Кіріспе
Тан әулетінің 8-ші императоры – Тан императоры Сусон (711 ж.). 712 жылы император Руйцзонг тақты Ли Лонгжиге тапсырды, ол император Сюаньцзонг ретінде таққа отырды, бірақ император Руйцзонг Тайшан Хуан (зейнеткер император) ретінде нақты билікті сақтады. Император Сюаньцзун таққа отырғаннан кейін, император Руйцзунг зейнеткер император ретінде Ли Сишенгті Шан ханзадасы етіп тағайындады. (713 жылы император Сюаньцзун Тайпин ханшайымының жақтастарын басып, оны өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүрлегеннен кейін, император Руйцзун императорлық билікті император Сюаньцзунға ауыстырды және саясатқа қатысуын тоқтатты.) Ли Сицзянь, оның анасы Консорт Чжао сол кезде император Сюаньцзунның сүйікті кәнизагы болған, мұрагерлік ханзада болып жарияланды. Ли Сишенгтің анасы тірі болғанымен, оны император Сюаньцзунның әйелі, ұлы жоқ император Ван тәрбиеледі. Содан кейін Консорт Ву канцлер Ли Линфумен бірлесіп, өзінің ұлы Ли Циньді Шоу ханзадасы етіп тағайындауға тырысты, бірақ бастапқыда сәттілікке жете алмады. 726 жылы Ли Сишенгтің титулы Чжун ханзадасы болып өзгертілді, ал оның аты Ли Цзюнь болып өзгертілді. 728 жылы оның анасы, Консорт Янг Гуйпин қайтыс болды. Император Сюаньцзун, Ян Гуочжунның Цзяньнан округіне (劍南, қазіргі Чэндуда орналасқан) қашуды ұсынғаннан кейін, Чанъаньды тастап, Гао Лиши, Ян Гуочжун, Вэй, Ли Хен, Консорт Ян және оның отбасымен бірге қашып кетті. Келесі күні, шілде айының 15-і күні, императорға еріп келген императорлық сақшылар Ян Гуочжунға ашуланып, Мавэй бекетінде (馬嵬, қазіргі Баоджи, Шэньси) көтеріліс жасап, оны өлтірді және император Сюаньцзуннан Консорт Янды өлтіруді талап етті. Император Сюаньцзун содан кейін Цзяньнанға қарай жол тартты. Мавэй аймағындағы халық Чанъаньды қайтарып алуға болатынына сеніп, император Сюаньцзуннан одан әрі жол тартпауын өтінді. Император Сюаньцзун Ли Хенгке халықты жұбатуды тапсырды. Ли Хенг император Сюаньцзунның қасынан кеткеннен кейін, Ли Фугуо және Ли Хенгтің ұлдары Ли Тан (Цзяньнин ханзадасы) мен Ли Чу (Гуанпин ханзадасы) Ли Хенгті император Сюаньцзунмен бірге Цзяньнанға бармауға көндірді, себебі Чанъань мен Цзяньнан арасындағы қашықтық пен табиғи кедергілерге байланысты, егер олар бұл аймақты тастап кетсе, Чанъаньды қайтарып алу мүмкін емес еді. Ли Хенг келісіп, Ли Чу арқылы император Сюаньцзунға хабарлады. Император Сюаньцзун Ли Хенгтің шешімімен келісті, бірақ өзі Цзяньнанға қарай жол тартты. Ли Хенг Ли Танның басқаруындағы аз санды сақшы әскерлерімен бірге шекаралық Линьву қаласына бет алды. Линьвудегі әскерлер оны императорлық титулға ие болуға мәжбүрледі, осыған байланысты Ли Хенг 13 тамызда өзін император деп жариялады (Сусон императоры ретінде).
