасып жатты. 1921 жылы Говард Картер қабірдің оңтүстігін қазып жатқанда, KV55-ке тиесілі болған бірнеше заттарды тапты. Олардың ішінде жасмырттан жасалған жылтырату құралы және жерлеу матасынан қалған мыс гүлдердің сынықтары бар. Қазылғаннан кейін қабірдің кіреберісіне бастапқыда болат есік орнатылды, бірақ кейін ол алынып, тас бөгетпен ауыстырылды. 1944 жылға қарай бұл бөгет құлап, қабірдің кіреберісін қалдықтармен толтырды. 1993 жылы қабірді Лайла Пинч Брок тағы да тазартты. 1996 жылы ол Египеттегі Америка зерттеу орталығының гранты арқылы сатылар мен жерлеу камерасындағы жабын жұмыстарын жүргізді.
КВК
KV55 табылғанға үш күн бұрын Айртон KV55 кіреберісінің тікелей үстінде орналасқан және онда жиырмасыншы династия үлгісіндегі құмыралар бар тау жынысындағы (қазір KVC деп белгіленген) бір қуысты тапты. Бұл қуыс аяқталмаған қабір салуға арналған бастама болуы мүмкін, ал оның ішіндегі заттар KV54-те табылған бальзамдау жиынтығымен салыстырылуы мүмкін. Бірақ, бұл жаңалық толыққанды жарияланбағандықтан, оның ішіндегі заттардың нақты мәні, құмыралардың жасалған мерзімі және оның KV55-ке қатысы (болған жағдайда) қазір нақты емес.
Орналасуы және жалпы көрінісі
KV55 – салыстырмалы түрде кішкентай, әшекейленбеген, бір камерадан тұратын қабір, оның жалпы ұзындығы 27,61 метрге жетеді.
Кіреберіс
Қабірге 20 сатырдан тұратын баспалдақпен кіріледі, ол тасқа қазылып жасалған және үстінен шығып тұрған таспен жабылған. 1993 жылы Пинч Брок тапқан остракон қабірдің жоспары ретінде түсіндірілді және бастапқы қазылғаннан кейін кіреберіс кеңейтілген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл мүмкіндік қабір кіреберісіндегі шеберлердің белгілерімен де расталады. Баспалдақ кеңейтіліп, төбесі көтеріліп, сатыр саны арттырылған сияқты. Дегенмен, оның бұл мәлімдемесі алғашқы табылған кезде жасалған басқа есептермен расталмағандықтан, Вейгаллдың сөзі күмәнді болып қалады. Бірінші қабырғаның бір бөлігі ежелгі заманда бұзылып, қабір бірінші қабырғаның қалдықтарының алдына орнатылған, бос әктас сынықтарынан тұрғызылған екінші қабырғамен жабылған. Вейгалл осы тізбектелген жабылуларды дұрыс сипаттамағандықтан, екінші қабырға толық күйінде табылған ба, әлде бірінші қабырға сияқты бұрыннан бөлшектелген бе, белгісіз.
Коридор
Кіреберістің арғы жағындағы көлбеу дәліз ішінара қиыршықтармен толтырылған. Екінші қабырға осы қиыршықтардан алынған материалдың үстіне салынғандықтан, толтыру бастапқы жерлеу кезінде жасалған болуы мүмкін. 1907 жылға қарай бұл қиыршықтар жерлеу камерасына таралып кеткен. Дәліздің төбесі мен қабырғаларындағы дақтар бұрын қабірге су кіргенін көрсетеді. Қоштабаның ішінде табылған төрт сиқырлы кірпіш, оның иесінің Ахенатон екендігіне дәлел келтіреді. Олардың екеуі иератикалық жазумен жазылған, бірақ жақсы сақталмағандықтан иесінің аты белгісіз. Ал қалған екеуі сапалырақ, оларда Озирис Неферкхеппруре Ваенре есімдері жазылған иероглифтер бар, бұл Ахенатонның есімін білдіреді. Төрт кірпіштің де дұрыс бағытта орналасқандығы және олардың үшеуінің қоштабқа жақын орналасқандығы, олардың жиынтық ретінде жасалғанын және осы қоштабтың соңғы иесі – Ахенатон үшін арналғанын көрсетеді.
