Тутaнхaмонның қабірі: Ежелгі Египеттің құпиясы

Кіріспе

Ежелгі Египет қабірі

Тутанхамонның қабірі, сондай-ақ оның қабір нөмірімен белгілі, KV62, – ежелгі Египеттің XVIII династиясының перғауыны Тутанхамонның (шамамен б.з.д. 1332–1323 жылдары билеген) мәйіт сақталынатын орны, Патшалар аңғарында орналасқан. Қабір төрт бөлмеден, кіреберіс сатысы мен дәлізден тұрады. Бұл сол кездегі басқа египеттік патшалық қабірлерге қарағанда кішірек және аз безендірілген, және ол, мүмкін, патшалық емес адам үшін салынған қабір болған, кейіннен Тутанхамонның ерте қайтысынан соң оған бейімделген. Басқа перғауындар сияқты, Тутанхамон да сандықтар, жиһаздар, киім-кешек және зергерлік бұйымдар сияқты көптеген жерлеу заттарымен және жеке мүліктерімен бірге жерленді, бірақ бұл заттар шектеулі кеңістікте тығыз орналастырылуға тиіс болды. Қабірге жерленгеннен кейін бірнеше жыл ішінде қарақшылар екі рет кірді, бірақ Тутанхамонның мумиясы мен жерлеу заттарының көп бөлігі зақымдалмады. Қабірдің аңғардың еденіне қазылған төменгі орналасуы, кіреберісінің су тасқыны мен қабір құрылысынан қалған қалдықтармен жасырылуына мүмкіндік берді. Осылайша, аңғардағы басқа қабірлерден айырмашылығы, ол III аралық кезеңде (шамамен б.з.д. 1070–664 жылдары) құндылықтарынан айырылмады. Тутанхамонның қабірін 1922 жылы Говард Картер басқарған қазба жұмыстары ашты. Жерленген заттардың көптігі мен әсемдігі бұқаралық ақпарат құралдарында үлкен қызығушылық туғызды және қабір Египтология тарихындағы ең танымал жаңалыққа айналды. Картердің демеушісі, Карнарвон графының қазба барысында қайтыс болуы қабірге қарғыс түскені туралы болжамдарға себеп болды. Бұл жаңалық Тутанхамонның билеу кезеңінің тарихы және оған дейінгі Амарна дәуірі туралы шектеулі мәліметтер берді, бірақ ол бай ежелгі египеттіктердің материалдық мәдениеті мен ежелгі қабір тонаудың үлгілерін түсінуге көмектесті. Тутанхамон ең танымал перғауындардың бірі болды, ал оның қабірінен табылған кейбір заттар, мысалы, оның алтыннан жасалған жерлеу маскасы, ежелгі Египеттің ең танымал өнер туындыларының біріне айналды. Қабірдегі заттардың көпшілігі Каирдегі Египет мұражайына жіберілді және қазір Гизадағы Ұлы Египет мұражайында сақталады, бірақ Тутанхамонның мумиясы мен саркофагы әлі күнге дейін қабірде қойылған. Қабірдің табылғанынан бері су тасқыны мен туристердің көптігі оған зақым келтірді, сондықтан туристердің қысымын азайту үшін қабірдің жанына жерлеу камерасының көшірмесі салынды.

The tomb of Tutankhamun, also known by its tomb number, KV62, is the burial place of Tutankhamun (reigned c. 1332–1323 BC), a pharaoh of the Eighteenth Dynasty of ancient Egypt, in the Valley of the Kings. The tomb consists of four chambers and an entrance staircase and corridor. It is smaller and less extensively decorated than other Egyptian royal tombs of its time, and it probably originated as a tomb for a non royal individual that was adapted for Tutankhamun's use after his premature death. Like other pharaohs, Tutankhamun was buried with a wide variety of funerary objects and personal possessions, such as coffins, furniture, clothing and jewelry, though in the unusually limited space these goods had to be densely packed. Robbers entered the tomb twice in the years immediately following the burial, but Tutankhamun's mummy and most of the burial goods remained intact. The tomb's low position, dug into the floor of the valley, allowed its entrance to be hidden by debris deposited by flooding and tomb construction. Thus, unlike other tombs in the valley, it was not stripped of its valuables during the Third Intermediate Period (c. 1070–664 BC). Tutankhamun's tomb was discovered in 1922 by excavators led by Howard Carter. As a result of the quantity and spectacular appearance of the burial goods, the tomb attracted a media frenzy and became the most famous find in the history of Egyptology. The death of Carter's patron, the Earl of Carnarvon, in the midst of the excavation process inspired speculation that the tomb was cursed. The discovery produced only limited evidence about the history of Tutankhamun's reign and the Amarna Period that preceded it, but it provided insight into the material culture of wealthy ancient Egyptians as well as patterns of ancient tomb robbery. Tutankhamun became one of the best known pharaohs, and some artefacts from his tomb, such as his golden funerary mask, are among the best known artworks from ancient Egypt. Most of the tomb's goods were sent to the Egyptian Museum in Cairo and are now in the Grand Egyptian Museum in Giza, although Tutankhamun's mummy and sarcophagus are still on display in the tomb. Flooding and heavy tourist traffic have inflicted damage on the tomb since its discovery, and a replica of the burial chamber has been constructed nearby to reduce tourist pressure on the original tomb.

Жерлеу және тонау

Тутанхамон шамамен б.з.д. 1334 және 1325 жылдар аралығында, Жаңа патшалық кезінде Он сегізінші династияның соңында перғауын ретінде билік жүргізді. Ол Ахенатонның (әлде болжамда, оның әкесі) өлімінен және Нефернеферуатон мен Сменккардың қысқа ғана биліктерінен кейін бала кезінде таққа отырды. Ахенатон ежелгі Мысыр дінін түбінен өзгертіп, жалғыз құдай Атонға табынып, басқа құдайларды мойындамады, осымен Амарна кезеңі басталды. Тутанхамонның маңызды істерінің бірі – дәстүрлі діни амалдарды қайта орнату болды. Оның есімі Ахенатонның құдайына сілтеме жасайтын Тутанхатоннан, дәстүрлі пантеонның маңызды құдайларының бірі Амонды құрметтейтін Тутанхамонға өзгертілді. Сол сияқты, оның әйелінің аты Анхесенпаатеннен Анхесенамунға өзгертілді. Тутанхамон билікке келгеннен кейін көп ұзамай Патшалар аңғарында толық көлемдегі патшалық қабір салуға бұйрық берді, бұл сол дәуірдегі екі қабірдің бірі болуы мүмкін – WV23 немесе KV57. KV62 бастапқыда патшалық емес қабір болған деп саналады, мүмкін Тутанхамонның кеңесшісі Айға арналған. Ол ерте қайтыс болғаннан кейін, KV62 қабірі кеңейтілді. Тутанхамонның өлімінен кейін Ай перғауын болды және WV23-те жерленді. Ай таққа отырғанда жасы ұлғайған еді, сондықтан ол WV23-ті өзіне иелену үшін және өзі қайтыс болғанда патшалық өлшемдегі қабірі дайын болуын қамтамасыз ету үшін Тутанхамонды KV62-де жерлеген болуы мүмкін. Тутанхамон заманындағы перғауындар да рухтарын өмірден кейінгі өмірде күшпен ұстау үшін сый-сыяпаттар алуға арналған жерленгендерге арналған ғибадатханалар салған. Мединет-Хабудағы Ай мен Хоремхеб ғибадатханаларында бастапқыда Тутанхамон үшін жасалған мүсіндер болды, бұл Тутанхамонның ғибадатханасы жақын жерде болғанын немесе Ай Тутанхамонның ғибадатханасын өзіне иеленгенін көрсетеді. Айдың орнын Тутанхамонның генералы Хоремхеб иеленді, бірақ билікке өту күмәнді болғандықтан қысқа мерзімді саяси тұрақсыздық тудырған болуы мүмкін. Атондыққа қарсы күрестің бір бөлігі ретінде Хоремхеб Ахенатон мен оның ізбасарларын тарихтан жоюға тырысты, Ахенатонның ескерткіштерін бұзып, Тутанхамон орнатқандарын иеленді. Келешектегі патшалар тізімі Ахенатонның әкесі Аменхотеп III-тен Хоремхебке тікелей өтті. Тутанхамонның қабірі жерленгеннен кейін бірнеше жыл өткен соң екі рет тоналды. Алғашқы тонаудан кейін қауіпсіздікке жауапты шенеуніктер зақымдалған заттарды жөндеп, қайта жинап, кейін сыртқы дәлізді әктас сынықтарымен және ұрылар тастаған заттармен толтырып, болашақ тонауларды болдырмауға тырысты. Дегенмен, ұрылардың екінші тобы дәлізді бұзып кірді. Бұл тонау да анықталды және екінші рет шұғыл жөндеуден кейін қабір қайтадан жабылды. Патшалар аңғарында су тасқыны жиі болып, аллювий қалыптасады. Аңғардың көп бөлігі, соның ішінде Тутанхамон қабірінің кіреберісі аллювий қабатымен жабылған, содан кейін KV57-ні салған қабір жұмысшылары үшін лашықтар салынды, онда Хоремхеб жерленген. Геолог Стивен Крос бұл қабаттың KV62 соңғы рет жабылғаннан кейін және лашықтар салынбастан бұрын үлкен су тасқыны салғанын айтады, бұл Тутанхамон қабірі Ай билігі аяқталған кезде қолжетімсіз болды дегенді білдіреді. Алайда, египтолог Андреас Дорн бұл қабат Тутанхамон билігінде пайда болғанын болжайды, ал жұмысшылар оның қабірін салған жерге жету үшін оны бұзып өткен. Тутанхамонның жерленгенінен 150 жылдан астам соң, V және VI Рамсестің қабірі, KV9, оның қабірінің батысындағы тасқа қазылды. Оның қабірінің кіреберісі KV9 қазбасынан қалған қиратылған қалдықтармен және осы қиратылған қалдықтардың үстіндегі жұмысшылардың лашықтарымен көмілді. Кейінгі жылдары аңғардағы қабірлер тонаудың үлкен толқындарына ұшырады: алдымен жиырмасыншы династияның соңында жергілікті ұрылар тобы, содан кейін жиырма бірінші династия кезінде Амонның бас діни қызметкерлері үшін жұмыс істейтін лауазымды адамдар, олар қабірлерді қымбат заттарынан айырып, патша мумияларын алып тастады. Тутанхамон қабірі жерленген және ұмытылған күйде, бұзылмаған қалпында сақталды.