Emperor Suzong of Tang (yihai day, 711 (As a result, later on in life, Li Sisheng would feel personally indebted to Zhang Shuo.) In 712, Emperor Ruizong passed the throne to Li Longji, who took the throne as Emperor Xuanzong, but Emperor Ruizong retained actual power as Taishang Huang (retired emperor). Shortly after Emperor Xuanzong took the throne, Emperor Ruizong, as retired emperor, was the one who created Li Sisheng the Prince of Shan. (After Emperor Xuanzong suppressed Princess Taiping's associates in 713 and forced her to commit suicide, Emperor Ruizong transferred imperial authorities to Emperor Xuanzong and was no longer involved in politics.) Li Siqian, whose mother Consort Zhao was then Emperor Xuanzong's favorite concubine, was created crown prince. Li Sisheng, although his mother alive, was raised by Emperor Xuanzong's wife Empress Wang, who was herself sonless. Thereafter, Consort Wu began a campaign, in association with the chancellor Li Linfu, to have her own son Li Qing the Prince of Shou made crown prince, but was not able to initially succeed. Meanwhile, in 726, Li Sisheng's title was changed to the Prince of Zhong, and his name was changed to Li Jun. In 728, his own mother Consort Yang Guipin died. Emperor Xuanzong, with Yang Guozhong suggesting that they flee to Jiannan Circuit (劍南, headquartered in modern Chengdu), abandoned Chang'an and fled with Gao Lishi, Yang Guozhong, Wei, Li Heng, Consort Yang, and her family. The following day, July 15, the imperial guards accompanying the emperor, angry at Yang Guozhong, rose at Mawei Station (馬嵬, in modern Baoji, Shaanxi) and killed him and forced Emperor Xuanzong to kill Consort Yang as well. Emperor Xuanzong then poised to continue to head toward Jiannan. The people in the Mawei region tried to persuade Emperor Xuanzong not to continue on—believing that Chang'an could be recaptured. Emperor Xuanzong asked Li Heng to try to comfort the people. Once Li Heng left Emperor Xuanzong's presence, however, Li Fuguo and Li Heng's sons Li Tan the Prince of Jianning and Li Chu the Prince of Guangping, persuaded Li Heng not to follow Emperor Xuanzong to Jiannan—arguing that with the physical barriers between Chang'an and Jiannan, that once they had left the region, Chang'an could no longer be captured. Li Heng agreed and had Li Chu report this to Emperor Xuanzong. Emperor Xuanzong agreed with Li Heng's decision, but he himself continued on to Jiannan. Li Heng, escorted by a small number of guard soldiers commanded by Li Tan, then headed to the border city of Lingwu. With the army at Lingwu pressuring him to take imperial title, Li Heng declared himself emperor on August 13 (as Emperor Suzong).)
Билік
Сусон император болғаннан кейін, Ян әскерлерінің Гуанчжун аймағының (яғни, Чанъань төңірегіндегі аймақ) халқының қарсылығына тап болғандықтан, Чанъаньды Ян әскерлерінен қайтарып алуға ниеттенді. (Осы кезде Ан Лушан өлтіріліп, оның орнын ұлы Ан Циньсу басып алды.) Бірақ канцлер Фан Гуан басқарған бірден жасалған әрекет Ян әскерлерінен Чанъань маңында ауыр үлкен шығынмен жеңіліске ұшырады. Сонымен қатар, шамамен сол уақытта Сусон императордың інісі Ли Линь (Юн патшасы) оған қарсы шығып, Янцзы өзенінің оңтүстігіндегі аймақпен бөлініп кетуге тырысты, бірақ тез жеңіліп, Сусон императорға адал күштер тарапынан өлтірілді. Сусон императордың сарайы да ішкі тартыстарға толы болды: Ли Фуго император Сусонның сүйікті әйелі Чжан гүлімен, ал Ли Чу, Ли Тан және император Сусонның сенімді кеңесшісі Ли Мимен келіспеді. 