Кіріспе

Тан әулетінің 8-ші императоры – Тан императоры Сусон (711 ж.). 712 жылы император Руйцзонг тақты Ли Лонгжиге тапсырды, ол император Сюаньцзонг ретінде таққа отырды, бірақ император Руйцзонг Тайшан Хуан (зейнеткер император) ретінде нақты билікті сақтады. Император Сюаньцзун таққа отырғаннан кейін, император Руйцзунг зейнеткер император ретінде Ли Сишенгті Шан ханзадасы етіп тағайындады. (713 жылы император Сюаньцзун Тайпин ханшайымының жақтастарын басып, оны өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүрлегеннен кейін, император Руйцзун императорлық билікті император Сюаньцзунға ауыстырды және саясатқа қатысуын тоқтатты.) Ли Сицзянь, оның анасы Консорт Чжао сол кезде император Сюаньцзунның сүйікті кәнизагы болған, мұрагерлік ханзада болып жарияланды. Ли Сишенгтің анасы тірі болғанымен, оны император Сюаньцзунның әйелі, ұлы жоқ император Ван тәрбиеледі. Содан кейін Консорт Ву канцлер Ли Линфумен бірлесіп, өзінің ұлы Ли Циньді Шоу ханзадасы етіп тағайындауға тырысты, бірақ бастапқыда сәттілікке жете алмады. 726 жылы Ли Сишенгтің титулы Чжун ханзадасы болып өзгертілді, ал оның аты Ли Цзюнь болып өзгертілді. 728 жылы оның анасы, Консорт Янг Гуйпин қайтыс болды. Император Сюаньцзун, Ян Гуочжунның Цзяньнан округіне (劍南, қазіргі Чэндуда орналасқан) қашуды ұсынғаннан кейін, Чанъаньды тастап, Гао Лиши, Ян Гуочжун, Вэй, Ли Хен, Консорт Ян және оның отбасымен бірге қашып кетті. Келесі күні, шілде айының 15-і күні, императорға еріп келген императорлық сақшылар Ян Гуочжунға ашуланып, Мавэй бекетінде (馬嵬, қазіргі Баоджи, Шэньси) көтеріліс жасап, оны өлтірді және император Сюаньцзуннан Консорт Янды өлтіруді талап етті. Император Сюаньцзун содан кейін Цзяньнанға қарай жол тартты. Мавэй аймағындағы халық Чанъаньды қайтарып алуға болатынына сеніп, император Сюаньцзуннан одан әрі жол тартпауын өтінді. Император Сюаньцзун Ли Хенгке халықты жұбатуды тапсырды. Ли Хенг император Сюаньцзунның қасынан кеткеннен кейін, Ли Фугуо және Ли Хенгтің ұлдары Ли Тан (Цзяньнин ханзадасы) мен Ли Чу (Гуанпин ханзадасы) Ли Хенгті император Сюаньцзунмен бірге Цзяньнанға бармауға көндірді, себебі Чанъань мен Цзяньнан арасындағы қашықтық пен табиғи кедергілерге байланысты, егер олар бұл аймақты тастап кетсе, Чанъаньды қайтарып алу мүмкін емес еді. Ли Хенг келісіп, Ли Чу арқылы император Сюаньцзунға хабарлады. Император Сюаньцзун Ли Хенгтің шешімімен келісті, бірақ өзі Цзяньнанға қарай жол тартты. Ли Хенг Ли Танның басқаруындағы аз санды сақшы әскерлерімен бірге шекаралық Линьву қаласына бет алды. Линьвудегі әскерлер оны императорлық титулға ие болуға мәжбүрледі, осыған байланысты Ли Хенг 13 тамызда өзін император деп жариялады (Сусон императоры ретінде).