Tutankhamun reigned as pharaoh between c. 1334 and 1325 BC, towards the end of the Eighteenth Dynasty during the New Kingdom. He took the throne as a child after the death of Akhenaten (who was probably his father) and the subsequent brief reigns of Neferneferuaten and Smenkhkare. Akhenaten had radically reshaped ancient Egyptian religion by worshipping a single deity, Aten, and rejecting other deities, a shift that began the Amarna Period. One of Tutankhamun's major acts was the restoration of traditional religious practice. His name was changed from Tutankhaten, referring to Akhenaten's deity, to Tutankhamun, honouring Amun, one of the foremost deities of the traditional pantheon. Similarly, his queen's name was changed from Ankhesenpaaten to Ankhesenamun. Shortly after Tutankhamun took power, he commissioned a full size royal tomb in the Valley of the Kings, which was probably one of two tombs from the same era, WV23 or KV57. KV62 is thought to have originally been a non royal tomb, possibly intended for Ay, Tutankhamun's advisor. After he died prematurely, KV62 was enlarged to accommodate his burial. Ay became pharaoh on Tutankhamun's death and was buried in WV23. Ay was elderly when he came to the throne, and it is possible that he buried Tutankhamun in KV62 in order to usurp WV23 for himself and ensure that he would have a tomb of suitably royal proportions ready when he himself died. Pharaohs in Tutankhamun's time also built mortuary temples where they would receive offerings to sustain their spirits in the afterlife. The Temple of Ay and Horemheb at Medinet Habu contained statues that were originally carved for Tutankhamun, suggesting either that Tutankhamun's temple stood nearby or that Ay usurped Tutankhamun's temple as his own. Ay was succeeded by Tutankhamun's general Horemheb, although the transfer of power may have been contested and created a brief period of political instability. As part of the continued reaction against Atenism, Horemheb tried to erase Akhenaten and his successors from the record, dismantling Akhenaten's monuments and usurping those erected by Tutankhamun. Future king lists skipped straight from Akhenaten's father, Amenhotep III, to Horemheb. Within a few years of Tutankhamun's burial, his tomb was robbed twice. After the first robbery, officials responsible for its security repaired and repacked some of the damaged goods before filling the outer corridor with chips of limestone, along with objects dropped by the thieves, to deter future thefts. Nevertheless, a second set of robbers burrowed through the corridor fill. This robbery too was detected, and after a second hasty restoration the tomb was once again sealed. The Valley of the Kings is subject to periodic flash floods that deposit alluvium. Much of the valley, including the entrance to Tutankhamun's tomb, was covered by a layer of alluvium over which huts were later built for the tomb workers who cut KV57, in which Horemheb was buried. The geologist Stephen Cross has argued that a major flood deposited this layer after KV62 was last sealed and before the huts were built, which would mean Tutankhamun's tomb had been rendered inaccessible by the time Ay's reign ended. However, the Egyptologist Andreas Dorn suggests that this layer already existed during Tutankhamun's reign, and workers dug through it to reach the bedrock into which they cut his tomb. More than 150 years after Tutankhamun's burial, KV9, the tomb of Ramesses V and Ramesses VI, was cut into the rock to the west of his tomb. The entrance of his tomb was further buried by mounds of debris from KV9's excavation and by the workers' huts atop that debris. In subsequent years the tombs in the valley suffered major waves of robbery: first during the late Twentieth Dynasty by local gangs of thieves, then during the Twenty first Dynasty by officials working for the High Priests of Amun, who stripped the tombs of their valuables and removed the royal mummies. Tutankhamun's tomb, buried and forgotten, remained undisturbed.

Табылған және тазартылған

Патшалар аңғарындағы бірнеше қабір ежелгі заманнан бері үнемі ашық болды, бірақ көптеген басқаларының кіреберістері он тоғызыншы ғасырдың басында египтологияның пайда болуына дейін жасырын қалды. Қалған қабірлердің көпшілігін 1902 жылдан 1914 жылға дейін Теодор М. Дэвис үшін жұмыс істеген қазбашылар тапты. Дэвис тұсында аңғардың көп бөлігі зерттелді, бірақ ол Тутанхамонның қабірін ешқашан таба алмады, өйткені аңғардың еденіне қабір салынбаған деп ойлады. Оның табылғандарының арасында Тутанхамонның есімі бар заттар салынған KV54 шұңқыры болды; бұл заттар бастапқыда Тутанхамонның қабірінің дәлізінде сақталған, қалпына келтірушілер дәлізді толтырғанда KV54-ке алынып тасталған және қайта жерленген, немесе Тутанхамонның жерлеу рәсімімен байланысты заттар деп есептеледі. Дэвистің қазбашылары сондай-ақ KV58 деп аталатын шағын қабірді тапты, онда Тутанхамон мен Ай есімдері жазылған соғыс жеңілдіріктердің бөліктері болды. Дэвис KV58 – Тутанхамонның қабірі деп сенді. Дэвис аңғардағы жұмыстан бас тартқаннан кейін археолог Говард Картер және оның демеушісі Джордж Герберт, Карнарвонның 5-ші графы, аңғарды тау жынысына дейін қоқыстан тазартуға тырысты. Дэвис тапқан Тутанхамонның есімі бар артефакттар оларға оның қабірін табуға үміт берді. Ашу 1922 жылдың 4 қарашасында кіреберіс баспақышының үстіндегі бір қадамнан басталды. 26 қарашада қазбашылар алды-бөлмеге жеткенде, ол барлық күткеннен асып, Жаңа Мемлекеттік патшалық жерлеуінің қандай болғанын бұрын-соңды болмағандай түсінік берді. Жерлеу заттарының жағдайы әртүрлі болды; көптегендері ылғалдың күшті әсеріне ұшырады, бұл қабір алғаш рет жабылған кездегі гипстің ылғалды күйінен және мыңжылдықтар бойы судың сіңуінен туындады. Қабірдің мазмұнын тіркеу және оларды сақтау, олар аман қалып, Каирге тасымалдануы үшін он қазба маусымына созылған бұрын-соңды болмаған міндет болып шықты. Көптеген басқалар қатысқанмен, қазба жұмысының барлық кезеңінде жұмыс істеген жалғыз мүшелері Картер, Альфред Лукас (сақтау жұмысына үлкен үлес қосқан химик), Гарри Бертон (қабірді және оның артефакттарын суретке түсірген) және төрт шебер: Ахмед Геригар, Гад Хасан, Хусейн Абу Авад және Хусейн Ахмед Саид болды. Қабірдегі заттардың керемет сипаты «Тутанхамания» деп аталған медиалық қызулықты тудырды, бұл Тутанхамонды ең танымал перғаундардың біріне айналдырды, көбінесе «Тут патша» деген лақап атымен белгілі. Батыс әлемінде бұл бұрынғы египеттік стильдегі дизайн мотивтеріне деген сұранысты тудырды. Египетте бұл фараонизм идеологиясын нығайтты, ол қазіргі Египеттің ежелгі тарихымен байланысын атап өтті және 1919-1922 жылдар аралығында Египеттің британдық үстемдіктен тәуелсіздік алу үшін күресі кезінде маңызға ие болды. Карнарвон 1923 жылдың сәуір айында инфекциядан қайтыс болғанда, оның қабірде қарғысқа ұшырап, қаза тапқаны туралы әңгімелер тарады. Қабірмен байланысты басқа өлімдер немесе таңғажайып оқиғалар да қарғысқа байланысты болды. Карнарвонның қайтысынан кейін қабірді тазалау жұмысы Картердің басшылығымен жалғасты. 1923 жылдың соңы мен 1924 жылдың басында алды-бөлме артефакттардан босатылды және жерлеу бөлмесінде жұмыс басталды. 1922 жылы ішінара тәуелсіздік алған Египет үкіметі қабірге кіру мәселесі бойынша Картермен күресті; үкімет египеттіктердің, әсіресе египеттік баспасөздің тым аз рұқсат алғанын санады. Үкіметтің шектеулерін наразылық білдіріп, Картер және оның серіктестері 1924 жылдың ақпан айында жұмысты тоқтатты, бұл 1925 жылдың қаңтарына дейін созылған заңдық дауды бастады. Дауды шешкен келісім бойынша, қабірден алынған артефакттар бұрынғы египтологиялық қазбалардағыдай, үкімет пен қазба демеушілері арасында бөлінбеді. Оның орнына қабірдің ішіндегі заттардың көп бөлігі Каирдегі Египет мұражайына жіберілді. Қазбашылар 1925 жылы Тутанхамонның саркофагтары мен мумиясын ашып, алып тастады, содан кейін келесі бірнеше маусымды қазына және қосымша бөлмелерде жұмыс істеді. Қабірді тазалау 1930 жылдың қарашасында аяқталды, бірақ Картер мен Лукас 1932 жылдың ақпанына дейін, соңғы жүк Каирге жіберілгенге дейін қалған жерлеу заттарын сақтау бойынша жұмысын жалғастырды.