Мумияны анықтау
Алайда, қабірден табылған мумияны екі дәрігер алғаш рет әйелге тиесілі деп анықтады. Бұл Дэвисті Тии патшайымының мумиясын тапқан деген тұжырымға жеткізді және ол осы жайтты «Тии патшайымының қабірі» деп жариялады. Бұл алғашқы анықтамаға себепкер болған факторлар ретінде мумияның (әдеттегідей әйелге тән) қолдарының орналасуы, өлімнен кейінгі таз сүйектерінің зақымдануы және еркек жыныс мүшелерінің жоқтығы айтылды. Бірақ анатомиялық сарапшы Графтон Эллиот Смит бірнеше айдан кейін Каирде бас сүйектері мен сүйектерін зерттегенде, олар жас еркекке тән екенін, кең жамбасы, төмен қарай иілген жақ сүйегі және созылмалы гидроцефалия салдарынан деформацияланған бас сүйегі бар екенін анықтады. Ол өлім жасын шамамен 25 жасқа бағалады, бірақ кейін дене Фрелих синдромынан зардап шеккен болуы мүмкін екенін айтты, бұл қалыпты сүйек жетілуін кешіктіруі мүмкін. Бұл нәтижелер Вейгалл, Масперо және Смиттың қабірден табылған басқа да мәліметтерге сүйене отырып, дене Ахнатонға тиесілі деген алғашқы пікірлерін қолдайды. Кейінгі зерттеулер Смиттың мумия жас еркекке тиесілі екенін анықтағанын растады (әпкелік белгілері болғанымен), бірақ өлім жасын шамамен 20 жасқа дейін төмендетті. Бұл қайта тексерулер денеде жетілудің кешігу белгілері жоқ екенін, ал бас сүйегінің ерекше пішіні болғанымен, қалыпты емес емес екенін көрсетті. Дегенмен, Ахнатонның бейнелері стилизацияланған болғандықтан, ұқсастықтың болмауы шешуші емес. Тутанхамон қабірінің табылуынан кейін, оның мумиясы мен KV55 қабірінен табылған дене арасында ұқсастық байқалды, ал кейінгі сынақтар екеуінің де бірдей қан тобы (A2) және сарысу антигені (MN) бар екенін көрсетті, бұл Тутанхамон мен KV55 қабірінен табылған адамның бір-бірімен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Осы себептерге байланысты жас есебінің дұрыстығы бірнеше рет күмәндандырылды. Бірнеше зерттеулер мумия шамамен 25-26 жасында қайтыс болған еркекке тиесілі екенін көрсетті; Смитпен қатар Дуглас Э. Дерри және Рональд Г. Харрисон да осы тұжырымға келді. Джон Р. Харрис 1980 жылдардың соңында оның жасын 35 жас деп ұсынды, ал Джойс Филер 2000 жылдардың басында 20 жастың басында деп ұсынды. Соңында, 2000 жылдардың соңында жасалған КТ сканерлеу нәтижелері, 2010 және 2016 жылдары жарияланды, мумия 35-45 жас аралығында қайтыс болғанын көрсетті, бұл сарапшылардың мумия Ахнатонға тиесілі деген теориясын қолдайды деп санайды. Алайда, бірқатар сарапшылар бұл нәтижелерге қарсы шығып, Хоуасс және т.б. өлімде үлкен жасқа ие болу үшін жеткілікті дәлел келтірмегенін мәлімдеді. Шындығында, 2010 жылғы түпнұсқалық мақалада омыртқаның бір ғана дегенерациялық нүктесі келтірілген, ал басқа талдаулар, мысалы, Струальдікі.