Билік

Сусон император болғаннан кейін, Ян әскерлерінің Гуанчжун аймағының (яғни, Чанъань төңірегіндегі аймақ) халқының қарсылығына тап болғандықтан, Чанъаньды Ян әскерлерінен қайтарып алуға ниеттенді. (Осы кезде Ан Лушан өлтіріліп, оның орнын ұлы Ан Циньсу басып алды.) Бірақ канцлер Фан Гуан басқарған бірден жасалған әрекет Ян әскерлерінен Чанъань маңында ауыр үлкен шығынмен жеңіліске ұшырады. Сонымен қатар, шамамен сол уақытта Сусон императордың інісі Ли Линь (Юн патшасы) оған қарсы шығып, Янцзы өзенінің оңтүстігіндегі аймақпен бөлініп кетуге тырысты, бірақ тез жеңіліп, Сусон императорға адал күштер тарапынан өлтірілді. Сусон императордың сарайы да ішкі тартыстарға толы болды: Ли Фуго император Сусонның сүйікті әйелі Чжан гүлімен, ал Ли Чу, Ли Тан және император Сусонның сенімді кеңесшісі Ли Мимен келіспеді. 757 жылдың басында Ли Тан Ли Фуго мен Чжан гүлін сыбайлас жемқорлыққа айыптағаннан кейін, Ли Фуго мен императрица Чжан оны өзінен үлкен Ли Чуды өлтіруге тырысқан деп жалған айыптады, мұрагер болу үшін. Ашуланған Сусон императоры Ли Танға өзін-өзі өлтіруге бұйрық берді, бұл Ли Чу мен Ли Миді қорқытты. Ли Чу Ли Фуго мен Чжан гүлін өлтіруді ойлады, бірақ Ли Ми оны тоқтатып, одан бас тартты. Сусон императоры Чанъаньды тек өзінің әскерлерімен қайтарып алудың қиын екенін түсініп, Хуэйге Баянчур ханы Яолуоге Моянчуомен одаққа келді. Хуэйге әскерлері Сусон императорының штаб-пәтеріне, Фэнсянға (鳳翔, қазіргі Баоджи) келді, Анси округінен және Батыс аймақтардан (Шию) шақырылған элиталық Тан әскерлеріне қосылды. (Сусон императоры Хуэйге әскерлеріне Чанъаньды қайта басып алғаннан кейін тонауға рұқсат беретінін уәде берді.) Ли Ми бұл күштерді Янның Фаньяндағы күш орталығына бірінші шабуыл жасап, Янның қайта жандану мүмкіндігін жою үшін пайдалануды ұсынды. Бірақ Сусон императоры бұған келіспеді және бірінші болып Чанъаньға шабуыл жасауды шешті, Ли Чу біріктірілген күштерге басшылық етті. 757 жылдың күзінде күштер Чанъаньды қайта басып алып, Сусон императорына астанадағы әкімшілігін қайта құруға мүмкіндік берді. (Хуэйге әскерлері Чанъаньды тонауға дайын болған, бірақ Ли Чу Хуэйге ханзадасына тонауды кейінге қалдыруды өтінді. Егер тонау орын алса, шығыс астанасы Луоян, қазір Ян астанасы ретінде, қатты қарсылық көрсетер еді, Хуэйге Луоянды тонауын сұрады. Хуэйге ханзадасы келісті.) Сусон императоры Чанъаньды қайта басып алғаннан кейін Ли Ми отставкаға кетіп, шөлге кетті, Ли Фуго, Чжан гүлі (кейін императрица атанды) және Ли Чуды сарайдың жетекші тұлғалары етіп қалдырды. Ли Фуго императорлық гвардияның басшысы болды және оның билігі соншалықты үлкен болды, тіпті Сусон императоры оның кінәсін табудан қорқып, оған наразылық білдірмеді. Императрица Чжан өзінің ұлы Ли Шаоны (李佋) мұрагер хан етіп тағайындағысы келді, бірақ Сусон императоры өзінің үлкен ұлы Ли Чудың қабілетті және жетістіктерге жететініне сеніп, оны мұрагер хан етіп тағайындады және оның атын Ли Ю деп өзгертті. Сусон императоры Цзяньцзюньнан оралған император Сюаньцзунға да құрмет көрсетіп, оны императорлық ханзада ретінде бұрынғы резиденциясынан қайта құрылған сарайда, Синцзин сарайында (興慶宮) орналастырды. Чанъань қайта басып алынғалы бір ай өткен соң Тан және Хуэйге күштері Луоянды да қайта басып алды, Луоян Хуэйге күштерінің ауыр тонауына ұшырады. Ан Циньсу Йеченгке қашып, сол жерде бекінді, бірақ Ян аумағының көп бөлігі Танға қайта бағынды, соғыс аяқталуға жақын болды. Хуэйгемен одақты нығайту үшін Сусон императоры өзінің қызы, Нинггуо патшайымын Яолуоге Моянчуоға үйлендірді. Әл-Мансур Қытайға дипломатиялық делегацияларды үнемі жіберіп отырды. Әл-Мансурдың делегациялары Қытайда Хейи Даши (қара киім киген арабтар) деп белгілі болды. 