Several tombs in the Valley of the Kings lay open continuously from ancient times onward, but the entrances to many others remained hidden until after the emergence of Egyptology in the early nineteenth century. Many of the remaining tombs were found by a series of excavators working for Theodore M. Davis from 1902 to 1914. Under Davis most of the valley was explored, although he never found Tutankhamun's tomb because he thought no tomb would have been cut into the valley floor. Among his discoveries was KV54, a pit containing objects bearing Tutankhamun's name; these objects are now thought to have been either burial goods that were originally stored in the corridor of Tutankhamun's tomb, which were removed and reburied in KV54 when the restorers filled the corridor, or objects related to Tutankhamun's funeral. Davis's excavators also discovered a small tomb called KV58 that contained pieces of a chariot harness bearing the names of Tutankhamun and Ay. Davis was convinced that KV58 was Tutankhamun's tomb. After Davis gave up work on the valley, the archaeologist Howard Carter and his patron George Herbert, 5th Earl of Carnarvon, made an effort to clear the valley of debris down to the bedrock. Davis's finds of artefacts bearing Tutankhamun's name gave them reason to hope they might find his tomb. The discovery began on 4 November 1922 with a single step at the top of the entrance staircase. When the excavators reached the antechamber, on 26 November, it exceeded all expectations, providing unprecedented insight into what a New Kingdom royal burial was like. The condition of the burial goods varied greatly; many had been profoundly affected by moisture, which probably derived from both the damp state of the plaster when the tomb was first sealed and from water seepage over the millennia until it was excavated. Recording the tomb's contents and conserving them so they could survive to be transported to Cairo proved to be an unprecedented task, lasting for ten digging seasons. Although many others participated, the only members of the excavation team who worked throughout the process were Carter, Alfred Lucas (a chemist who was instrumental in the conservation effort), Harry Burton (who photographed the tomb and its artefacts) and four foremen: Ahmed Gerigar, Gad Hassan, Hussein Abu Awad and Hussein Ahmed Said. The spectacular nature of the tomb goods inspired a media frenzy, dubbed "Tutmania", that made Tutankhamun into one of the most famous pharaohs, often known by the nickname "King Tut". In the Western world the publicity inspired a fad for ancient Egyptian inspired design motifs. In Egypt it reinforced the ideology of pharaonism, which emphasized modern Egypt's connection to its ancient past and had risen to prominence during Egypt's struggle for independence from British rule from 1919 to 1922. The publicity increased when Carnarvon died of an infection in April 1923, inspiring rumours that he had been killed by a curse on the tomb. Other deaths or strange events connected with the tomb came to be attributed to the curse as well. After Carnarvon's death, the tomb clearance continued under Carter's leadership. In the second season of the process, in late 1923 and early 1924, the antechamber was emptied of artefacts and work began on the burial chamber. The Egyptian government, which had become partially independent in 1922, fought with Carter over the question of access to the tomb; the government felt that Egyptians, and especially the Egyptian press, were given too little access. In protest of the government's increasing restrictions, Carter and his associates stopped work in February 1924, beginning a legal dispute that lasted until January 1925. Under the agreement that resolved the dispute, the artefacts from the tomb would not be divided between the government and the dig's sponsors, as had been standard practice on previous Egyptological digs. Instead most of the tomb's contents went to the Egyptian Museum in Cairo. The excavators opened and removed Tutankhamun's coffins and mummy in 1925, then spent the next few seasons working on the treasury and annexe. The clearance of the tomb itself was completed in November 1930, though Carter and Lucas continued to work on conserving the remaining burial goods until February 1932, when the last shipment was sent to Cairo.

Туризм және табиғатты қорғау

Қабір тазалау жұмыстары басталғаннан бері туристердің танымал бағытына айналды. 1926 жылы мумия қайта жерленгеннен кейін, біреу саркофагқа еніп, Картер қалдырған заттарды ұрлап кетті. Оқиғаның болған уақыты екінші дүниежүзілік соғыс кезеңімен сәйкес келуі мүмкін, онда күзетшілердің жетіспеуі египеттік ескерткіштердің кең ауқымда тоналуына әкелді. Кейіннен мәйіт қайта оралғаннан кейін, жергілікті билік өкілдері бұзушылықты аныдап, оқиға туралы хабарламастан мумияны қалпына келтірген болуы мүмкін. Ұрлық 1968 жылы анатомист Рональд Харрисон Тутанхамонның қалдықтарын қайта зерттегеннен кейін ғана әшкере болды. Патшалар аңғарындағы көптеген қабірлер кенеттен су тасқынына ұшырау қаупі бар. 1927 жылы Тутанхамон қабірін талдаған Лукас ылғалдың сіңуіне қарамастан, оны табаналар алдында маңызды көлемде су кірмегенін анықтады. Алайда, табылғаннан бері су кіреберістен уақыт-уақыт ағып тұрады. 1991 жылғы Жаңа жыл күні болған жаңбырлы дауыл қабірдің жерлеу камерасы төбесіндегі жарықтан судың кіруіне себеп болды. Су тасқыны боялған қабырғаны бояп, еденде су қалдырды. Қабірлерге келетін туристер де қауіп тудырады, олар қабырға безендірілімін қолдарымен тигізу арқылы және тыныстарынан таралатын ылғалмен зақымдауы мүмкін. Мумия да осындай зақымдануға осал, сондықтан 2007 жылы ол ылғал мен саңырауқұлақтан қорғайтын, климатты бақылайтын шыныдан жасалған қоршауға көшірілді, сонымен бірге оны жұртшылыққа көрсетуге мүмкіндік берді. Египеттік патша қабірлерінің достары қоғамы 1988 жылы Тутанхамон қабірінің көшірмесін жасау туралы ұсыныс жасады, осылайша туристер түпнұсқаға зиян келтірмей оны көре алады. 2009 жылы ірі өнер туындыларының көшірмелерін жасауға маманданған Factum Arte шеберханасы жерлеу камерасының егжей-тегжейлі скандарын жасады, олар көшірмені жасау үшін негіз болды. Ал Египет үкіметі мен Гетти консервация институты қабірдің жағдайын бағалау және қажет болған жағдайда оны жаңарту үшін ұзақ мерзімді жобаны бастады. Көшірме 2012 жылы аяқталып, 2014 жылы көпшілыққа ашылды, ал жаңарту жұмыстары 2019 жылы аяқталды. 2015 жылы египтолог Николас Ривз Factum Arte скандарының нәтижелеріне сүйене отырып, жерлеу камерасының батыс және солтүстік қабырғаларында бұрын байқалмаған гипс бөліктері бар екенін мәлімдеді. Бұл қабірде бұрын белгісіз екі камера бар екенін көрсетеді, олар әр бөліктің артында орналасқан, Ривз бұл камералар Нефернеферуатеннің жерленген жері болуы мүмкін деп болжады. Ежелгі ескерткіштер министрлігі сол жылы жерді тексеру үшін радарлық зерттеу жүргізді, ол камера қабырғаларының артында кеңістіктер бар екенін көрсеткен сияқты, бірақ 2016 және 2018 жылдары жүргізілген қосымша радарлық зерттеулер мұндай кеңістіктердің жоқтығын және демек, жасырын камералардың жоқтығын анықтады. Тутанхамон қабірі Патшалар аңғарындағы басқа қабірлерге қарағанда туристердің ең көп сұранысқа ие қабірі болып табылады. Көрермендердің саны ең көп күндері 1000-ға жуық адам келіп өтеді.

The tomb has been a popular tourist destination ever since the clearance process began. Sometime after the mummy was reinterred in 1926, someone broke into the sarcophagus, stealing objects Carter had left in place. A likely time for the event is the Second World War, when a shortage of security workers led to widespread looting of Egyptian antiquities. The body was subsequently rewrapped, suggesting local officials may have discovered the break in and restored the mummy without reporting what had happened. The theft was not exposed until 1968, after the anatomist Ronald Harrison re examined Tutankhamun's remains. Most tombs in the Valley of the Kings tombs are vulnerable to flash flooding. When analysing Tutankhamun's tomb in 1927, Lucas concluded that despite the moisture seepage, no significant liquid water had entered before its discovery. In contrast, since the discovery water has periodically trickled in through the entrance, and on New Year's Day in 1991 a rainstorm flooded the tomb through a fault in the burial chamber ceiling. The flood stained the painted chamber wall and left about of standing water on the floor. Tombs are also threatened by the tourists who visit them, who may damage the wall decoration with their touch and with the moisture introduced by their breath. The mummy is also vulnerable to this kind of damage, so in 2007 it was moved to a climate controlled glass display case that was placed in the antechamber, allowing it to be displayed to the public while protecting it from humidity and mould. The Society of Friends of the Royal Tombs of Egypt suggested the idea of creating a replica of Tutankhamun's tomb in 1988, so that tourists could see it without further damaging the original. In 2009, Factum Arte, a workshop that specialises in replicas of large scale artworks, took detailed scans of the burial chamber on which to base a replica, while the Egyptian government and the Getty Conservation Institute launched a long term project to assess the condition of the tomb and renovate it as needed. The replica was completed in 2012 and opened to the public in 2014; the renovation was completed in 2019. In 2015, the Egyptologist Nicholas Reeves argued, based on Factum Arte's scans, that the west and north walls of the burial chamber included previously unnoticed plaster partitions. That would suggest the tomb contained two previously unknown chambers, one behind each partition, which Reeves suggested were the burial place of Neferneferuaten. The Ministry of Antiquities commissioned a ground penetrating radar examination later that year, which seemed to show voids behind the chamber walls, but follow up radar examinations in 2016 and 2018 determined that there are no such voids and therefore no hidden chambers. Tutankhamun's tomb is in higher demand from tourists than any other in the Valley of the Kings. Up to 1,000 people pass through it on its busiest days.