Қайта құру
KV55 табылған қорғанда хронологиялық және діни аномалиялардың жиынтығы кездеседі. Аменхотеп III-нің есімі мен лақабы жазылған заттар осы патшаның өмір сүрген кезеңіне сай болуы мүмкін және оларды патшайым Тияның мүліктері деп түсіндіруге болады. Тияның есімі жазылған басқа да заттар (мысалы, киелі орын және жиһаз элементтері) оған тиесілі екені анық. Ахнатонның қатысуы бастапқыда оған арналған заттармен (мысалы, сиқырлы кірпіштер) және оның пайдалануына бейімделген заттармен (мысалы, табыт және канопалық құмыралар) көрсетілген. Дегенмен, KV55 ішіндегі осы екі жерлеудің бастапқысы болғаны екі күмәнді. WV22 қабірінен табылған мәліметтерге сәйкес, Аменхотеп III Тияны өзінің қабірінде жерлеуге дайындаған. Алайда, Тияның күйеуінен он екі жылға дейін артық өмір сүргендігі осы жоспарларды күлкіге айналдырған сияқты. Екінші жағынан, KV55 ғибадатханасындағы жазулар Тияның ұлы Ахнатонмен Амарнада жерленгенін көрсетеді. Ахнатонның өзі Амарнадағы патшалық қаласында өзі дайындаған қабірге жерленгені анық. Қабірдің бастапқы жабылуы Тутанхамонның мөрімен белгіленген-белгіленбегені белгісіз болғанымен, оның лақабын қамтитын бірнеше кішкентай мөрлер KV55-тегі қайта жерлеумен байланысты болуы мүмкін, өйткені ол Тияның (Тутанхамон таққа отырғанға дейін бірнеше жыл бұрын қайтыс болған) немесе Ахнатонның (болжамды түрде, оның регенті және тікелей мұрагері Сменхкаремен жерленген) бастапқы жерлеу дайындықтарына қатыспаған болуы мүмкін. Николас Ривз ұсынған сценарий бойынша: Ахнатон мен оның анасы, патшайым Тия, бастапқыда Ахнатонның жаңа астанасы Ахтатонға (қазіргі Амарна) жерленген, бірақ олардың мумиялары Тутанхамонның билігінде Ахтатон толығымен тастап кетілгеннен кейін KV55-ке көшірілді. KV55 есігі Тутанхамонның атымен мөрленген. Мұнда мумиялар шамамен 200 жыл сақталған, содан кейін жақын маңдағы Рамзес IX (KV6) қабірін қазып жатқан жұмысшылар оны тауып алған. Осы уақытқа дейін Ахнатон "еретик патша" ретінде айыпталған; нәтижесінде, Тия патшайымының саркофагы оның лас болуынан асығыс түрде алынып тасталды, тек оның айналасындағы алтынмен қапталған ағаш ғибадатханасы қалды, оны алып тастау үшін бөлшектеу қажет болды. Ахнатонның бейнесі ғибадатхананың ою-өрнегінен кесілді. Сонымен қатар, алтын бет маскасы Ахнатонның саркофагынан жұлынып алынды және оның сәйкестендіру белгісі иероглиф жазуынан жойылды, осылайша оның иесін ұмыттырды. Соңғы қорлау ретінде табытқа үлкен тас лақтырылды. Алайда, ежелгі Египеттегі патшалық биліктің символы - өте жақсы жасалған бүркіт көкірегі - осы мумияның басына қойылған күйінде табылған.
KV55-ті кейінірек пайдалану
1923 жылы Гарри Бертон KV55-ті Говард Картердің Тутанхамон қабірін қазу жұмыстарын фотоға түсірген суреттерін дамыту үшін қараңғы бөлме ретінде пайдаланды.
Әдебиетте
KV55 қазбасының табылуы және ашылуы египтолог Барбара Мерцтің (Элизабет Петерс атымен жазған) "Тектестікті сақтайтын маймыл" романындағы оқиғалардың бірі болып келтіріледі.