756 жылы Әл-Мансур Ан Лушан көтерілісінде Сусон императорына көмектесу үшін 3000 жалдамалы әскер жіберді. Ян көтерілісшілерінің бұрынғы генералы Тянь Шэньоңның Янчжоу қырғынында (760) шетелдік араб және парсы мұсылман саудагерлерін қырғынға ұшыратуы Ан Лушан көтерілісі кезінде болды. 758 жылы Танға бағынған Ян генералдарының бірі Ши Симинг, Сусон императоры мен Тан генералы Ли Гуанбидің оны өлтіру үшін оның қол астындағы Ву Чэнэнды (烏承恩) пайдалану туралы сөз байласқандарын айтып, қайтадан көтеріліп, оңтүстікке қарай аттанады. 759 жылдың көктемінде ол Йеченгте Ан Циньшуды қоршауға алған Тан әскерлерімен шайқасты, алғашқы шайқас шешілмейтін болса да, Тан әскерлері шайқас кезінде үрейленіп, құлдырап, Йеченг қоршауын көтеруге мүмкіндік берді. Ши Симинг Ан Циньшуды тұзаққа түсіріп, өлтіріп, Ян императоры болып, Луоянды қайта басып алу үшін оңтүстікке қарай аттанды, оны Ян астанасы етіп жариялады. Бірақ Чанъаньға шабуыл жасауға жасаған әрекеттері Ли Гуанби тарапынан тоқтатылды, Ян және Тан күштері тоқырауға түсті. Тоқырау кезінде 760 жылы евнух Синг Янен (邢延恩) Сусон императорына генерал Лю Чжанның (劉展) бұйрықтарға бағынбағанын және оның аты мистикалық болжамдарда болғанын хабарлады. Сусон императоры Сингтің Люді жою жолын табу туралы ұсынысын қабылдады. Лю бұл туралы білгеннен кейін 760 жылдың соңында көтеріліске мәжбүр болды. Ол басқа Тан генералдарына қарсы сәттілікке жетіп, бірнеше ай бойы Янцзының төменгі ағысындағы аймақты бақылады, бірақ басқа Тан генералы Тянь Шэньгун (田神功) тарапынан жеңіліске ұшырады. Сонымен қатар, император Сюаньцзун Синцзин сарайында тұрақты өмір салтына бейімделді, оған Чэнь Сюаньли (陳玄禮) және Гао Лиши күтім жасады. Оған оның қарындасы Ли Чиин (李持盈), Ючжэнь патшайымы, қызметші Ру Сяньюань (如仙媛) және евнухтар Ван Чэнэн (王承恩) және Вэй Юэ (魏悅) де жиі көмектесетін. Императорлық музыканттар оған жиі ойнап көрсетіп, ол көбінесе Чанцин мұнарасына (長慶樓) халықтан сәлемдемелерді қабылдауға шығарды. Ол сондай-ақ Цзяньнаньдан келген генералдар мен адамдар үшін жиі тойлар ұйымдастырды, Ли Чиин мен Ру осы тойлардың үй иесі болды. Император Сюаньцзунның қызметшілері Ли Фугоға немқұрайлылықпен қарады. Жауап ретінде Ли Фуго Сусон императорына император Сюаньцзун мен оның қызметшілері билікті қайтаруды жоспарлап отырғанын сендіруге тырысты. 760 жылы Сусон императорының тікелей мақұлдауымен, бір күні император Сюаньцзун атпен шыққанда, Ли Фуго оны тоқтатты және негізгі сарайға қайтаруға мәжбүрледі. Алайда, тіпті сол кезде Гао Ли Фугоға бағынбады және оған жылқыдан түсіп, император Сюаньцзунды жаяу жетелеуді бұйырды. Император Сюаньцзун күштеп сарайға қайтарылғаннан кейін Ли Фуго Чэньді отставкаға жіберді, Ли Чиинды ғибадатханаға қайтарды (ол 711 жылы Даостық монах болған), ал Гао, Ван, Вэй және Руды жер аударып жіберді. Содан кейін Сусон императоры өзінің қыздары Уаньань және Сяньи патшайымдарын император Сюаньцзунға күтім жасауға жіберді, бірақ сенімді қызметшілерін жоғалтқан император Сюаньцзун үнсіз және ауырған күйде болды. Сусон императоры император Сюаньцзунға жиі барып, оған көмектесті, бірақ өзі де ауырғандықтан сирек баратын болды. Ол сондай-ақ Ли Фугоға осы әрекеттерге рұқсат бергеніне өкінді және оны өлтіруді ойлады, бірақ шешімін қабылдамады, өйткені Ли Фуго императорлық гвардияға басшылық етіп, оның билігі зор болды. Шындығында, кейін Ли Фуго қорғаныс министрі болды және Сусон императоры басқару мәселелерінде оның қалауынша әрекет етуге мәжбүр болды, бірақ Сусон императоры оның канцлер болуына қарсы болды. 761 жылы Ши Симинг өлтірілді және оның орнын ұлы Ши Чаои басып алды, ал Ян генералдары, бұрын Ши Симингпен тең дәрежеде болғандар, Ши Чаоидің бұйрықтарына бағынбай бастады. Тан күштері Ян күштерін жеңіп алды, бірақ Ши Хуайиді Луояннан ығыстыра алмады, Янға қарсы соңғы жеңіс Сусон императорының өмірінде болмады.