Сәулет

Тутанхамонның қабірі Патшалар аңғарының шығыс тармағында орналасқан, онда аңғардағы көптеген қабірлер орналасқан. Ол аңғар еденіндегі әктасқа қазылған, басты жолдың батыс жағында, төменгі төбешіктің астында жатыр. Оның құрылысы сол замандағы патша емес қабірлерге ұқсас, бірақ патша қабірінің дәстүрлі жоспарына сәйкес әзірленген. Ол батысқа қарай төмен түсетін баспалдақтан (аңғардағы патша қабірлерінің бөліктерін белгілеу үшін египтологиялық жүйеде А деп белгіленеді); шығыс-батысқа қарай төмен түсетін дәлізден (В); дәліздің батыс жағындағы алдыңғы бөлмеден (I); алдыңғы бөлменің оңтүстік-батыс бұрышына іргелес қосымшадан (Ia); алдыңғы бөлменің солтүстігіндегі жерлеу камерасынан (J); және қазыналық деп аталатын жерлеу камерасының шығысындағы бөлмеден (Ja) тұрады. Бұл жерлеу камерасы мен қазыналық Тутанхамонның жерленуіне қатысты қабірге кейіннен қосылған болуы мүмкін. Он сегізінші династияның көптеген патша қабірлері қисық осьті құрылымды қолданды, сондықтан кіреберістен жерлеу камерасына қарай қозғалған адам сол жаққа қарай кескілесе бұрылыс жасауы керек еді. Тутанхамонның жерлеу камерасын алдыңғы бөлменің солтүстігіне орналастыру арқылы KV62 құрылысшылары оған солға емес, оңға иілген ось берді. Кіреберіс баспалдағы тік төмен, үстіңгі жағынан төмен қарай түседі. Бастапқыда ол он алты сатыдан тұрды. Ең төменгі алты саты жерлеу кезінде ең үлкен жерлеу жиһаздарын есік арқылы өткізу үшін кесіліп алынып, содан кейін қайта орнатылып, 3400 жыл өткен соң қазба жұмыстарын жүргізушілер сол жиһазды алып шыққанда қайтадан алынып тасталды. Дәліз ұзын және кең; алдыңғы бөлме солтүстік-оңтүстікке қарай, шығыс-батысқа қарай; қосымша бөлме солтүстік-оңтүстікке қарай, шығыс-батысқа қарай; жерлеу камерасы солтүстік-оңтүстікке қарай, шығыс-батысқа қарай; ал қазыналық солтүстік-оңтүстікке қарай, шығыс-батысқа қарай. Бөлмелердің биіктігітен бастапқа дейін өзгереді, ал қосымша бөлменің, жерлеу камерасының және қазыналықтың едендері алдыңғы бөлменің еденінен шамамен төменде жатыр. Алдыңғы бөлменің батыс қабырғасында саркофагты бөлме арқылы жылжытуға пайдаланылған арқалық үшін кішкентай ойық бар. Жерлеу камерасында әр қабырғада бір-бірден төрт ойық бар, олардың ішінде қорғау сипаттағы жазулары бар "сиқырлы кірпіштер" орналасқан. Баспалдақ пен дәліздің, дәліз бен алдыңғы бөлменің, алдыңғы бөлме мен қосымша бөлменің және алдыңғы бөлме мен жерлеу камерасының арасындағы есіктер әк тас және гипстен жасалған қабырғалармен жабылған. Барлығы тонаушылар тарапынан бұзылған. Көптеген қабырғалар қалпына келтірушілер тарапынан қайтадан жабылған, бірақ қосымша бөлменің есігіндегі тонаушылардың тесігі ашық қалды. Қабір салынған таста бірнеше жарықтар бар, оның ішінде оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай алдыңғы бөлме мен жерлеу камерасы арқылы өтетін үлкен жарық бар. Қабырғаны кескен жұмысшылар жерлеу камерасындағы жарықты гипспен жапқанмен, осы жарықтар қабірге ылғалдың сіңуіне себеп болады.

Tutankhamun's tomb lies in the eastern branch of the Valley of the Kings, where most tombs in the valley are located. It is cut into the limestone bedrock in the valley floor, on the west side of the main path, and runs beneath a low foothill. Its design is similar to those of non royal tombs from its time, but elaborated so as to resemble the conventional plan of a royal tomb. It consists of a westward descending stairway (labeled A in the conventional Egyptological system for designating parts of royal tombs in the valley); an east–west descending corridor (B); an antechamber at the west end of the passage (I); an annexe adjoining the southwest corner of the antechamber (Ia); a burial chamber north of the antechamber (J); and a room east of the burial chamber (Ja), known as the treasury. The burial chamber and treasury may have been added to the original tomb when it was adapted for Tutankhamun's burial. Most Eighteenth Dynasty royal tombs used a layout with a bent axis, so that a person moving from the entrance to the burial chamber would take a sharp turn to the left along the way. By placing Tutankhamun's burial chamber north of the antechamber, the builders of KV62 gave it a layout with an axis bent to the right rather than the left. The entrance stair descends steeply beneath an overhang. It originally consisted of sixteen steps. The lowest six were cut away during the burial to make room to maneuver the largest pieces of funerary furniture through the doorway, then rebuilt, then removed again 3,400 years later when the excavators removed that same furniture. The corridor is long and wide; the antechamber is north–south by east–west; the annexe is north–south by east–west; the burial chamber is north–south by east–west; and the treasury is north–south by east–west. The chambers range from to high, and the floors of the annexe, burial chamber and treasury are about below the floor of the antechamber. In the west wall of the antechamber is a small niche for a beam that was used for manoeuvring the sarcophagus through the room. The burial chamber contains four niches, one in each wall, in which were placed "magic bricks" inscribed with protective spells. Partitions constructed of limestone and plaster originally sealed the doorways between the stairway and the corridor; between the corridor and the antechamber; between the antechamber and the annexe; and between the antechamber and the burial chamber. All were breached by robbers. Most were resealed by the restorers, but the robbers' hole in the annexe doorway was left open. There are several faults in the rock into which the tomb is cut, including a large one that runs south southeast to north northwest across the antechamber and burial chamber. Although the workmen who cut the tomb sealed the fault in the burial chamber with plaster, the faults are responsible for the water seepage that affects the tomb.

Жасалған сән

Гипстен жасалған қабырғалар Тутанхамонның жерленуін және қалпына келтіру жұмыстарын бақылаған түрлі лауазымды адамдардың мөрлерінен қалған іздермен белгіленген. Бұл мөрлер Тутанхамонның өмір сүрген кезінде құдайларға көрсеткен қызметтерін мақтайтын иероглифтік мәтіндерден тұрады. Осы мөр іздерінен басқа, қабірдегі жалғыз қабырға безендірілуі жерлеу камерасында орналасқан. Бұл шектеулі декоративтік бағдарлама, кейінгі он сегізінші династияның басқа патшалық қабірлерінен өзгеше, онда жерлеу камерасынан өзге екі камера да безендірілген, сондай-ақ он тоғызыншы және жиырмасыншы династиялардағы практикамен салыстырғанда, қабірдің барлық бөліктері безендірілген. Декорацияның ешқайсысы рельефте орындалмаған, бұл техника Патшалар аңғарында Хоремхеб билігіне дейін қолданылмаған. KV62 қабірінің жерлеу камерасы сары түс фонға суреттермен боялған. Шығыс қабырғасында Тутанхамонның жерлеу процессиясы бейнеленген, бұл Жаңа Патшалықтағы жеке қабірлерде жиі кездесетін, бірақ басқа патшалық қабірлерде табылмайтын сурет. Солтүстік қабырғада Айдың Тутанхамонның мумиясына «Ауыз ашу» рәсімін орындауы көрсетілген, осылайша ол өзін патшаның мұрагері ретінде заңдастырады, содан кейін Тутанхамонның ақыретте Нут және Озирис құдайларымен кездесуі бейнеленген. Оңтүстік қабырғасында патша Хатор, Анубис және Изис құдайларымен бірге бейнеленген. Бұл қабырғаның безендірілуінің бір бөлігі жерлеу камерасын алды-камерадан бөлетін қабырғаға салынған, сондықтан Картер қабырғаны тазарту кезінде бұл қабырғаны бұзғанда Изис фигурасын жоюға мәжбүр болды. Батыс қабырғасында он екі бабуин бейнеленген, ол күн құдайы Раның аспан әлемі арқылы саяхатын сипаттайтын жерлеу мәтіні – Амдуаттың бірінші бөлімінен алынған үзінді. Үш қабырғадағы суреттерге Амарна кезеңінің өнер стиліне тән ерекше пропорциялар берілген, бірақ оңтүстік қабырға Амарнаға дейінгі және кейінгі өнердегі дәстүрлі пропорцияларға қайта оралады.

Жерлеу бұйымдары

Қабірдің мазмұны – Патшалар аңғарындағы патшалық жерлеу жиынтығының ең толық мысалы, онда 5398 зат тіркелген. Кейбір заттардың түрлері жүздеген санда: 413 шабти (патшаның артық өмірде жұмыс істеуі үшін арналған мүсіндер) және 200-ден астам әшекей бұйымдары. Заттар қабірдегі барлық төрт бөлмеде де, дәлізде де кездесті. Тонаушылардың әрекеттері, одан кейін асығыс қалпына келтіру жұмыстары қабірдің көп бөлігін мөрленгенде бүлінген күйде қалдырды. Қабір табылған кезде көптеген заттар ылғалдылық пен құрғақтың алмасуынан зақымдалған еді. Қабірдегі барлық былғары заттар қараңғы, шайыр тәрізді массаға айналып еріді, ал маталардың сақталу жағдайы әртүрлі болғанмен, ең нашар сақталғандары қара ұнтаққа айналды. Ағаш заттар қисайып, желімдері еріді, нәтижесінде олар өте қажулы күйде қалды. Әр ашық беті белгісіз қызғылт түсті қабықшамен жабылған; Лукас бұл тас немесе алебастрдан шыққан еріген темір қосылысы болуы мүмкін деп болжады. Зақымдалған заттарды тазалау, қалпына келтіру және алып тастау процесінде қазба жұмыстарындағылар әр затты немесе заттар тобын 1-ден 620-ға дейін нөмірлеп, топтағы жеке заттарды ажырату үшін әріптер қосты.

Сыртқы камералар

Жолақта әр түрлі материалдар болған болуы мүмкін, мысалы, натрон қаптары, құмыралар және гүл шоқтары. Олар бірінші тонаудан кейін жолақты толтырған кезде KV54-ке көшірілді. Басқа заттар мен сынықтар дәлізді толтыруға қосылды. Бір танымал артефакт, Тутанхамонның ағаш бюсті, қазба жұмыстары кезінде табылған, бірақ Картердің бастапқы қазба жазбаларында тіркелмеген. Алдыңғы бөлмеде 600-700 зат болды. Оның батыс жағын жинақталған жиһаздың үйірмесі алып жатты, олардың арасында жеміс себеттері мен ет қораптары сияқты әр түрлі кішкентай заттар орналасқан. Бірнеше бөлшектенген күймелер оңтүстік-шығыс бұрышын алып жатты, ал солтүстік-шығысында жерлеу гүл шоқтары жиналған. Бөлменің солтүстік жағында қабір камерасына кіреберістің екі жағынан қанағаттандыратын Тутанхамонның екі толық мүсіні орналасқан. Осы мүсіндер қабір камерасын қорғаушылар ретінде немесе патшаның ка-сы, оның жанының бір бөлігін бейнелейтін тұлғалар ретінде қызмет еткен деп есептеледі. Алдыңғы бөлмедегі маңызды заттардың арасында батыс қабырғаға қарсы жиһаздың жиынтығына үстемдік еткен жануарлардың бастары бар бірнеше жерлеу төсектері, алабастр лотос тостағаны және Картер қабірдегі ең жақсы өнер туындыларының бірі деп санаған Тутанхамонды бейнелейтін боялған қорап болды. Картер Амарна кезеңінің стилінде Тутанхамон мен Анхесенамун бейнеленген алтынмен қапталған және инкрустацияланған таққа одан да жоғары баға берді; ол оны «Мысырда әлі табылған ең әдемі нәрсе» деп атады. Алдыңғы бөлмедегі қораптарда қабірдегі киімнің көп бөлігі сақталған, оның ішінде көйлектер, жейделер, кильттер, қолғаптар және сандалдар, сондай-ақ майлар мен көз сырғысы сияқты косметикалық заттар бар еді. Алдыңғы бөлменің әр жеріне алтын және жартылай бағалы тастар шашырап жатты, олар мысырлық патшалар соғысқа киетін салтанатты киімнің бір бөлігі болған. Осы киімді қайта құру қазба жұмыстарындағы ең күрделі міндеттердің бірі болды. Бұл бөлмеде Тутанхамонның бас пен денесінің ағаштан жасалған манекені де болды. Оның мақсаты белгісіз, бірақ оның бір кездері киім кигенін көрсететін іздер бар, ал Картер бұл патшаның киімдері үшін манекен болғанын айтты. Қосымшада 2000-нан астам жеке артефакт сақталған. Оның бастапқы мазмұны тонаудан кейін қалпына келтіру кезінде кездейсоқ түрде ауыстырылған заттармен араластырылды, оның ішінде төсек-орын, орындықтар, шарап пен май салынған тас және қыш ыдыстар бар. Бұл бөлмеде қабірдің көп бөлігі азық-түліктері, шабтилердің көп бөлігі және оның көптеген ағаштан жасалған жерлеу үлгілері, мысалы, қайық үлгілері сақталған. Қабірдегі қару-жарақтардың көп бөлігі, мысалы, садақтар, лақтыру таяқтары және хопеш қылыштар, сондай-ақ салтанатты қалқандар осы жерден табылған. Қосымшадағы басқа заттар Тутанхамонның бала кезінде қолданған жеке заттары, мысалы, ойыншықтар, бояулар қорапшасы және от жағу құралдары болды.

The corridor may have contained miscellaneous materials, such as bags of natron, jars and flower garlands, that were moved to KV54 when the corridor was filled after the first robbery. Other objects and fragments were incorporated into the corridor fill. One well known artefact, a wooden bust of Tutankhamun, was apparently found in the corridor when it was excavated, but it was not recorded in Carter's initial excavation notes. The antechamber contained 600 to 700 objects. Its west side was taken up by a tangled pile of furniture among which miscellaneous small objects, such as baskets of fruit and boxes of meat, were placed. Several dismantled chariots took up the southeast corner, while the northeast contained a collection of funerary bouquets and the north end of the chamber was dominated by two life size statues of Tutankhamun that flanked the entrance to the burial chamber. These statues are thought to have either served as guardians of the burial chamber or as figures representing the king's ka, an aspect of his soul. Among the significant objects in the antechamber were several funerary beds with animal heads, which dominated the cluster of furniture against the west wall; an alabaster lotus chalice; and a painted box depicting Tutankhamun in battle, which Carter regarded as one of the finest works of art in the tomb. Carter thought even more highly of a gilded and inlaid throne depicting Tutankhamun and Ankhesenamun in the art style of the Amarna Period; he called it "the most beautiful thing that has yet been found in Egypt". Boxes in the antechamber contained most of the clothing in the tomb, including tunics, shirts, kilts, gloves and sandals, as well as cosmetics such as unguents and kohl. Scattered in various places in the antechamber were pieces of gold and semiprecious stones from a corselet, a ceremonial version of the armor that Egyptian kings wore into battle. Reconstructing the corselet was one of the most complex tasks the excavators faced. This room also contained a wooden dummy of Tutankhamun's head and torso. Its purpose is uncertain, although it bears marks that may indicate it once wore a corselet, and Carter suggested it was a mannequin for the king's clothes. The annexe contained more than 2,000 individual artefacts. Its original contents were jumbled together with objects that had been haphazardly replaced during the restoration after the robberies, including beds, stools, and stone and pottery vessels containing wine and oils. The room housed most of the tomb's foodstuffs, most of the shabtis and many of its wooden funerary models, such as models of boats. Much of the weaponry in the tomb, such as bows, throwing sticks and khopesh swords, as well as ceremonial shields, were found here. Other objects in the annexe were personal possessions that Tutankhamun seemingly used as a child, such as toys, a box of paints and a fire lighting kit.

Жерлеу камерасы

Жерлеу камерасының көп бөлігін үш ішкі киелі орынды қоршап тұрған алтынмен қапталған сыртқы ағаш киелі орын алып тұрды. Олардың ішінде үш қабатты сандықты қамтитын тас саркофаг болды. Сонымен қатар, сыртқы және екінші киелі орындардың арасында қола розеткалармен кестеленген көгілдір зығыр матамен жабылған ағаш қаңқа тұрды. Тіпті бұл камерада жерлеу заттары, оның ішінде құмыралар, имут сиқырлы бұйымдары, ескектер, желдеткіштер және таяқтар сияқты діни заттар бар еді, олардың кейбіреулері киелі орындар арасындағы тар кеңістіктерге тығылып қойылған. Камераның әр қабырғасында египтологтар «сиқырлы кірпіштер» деп атайтын кірпіш орналасқан, себебі олар «өлгендер кітабы» деп белгілі жерлеу мәтінінен алынған 151-ші сиқырлы дұғаның мәтіндерімен жазылған және өлгенге қауіп төндірмеу үшін арналған. Киелі орындардың рельефтік өрнектеріне бірнеше жерлеу мәтіндерінің бөліктері кіреді. Барлық төрт киелі орында да «өлгендер кітабынан» үзінділер бар, ал үшінші киелі орында «Амдуаттан» қосымша үзінділер кездеседі. Сыртқы киелі орында Раның әлемді қазіргі түріне қалай өзгертетінін баяндайтын «Аспанды сиыр кітабының» ең ерте нұсқасы жазылған. Екінші киелі орында басқа ешбір жерде табылмайтын жерлеу мәтіні бар, бірақ осыған ұқсас тақырыптардағы мәтіндер Рамзес VI (KV9) және Рамзес IX (KV6) қабірлерінен белгілі. Олар сияқты, ол күн құдайы мен тозақтың әлемін сипаттау үшін әрбір иероглифтік белгіге стандартты емес мағыналар қолданылатын, құпия иероглифтік жазу түрін пайдаланады. Бұл үш мәтін кейде «жаңылмалы кітаптар» немесе «күндік Осириан бірігінің кітаптары» деп аталады. Саркофаг кварциттен жасалған, бірақ қызыл граниттен жасалған қақпағы бар, ол кварцитке үйлестіру үшін сары түспен боялған. Ол төрт қорғаушы қасиетті әйелдің (Изида, Нефтис, Нейт және Серкет) бейнесімен өрнектелген және үш қабатты сандықты орналастырған алтын арыстан басты бейітті қамтиды. Сыртқы екі сандық алтынмен қапталған ағаштан жасалған, шыны мен жартылай бағалы тастармен әшекейленген, ал ең ішкі сандық, ұқсас әшекейленген болса да, негізінен таза алтыннан тұрды. Оның ішінде Тутанхамонның мумияланған денесі жатқан. Денесінде, мумиялық орамалардың арасында 143 зат, оның ішінде сандалдар, көптеген амулеттер және басқа да зергерлік бұйымдар, екі қылыш болды. Тутанхамонның басында моншақтан жасалған бас киім мен алтын тәж болды, олардың барлығы Тутанхамонның алтын бетпердесіне салынған, ол әлемдегі ең танымал ежелгі египеттік артефакттардың біріне айналды.

Most of the space in the burial chamber was taken up by the gilded wooden outer shrine enclosing three nested inner shrines and, within them, a stone sarcophagus containing three nested coffins. Also a wooden frame stood between the outermost and second shrines which was covered with a blue linen pall spangled with bronze rosettes. Yet even this chamber contained burial goods, including jars, religious objects such as imiut fetishes, oars, fans and walking sticks, some of which were inserted in the narrow gaps between shrines. Each wall of the chamber bore a niche containing a brick, of a type that Egyptologists call "magic bricks", because they are inscribed with passages from Spell 151 from the funerary text known as the Book of the Dead, and are intended to ward off threats to the dead. The decoration of the shrines, executed in relief, includes portions of several funerary texts. All four shrines bear extracts from the Book of the Dead, and further extracts from the Amduat are on the third shrine. The outermost shrine is inscribed with the earliest known copy of the Book of the Heavenly Cow, which describes how Ra reshaped the world into its current form. The second shrine bears a funerary text that is found nowhere else, although texts with similar themes are known from the tombs of Ramesses VI (KV9) and Ramesses IX (KV6). Like them, it describes the sun god and the netherworld using a cryptic form of hieroglyphic writing that uses non standard meanings for each hieroglyphic sign. These three texts are sometimes labeled "enigmatic books" or "books of the solar Osirian unity". The sarcophagus is made of quartzite but with a red granite lid, painted yellow to match the quartzite. It is carved with the images of four protective goddesses (Isis, Nephthys, Neith and Serqet), and contained a golden lion headed bier on which rested three nested coffins in human shape. The outer two coffins were made of gilded wood inlaid with glass and semiprecious stones, while the innermost coffin, though similarly inlaid, was primarily composed of of solid gold. Within it lay Tutankhamun's mummified body. On the body, and contained within the layers of mummy wrappings, were 143 items, including articles of clothing such as sandals, a plethora of amulets and other jewellery and two daggers. Tutankhamun's head bore a beaded skullcap and a gold diadem, all of which was encased in the golden mask of Tutankhamun, which has become one of the most iconic ancient Egyptian artefacts in the world.

Қазынашылық

Қазынаның кіреберісінде Анубис шакал құдайының мүсіні орналасқан, оның алдында бесінші сиқырлы кірпіш жатты. Қазынаның шығыс қабырғасына қарай, биік алтынмен қапталған қақпақпен жабылған сандық орналасқан. Көптеген сандықтарда жеке ыдыстар болса, Тутанхамонның сандығы бір алабастр блогынан қашалған, төрт бөлікке бөлінген, әр бөлігі адам басымен жабылған және патшаның бір мүшесі сақталған алтыннан жасалған кішкентай табыттан тұрады. Анубис ғибадатханасы мен канопиялық ғибадатхананың арасында Хатор құдайының бейнесі салынған сиыр басының ағаштан жасалған мүсіні тұрды. Қазына қабірдің көптеген ағаш үлгілеріне, оның ішінде көптеген қайықтар мен астық қоймасының үлгісіне, сондай-ақ көптеген шабтилерге орналасқан жері болды. Қазынадағы қораптарда түрлі-түрлі заттар, соның ішінде қабірдің көптеген әшекейлері сақталған. Қазынадағы кішкентай сандықтардың бірінде Аменхотеп III-нің әйелі Тиеге тиесілі шаштың бір тобы табылды, ол Тутанхамонның әжесі болған деп есептеледі. Бір қорапта Тутанхамонның мергенге туған қыздарының мумиялары салынған екі кішкентай сандықтар болды.

Маңыздылығы

Тутанхамонның қабіріндегі тауарлар көлемі көбінесе толық көлемдегі қабірлері болған ұзақ өмір сүрген патшалардың одан да үлкен заттармен жерленгенін көрсетеді. Дегенмен, Тутанхамонның жерлеу заттары оның қабіріне тіпті сыймады, сондықтан египтолог Джойс Тайлдесли аңғардағы үлкен қабірлерде ұқсас өлшемдегі жинақтар болған, олар әлдеқайда реттелген және кеңірек орналастырылған болуы мүмкін деп санайды. Патшалар аңғарындағы басқа қабірлердегі жерлеу заттарының сынық қалдықтары Тутанхамонның қабірінде табылған көптеген заттарға жатады, бұл осы дәуірде патшалық жерлеу үшін нысан түрлерінің біршама стандартты жиынтығы болғандығын көрсетеді. Тутанхамонның өмірлік өлшемдегі мүсіндері мен құдайлардың мүсіндері аңғардағы басқа да бірнеше қабірлерде кездеседі, ал Тутанхамонның мүсіндері Сети II қабіріндегі KV15 қабырға суреттерімен тығыз байланысты. Тутанхамонның кеме үлгілері сияқты жерлеу үлгілері негізінен Ежелгі және Орта патшалықтағы жерлеулердің ерекшелігі болды және Жаңа патшалықтағы патшалық емес жерлеулерде жиі кездеспеді, бірақ оларды Патшалар аңғарындағы бірнеше патшалық қабірлерде тапқан. Керісінше, Тутанхамонның қабірінде, сол дәуірдегі жеке қабірлерден айырмашылығы, папирустардағы жерлеу мәтіндері болмаған, бірақ Аменхотеп II қабіріндегі KV35 папирусында Өлгендер кітабының үзіндісі табылды, бұл Тутанхамон қабірінде олардың болмауы ерекше жағдай болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мәйітке арналған заттар арасында папирус мәтіндері табылмады - бұл Амарна кезеңінің тарихын анықтайтын құжаттарды табуға үміттенген египтологтарды өкінішке ұшыратты. Оның орнына, табылған құндылықтардың көбі ежелгі Мысырдың материалдық мәдениеті туралы түсінік беруде болды. Бұл - ежелгі Мысырдан қалған жалғыз бүтін қалған жатақ. Кейбір қораптарды тұйықтау үшін тұтқаны бұру жеткілікті болды, ал Картер оларды осындай механизмнің ең көне үлгілері деп атады. Күнделікті тұрмыста қолданылатын басқа да заттар: екі керней сияқты музыкалық аспаптар, темірден жасалған қылыш, ол Тутанхамонның заманында сирек кездесетін зат еді, және шамамен 130 таяқша, олардың бірінде «Оның мәртебесі өзінің қолымен кесіп алған қамыс таяқшасы» деген жазу болды. Тутанхамонның киімдері - кең көйлектер, шапандар мен белбеулер, көбінесе бояумен, кестемен немесе буалдықпен әшекейленген - оның заманындағы өнерде бейнеленген киімдерден гөрі көп түрлі, олар негізінен қарапайым ақ кильттер мен тығыз қабықтардан тұрады. Қабірден ешқандай тәж табылмады, бірақ онда патшалық белгілері ретінде қызмет еткен алаяқтар мен флаильдер сақталған. Тильдеслинің айтуынша, тәждер патшаның жеке меншігі болып саналмаған, керісінше, патшадан патшаға беріліп отырған. Қабірдегі кейбір заттар Амарна дәуірінің соңы туралы аздаған мәлімет береді. Қорытқыдан табылған қораптың бір бөлігінде Ахенатон, Нефернеферуатон және Ахенатонның қызы Мериетатон есімдері жазылған, ал қабірден табылған кальцит құмырасында Ахенатон мен Сменхакере есімдері ретінде қайта құрылған екі патша есімі жазылған. Бұл - патша отбасының мүшелері арасындағы қарым-қатынасты және олардың билік ету реттілігін қалпына келтірудегі негізгі дәлелдер, бірақ ғалымдардың түсіндірмелері өте әртүрлі. Тутанхамонның екінші табынының және оның канопиялық табындарының бет-бейнелері оның суреттерінің көпшілігіндегі бет-бейнелерден ерекшеленеді, сондықтан бұл заттар бастапқыда басқа билеушіге, мысалы Сменхакаре немесе Нефернеферуатенге арналған болуы мүмкін және Тутанхамонның жерлеуіне қайта пайдаланылған. Кейбір заттар Тутанхамонның билігі кезінде діни саясаттың өзгергенін көрсетеді. Алтын тақта Амарна өнер стилі бойынша Атон сәулелерінің астында Тутанхамон мен Анхесенамунды бейнелейді. Патша мен патшайым аттары Атон емес, Амонға қатысты, бірақ осы белгілер тақтың жасалуынан кейін өзгертілгеніне дәлел бар, ал тақтың ашық жұмыс істеген қолдары мен артқы жағында патшаның түпнұсқалық аты Тутанхатен жазылған. Қосымшадан алынған жезөкшеде Атон мен Амон туралы жазба бар, бұл екі діни жүйені біріктіруге тырысуды білдіреді. Патшалық туралы тағы бір мәлімет - шарап құмыралары. Тутанхамонның билік құрған кезінен шыққан деп белгіленген құмыралар 5 жылдан 9 жылға дейін, ал белгісіз билік құрған бір құмыра 10 және 31 жыл деп белгіленген. 31 жылдағы шарап Аменхотеп III билік құрған кезден шыққан болса керек, сондықтан қалған құмыралар Тутанхамонның 9 немесе 10 жыл билік құрғанын көрсетеді. Жерлеу гүлшоғырындағы гүлдер мен жемістер наурыздың ортасынан сәуірдің ортасына дейін болған, бұл Тутанхамонның жерлеу рәсімі сол кезде өткенін көрсетеді. Хетт империясының патшалық жылнамаларында «Дахамунзу» деп аталатын белгісіз египеттік патшайымнан хат жазылған, ол жақында қайтыс болған фараонның жесірі екенін және хетт ханзадасына тұрмысқа шығуға ұсыныс жасаған. Қайтыс болған патша көбінесе Тутанхамон болған, ал хатты Анхесенамун жіберген, бірақ хат патшаның қайтыс болған күні тамыз немесе қыркүйек айында болғанын көрсетеді, яғни Тутанхамон хетт жылнамаларындағы патша емес немесе ол дәстүрлі 70 күндік мумиялау және аза тұту мерзімінен әлдеқайда ұзақ уақытқа дейін жерленбеген. Қабірдегі тонаулар Тутанхамонның қабірін Жаңа патшалықтағы қабір тонау және қалпына келтіруді түсіну үшін ең маңызды көздердің біріне айналдырды, әсіресе осы кезеңнің басында, тонаулар кешірек кезеңдегі тонауларға қарағанда мүмкіндіктерге негізделген. Қабірдегі көптеген қораптарда олардың бастапқы мазмұнын тізімдейтін иероглифтік жазулар бар, бұл қабірдің бастапқыда не ұстағанын және қандай заттар жоғалғанын толық қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Мысалы, қазынадағы әшекейлік қораптардың тізімдері олардың мазмұнының шамамен 60 пайызы жоғалғанын көрсетеді. Тонаушылар құнды, тасымалданатын және іздеуге келмейтін немесе бөлшектеп немесе балқытып жасыруға болатын заттарды іздеген. Тутанхамонмен бірге жерленген металл ыдыстардың көпшілігі, сондай-ақ шыны ыдыстар ұрланған, бұл шыны сол кезде құнды зат екенін көрсетеді. Тонаушылар төсек жабдықтары мен косметиканы да ұрлады; соңғысының ұрлануы тонаулар жерленгеннен кейін көп ұзамай болғанын көрсетеді, өйткені египеттік майлы құралдар бірнеше жыл ішінде бұзылып кететін. Антақшадағы қораптардың бірінде тонаушылардың түсіріп қалған алтын жүзіктер жиынтығы болды, оларды қалпына келтірушілер қорапқа салған деп Картер сенді. Осындай құнды нәрсені тонаушылардың ұмытып кетуінің ықтимал еместігі олардың әрекетті ұсталғанын көрсетеді. Коридордағы толтыруда табылған бұзылған заттардың барлығы антақшадан шыққан, бұл тонаушылардың бірінші тобы тек сол бөлмеге қол жеткізгенін және екінші топ қазынаға жеткенін көрсетеді. Қабірді қалпына келтіруді жүзеге асырған шенеунік Дјехутимос аңғардағы KV43 қабірінде, Тутмос IV қабірінде, Хоремхеб билігінің 8 жылында қабірді қалпына келтіргенін жазған. Бұл екі қабір де Жаңа патшалықтың соңында тонауға ұшыраған бірнеше қабірлердің арасында болды, бұл Тутанхамонның өлімінен кейін саяси белгісіздік қауіпсіздікті әлсіреткенін көрсетеді.

The volume of goods in Tutankhamun's tomb is often taken as a sign that longer lived kings who had full size tombs were buried with an even larger array of objects. Yet Tutankhamun's burial goods barely fit into his tomb, so the Egyptologist Joyce Tyldesley argues that larger tombs in the valley may have contained assemblages of similar size that were arranged in a more orderly and spacious manner. The fragmentary remains of burial goods in other tombs in the Valley of the Kings include many of the same objects found in Tutankhamun's, implying that there was a somewhat standard set of object types for royal burials in this era. The life size statues of Tutankhamun and the statuettes of deities have parallels in several other tombs in the valley, while the statuettes of Tutankhamun himself are closely paralleled by wall paintings in KV15, the tomb of Seti II. Funerary models, such as Tutankhamun's model boats, were mainly a feature of burials in the Old and Middle Kingdoms and fell out of favour in non royal burials in the New, but several royal tombs in the Valley of the Kings contained them. Conversely, Tutankhamun's tomb contained no funerary texts on papyri, unlike private tombs from its era, but the existence of an excerpt of the Book of the Dead on a papyrus from KV35, the tomb of Amenhotep II, suggests that their absence in Tutankhamun's tomb may have been unusual. No papyrus texts at all were among the burial goods—a disappointment to Egyptologists, who hoped to find documents that would clarify the history of the Amarna Period. Instead much of the value of the discovery was in the insight it provided into the material culture of ancient Egypt. Among the furniture was a foldable bed, the only intact example known from ancient Egypt. Some of the boxes could be latched with the turn of a knob, and Carter called them the oldest known examples of such a mechanism. Other everyday items include musical instruments, such as a pair of trumpets; a variety of weapons, including a dagger made of iron, a rare commodity in Tutankhamun's time; and about 130 staffs, including one bearing the label "a reed staff which His Majesty cut with his own hand." Tutankhamun's clothes—loose tunics, robes and sashes, often elaborately decorated with dye, embroidery or beadwork—exhibit more variety than the clothes depicted in art from his time, which consist largely of plain white kilts and tight sheaths. No crowns were found in the tomb, although crooks and flails, which also served as emblems of kingship, were stored there. Tyldesley suggests that crowns may have not been considered personal property of the king and were instead passed down from reign to reign. Some of the objects in the tomb shed limited light on the end of the Amarna Period. A piece of a box found in the corridor bears the names of Akhenaten, Neferneferuaten and Akhenaten's daughter Meryetaten, while a calcite jar from the tomb bore two erased royal names that have been reconstructed as those of Akhenaten and Smenkhkare. These are key pieces of evidence in attempts to reconstruct the relationships between members of the royal family and the sequence in which they reigned, although scholars' interpretations have varied greatly. The faces of Tutankhamun's second coffin and his canopic coffinettes differ from the faces of most portrayals of him, so these items may originally have been made for another ruler, such as Smenkhkare or Neferneferuaten, and reused for Tutankhamun's burial. Some objects bear evidence of the shift in religious policy in Tutankhamun's reign. The golden throne portrays Tutankhamun and Ankhesenamun beneath the rays of the Aten, in the Amarna art style. The king and queen are labeled with the later forms of their names, referring to Amun rather than the Aten, but there are signs that these labels were altered after the throne was made, and the open work arms and back of the throne bear the king's original name, Tutankhaten. A sceptre from the annexe bears an inscription mentioning both the Aten and Amun, implying an attempt to integrate the two religious systems. Other information about the reign is provided by wine jars, which are labeled by the year in which they were produced. Jars that are explicitly labeled as coming from Tutankhamun's reign range from Year 5 to Year 9, while one jar from an unidentified reign is labeled Year 10 and another Year 31. The Year 31 wine probably comes from the reign of Amenhotep III, so the remaining jars suggest that Tutankhamun reigned for nine or ten years. The flowers and fruits in the funerary garlands would have been available from mid March to mid April, indicating that Tutankhamun's funeral took place then. The royal annals of the Hittite Empire record a letter from an unnamed Egyptian queen, referred to as "Dakhamunzu", recently widowed by the death of a pharaoh and offering to marry a Hittite prince. The dead king is most commonly thought to be Tutankhamun, and Ankhesenamun the sender of the letter, but the letter indicates the king in question died in August or September, meaning either that Tutankhamun was not the king in the Hittite annals or that he remained unburied far longer than the traditional 70 day period of mummification and mourning. The thefts make Tutankhamun's tomb one of the most important sources for understanding tomb robbery and restoration in the New Kingdom, particularly for the early part of that period, when robberies were more opportunistic than the large scale plundering that took place in the late Twentieth Dynasty. Many of the boxes in the tomb bear dockets in hieratic writing that list their original contents, making it possible to partially reconstruct what the tomb originally held and which items were lost. The dockets of the jewellery boxes in the treasury, for instance, indicate that about 60 percent of their contents is missing. Thieves would have prized what was valuable, portable and either untraceable or possible to disguise through dismantling or melting. Most of the metal vessels originally buried with Tutankhamun were stolen, as were those of glass, indicating that glass was a valuable commodity at the time. The robbers also took bedding and cosmetics; the theft of the latter shows that the robberies took place soon after burial, as the Egyptians' fat based unguents would have turned rancid within a few years. One of the boxes in the antechamber contained a set of gold rings wrapped in a scarf, which Carter believed had been dropped by the thieves and placed in the box by the restorers. The unlikelihood that robbers would forget something so valuable led him to suggest they had been caught in the act. The broken objects found in the fill of the corridor all came from the antechamber, implying that the first group of thieves only had access to that chamber and that it was the second group who reached as far as the treasury. A man named Djehutymose, apparently the official who carried out the restoration of the tomb, wrote his name on a jar stand in the annexe. The same man left a note in KV43, the tomb of Thutmose IV, recording the restoration of that tomb in Year 8 of the reign of Horemheb. These two tombs were among several in the Valley of the Kings that were robbed at the end of the Eighteenth Dynasty, suggesting that political uncertainty following Tutankhamun's death caused a weakening of security there.

Тарату

1932 жылы тазалау жұмыстары аяқталғаннан кейін қабірдегі заттардың көбі алынып тасталды. Басты ерекшеліктер – саркофаг, оның бастапқы қақпағы шыны тақтамен ауыстырылды, және үш қабатты табыттың ең сыртқысы, онда Тутанхамонның мумиясы сақталды. Картер рұқсатсыз қабірден бірнеше шағын артефакттарды алып кетті; оның қайтыс болғаннан кейін, оның мұрагері Филис Уокер оларды тауып, Мысыр үкіметіне қайтарды. Кейбір заттардың египеттік ежелгіліктердің басқа жинақтарына заңсыз жолмен өткені күдіктенуде, бірақ олардың шығу тегі белгісіз. Тутанхамонның қабірі тазаланғаннан кейін бірнеше онжылдық бойы оның қабірдегі заттардың басым көпшілігі Каирдегі Мысыр мұражайында немесе Луксор мұражайында сақталды. Тек ең маңызды заттар ғана көрмеге қойылды, ал қалғаны екі орынның бірінде сақтауға алынды. Таңдалған заттар мұражайлардағы көрмелерге де қойылып, Мысыр үкіметіне қаржы жинауға және қабылдаушы елдермен қарым-қатынасын жақсартуға көмектесті. Еуропа, Солтүстік Америка, Жапония және Австралияға үш ірі кезеңде көрмелер ұйымдастырылды: біріншісі – 1961 жылдан 1967 жылға дейін, екіншісі – 1972 жылдан 1981 жылға дейін, үшіншісі – 2004 жылдан 2013 жылға дейін. 1924 жылы Британ империясы көрмесі үшін жасалған жиынтықтан бастап, көшірмелердің көптеген көрмелері де өткізілді. 2011 жылдан бастап қабірдегі заттар біртіндеп Гизадағы Ұлы Египет мұражайына көшірілді. Мұражай ашылғаннан кейін қабірдің барлық жәдігерлерін көрсету жоспарлануда.

Мумиялар

1925 жылғы қарашада жарылған кезде Тутанхамонның мумиясы нашар күйде болды. Жерлеу алдында орамаларға құйылған майлар химиялық өзгеріске ұшырады, оны Лукас «бір түрлі баяу өзінен өрттену» деп атады, бұл қабірдегі саңырауқұлақтардың әсерінен туындаған болуы мүмкін. Соның салдарынан көптеген орамалар, тіпті мумиядағы көптеген тіндер көмірленді. Тутанхамонның жағдайы Жаңа Патшалықтың басқа билеушілерінің жақсы сақталған мумияларынан өзгеше болды. Бұл мумиялар тоналған қабірлерінен алынып, қарапайым табыттарга салынып, жиырма бірінші династия кезінде екі жасырын орынға көмілді, бұл олар бастапқыда жерленгеннен кейін бірнеше ғасыр өткен соң болды. Олардың нашарлауы майлардың аз қолданылуына байланысты ма, әлде бастапқы табыттарынан алынуы майлардың орамаларға сіңуіне кедергі келтірді ме, белгісіз. Қатаңдаған майлар Тутанхамонның сүйектерін, мумия орамаларын және денесіндегі заттарды біріктіріп, табыттың түбіне жабысқан біртұтас массаны құрады. Қазба жұмыстарын жүргізушілер мумияны алып, қабірдегі заттарды шығару үшін оны бөліктерге бөліп, әр бөлігін өз орнынан кесіп алу керектігіне келісті. Анатомия ғалымдары Дуглас Дерри мен Салех Бей Хамди, мумияны шығарғанда, нәзік етті парафинмен қаптау арқылы одан әрі бүлінудің алдын алды. Олар Тутанхамонның шамамен 18 жасқа толғанын анықтады, ал оның бас сүйегінің пішіні KV55 қабірінен табылған белгісіз патшалық мумиясымен ұқсас болды, бұл оның египтологтар бұрын ойлағандай, патшалық отбасына үйленбеген, патшалық қанға ие екенін көрсетті. Тексеру аяқталғаннан кейін Картер мумияның бөліктерін құмды табаққа орналастырып, келесі жылы жерлеу палатасындағы саркофагқа қайтарды. Қазынада табылған мумияланған ұрықтар дамудың әртүрлі кезеңдерінде болды, біреуі бес айлық жүктілікте, ал екіншісі жетіден тоғыз айға дейін. Олардың табыттарында есімдер көрсетілмеген, сондықтан олар оларды қамтитын қораптың нөміріне (317) сәйкес белгіленді; кішкентай ұрық 317a(2), ал үлкені 317b(2) деп аталды. Олар 1932 жылы Дерри тексеріп, кейін ол жұмыс істеген медициналық мектепте сақталды, қазір ол Каир университетінің бөлігі. Тутанхамонның мумиясы оның денсаулығын, әсіресе өлім себебін анықтау үшін көптеген реттерде зерттелді. Мұндай әрекеттер көбінесе дау тудырады, себебі денеге соңғы уақытта келтірілген зақымды Тутанхамонның тірі кезінде болған зақымнан ажырату қиын. Мысалы, 1996 жылы египтолог Боб Бриер 1968 жылы Харрисон түсірген рентген суреттерінде бас сүйегі қуысындағы сүйек сынықтары Тутанхамонның басына соққы алып, өлтірілгенін көрсетеді деп болжады. Бірақ кейіннен бұл сүйек сынықтары Дерри тексеру кезінде бас сүйек қуысына түсірілген омыртқа сынықтары екені анықталды. Ұрықтар да ұқсас мәселелерге тап болды; Харрисон 1977 жылы 317b(2) Спренгель деформациясына шалдыққан деді, бірақ 2011 жылы радиолог Сахар Салимнің зерттеуі деформация белгілерінің өлімнен кейінгі зақымдану екенін көрсетті. Тутанхамонның мумиясы да, ұрықтар да генетикалық тексеруден өтті. 2010 жылы Патшалар аңғарындағы көптеген мумиялардың ДНК-сын зерттеу кезінде ұрықтардың Тутанхамонның балалары екені және олардың анасы KV21 қабірінен табылған әйел екені анықталды, оны Анхесенамун деп есептеді. Алайда, египеттік мумиялардың генетикалық зерттеулерінің нәтижелерін Сванте Паабо сияқты бірнеше генетиктер күмәндікпен қарады, олар Египеттің ыстығында ДНК өте тез ыдырайтынын және бірнеше ғасырдан астам уақытқа дейін ДНК үлгісін талдау мүмкін емес екенін айтты.

When it was uncovered in November 1925, Tutankhamun's mummy was in poor condition. The unguents that were poured over the wrappings before burial had undergone a chemical reaction that Lucas called "some kind of slow spontaneous combustion", possibly caused by fungi in the tomb. As a result most of the wrappings, and even much of the tissues in the mummy, had been carbonised. Tutankhamun's condition contrasted with the much better preserved mummies of other New Kingdom rulers. These mummies had been removed from their plundered tombs, placed in simpler coffins and buried in two caches during the Twenty first Dynasty, a few centuries after they were originally entombed. It is not known whether they suffered less deterioration because they were less liberally treated with unguents, or because their removal from their original coffins prevented the unguents from soaking through the wrappings. The solidified unguents glued together Tutankhamun's remains, his mummy wrappings and the objects on his body, forming a single mass stuck to the bottom of the coffin encasing it. The excavators concluded that to remove the mummy and extricate the burial goods they would have to cut it into sections, chiseling each piece out of its setting. Two anatomists, Douglas Derry and Saleh Bey Hamdi, examined the pieces as they came free before coating the fragile flesh in paraffin wax to prevent further deterioration. They determined that Tutankhamun had been close to the age of 18 when he died, and that his skull shape, closely resembling that of an unidentified royal mummy from KV55, showed he was of royal blood rather than having married into the royal family, as Egyptologists had previously believed. When the examination concluded, Carter placed the dismembered mummy on a sand tray, which he returned to the sarcophagus in the burial chamber the following year. The mummified fetuses found in the treasury are at different stages of development, one at five months' gestation and the other at seven to nine. Their coffins do not specify names, so they are designated based on the object number of the box that contained them (317); the smaller fetus is known as 317a(2) and the larger as 317b(2). They were examined by Derry in 1932 and subsequently stored at the medical school where he worked, now part of Cairo University. Tutankhamun's mummy has often been analysed to see what health conditions he had, and particularly to determine his cause of death. Such efforts are often contentious, as it is difficult to distinguish damage inflicted on the body in recent times from damage Tutankhamun suffered while alive. For instance, in 1996, the Egyptologist Bob Brier suggested that fragments of bone in the skull cavity, seen in the X rays that Harrison had taken in 1968, were a sign that Tutankhamun had died of a blow to the head and might have been murdered. The bone fragments were later found to be fragments of vertebrae that were pushed into the skull cavity during Derry's examination. The fetuses have faced similar problems; Harrison, in 1977, said 317b(2) had Sprengel's deformity, but a study in 2011 by the radiologist Sahar Saleem argued that the signs of deformity were actually postmortem damage. Both Tutankhamun's mummy and the fetuses have undergone genetic testing. A 2010 study of the DNA of many of the mummies from the Valley of the Kings announced that the fetuses were Tutankhamun's children by a woman whose mummy was found in KV21, who was presumed to be Ankhesenamun. However, the results of genetic studies of Egyptian mummies have been questioned by several geneticists, such as Svante Pääbo, who argue that DNA breaks down so rapidly in Egypt's heat that remains more than a few centuries old cannot produce an analysable DNA sample.

Көшірмесі

Қабір бөлмесінің көшірмесі қабырға әстемесінің және саркофагтың көшірмелерін қамтиды. Екеуі де жоғары дәлдіктегі сканерлеу нәтижелері бойынша қайта жасалды. Көшірме 2012 жылы Мысыр үкіметіне табыс етіліп, Картер қабірде жұмыс істеген кезде тұрған Картер үйінің қасында, Патшалар аңғарының кіреберісіне жақын орнатылды.