757 жылдың басында Ли Тан Ли Фуго мен Чжан гүлін сыбайлас жемқорлыққа айыптағаннан кейін, Ли Фуго мен императрица Чжан оны өзінен үлкен Ли Чуды өлтіруге тырысқан деп жалған айыптады, мұрагер болу үшін. Ашуланған Сусон императоры Ли Танға өзін-өзі өлтіруге бұйрық берді, бұл Ли Чу мен Ли Миді қорқытты. Ли Чу Ли Фуго мен Чжан гүлін өлтіруді ойлады, бірақ Ли Ми оны тоқтатып, одан бас тартты. Сусон императоры Чанъаньды тек өзінің әскерлерімен қайтарып алудың қиын екенін түсініп, Хуэйге Баянчур ханы Яолуоге Моянчуомен одаққа келді. Хуэйге әскерлері Сусон императорының штаб-пәтеріне, Фэнсянға (鳳翔, қазіргі Баоджи) келді, Анси округінен және Батыс аймақтардан (Шию) шақырылған элиталық Тан әскерлеріне қосылды. (Сусон императоры Хуэйге әскерлеріне Чанъаньды қайта басып алғаннан кейін тонауға рұқсат беретінін уәде берді.) Ли Ми бұл күштерді Янның Фаньяндағы күш орталығына бірінші шабуыл жасап, Янның қайта жандану мүмкіндігін жою үшін пайдалануды ұсынды. Бірақ Сусон императоры бұған келіспеді және бірінші болып Чанъаньға шабуыл жасауды шешті, Ли Чу біріктірілген күштерге басшылық етті. 757 жылдың күзінде күштер Чанъаньды қайта басып алып, Сусон императорына астанадағы әкімшілігін қайта құруға мүмкіндік берді. (Хуэйге әскерлері Чанъаньды тонауға дайын болған, бірақ Ли Чу Хуэйге ханзадасына тонауды кейінге қалдыруды өтінді. Егер тонау орын алса, шығыс астанасы Луоян, қазір Ян астанасы ретінде, қатты қарсылық көрсетер еді, Хуэйге Луоянды тонауын сұрады. Хуэйге ханзадасы келісті.) Сусон императоры Чанъаньды қайта басып алғаннан кейін Ли Ми отставкаға кетіп, шөлге кетті, Ли Фуго, Чжан гүлі (кейін императрица атанды) және Ли Чуды сарайдың жетекші тұлғалары етіп қалдырды. Ли Фуго императорлық гвардияның басшысы болды және оның билігі соншалықты үлкен болды, тіпті Сусон императоры оның кінәсін табудан қорқып, оған наразылық білдірмеді. Императрица Чжан өзінің ұлы Ли Шаоны (李佋) мұрагер хан етіп тағайындағысы келді, бірақ Сусон императоры өзінің үлкен ұлы Ли Чудың қабілетті және жетістіктерге жететініне сеніп, оны мұрагер хан етіп тағайындады және оның атын Ли Ю деп өзгертті. Сусон императоры Цзяньцзюньнан оралған император Сюаньцзунға да құрмет көрсетіп, оны императорлық ханзада ретінде бұрынғы резиденциясынан қайта құрылған сарайда, Синцзин сарайында (興慶宮) орналастырды. Чанъань қайта басып алынғалы бір ай өткен соң Тан және Хуэйге күштері Луоянды да қайта басып алды, Луоян Хуэйге күштерінің ауыр тонауына ұшырады. Ан Циньсу Йеченгке қашып, сол жерде бекінді, бірақ Ян аумағының көп бөлігі Танға қайта бағынды, соғыс аяқталуға жақын болды. Хуэйгемен одақты нығайту үшін Сусон императоры өзінің қызы, Нинггуо патшайымын Яолуоге Моянчуоға үйлендірді. Әл-Мансур Қытайға дипломатиялық делегацияларды үнемі жіберіп отырды. Әл-Мансурдың делегациялары Қытайда Хейи Даши (қара киім киген арабтар) деп белгілі болды. 756 жылы Әл-Мансур Ан Лушан көтерілісінде Сусон императорына көмектесу үшін 3000 жалдамалы әскер жіберді. Ян көтерілісшілерінің бұрынғы генералы Тянь Шэньоңның Янчжоу қырғынында (760) шетелдік араб және парсы мұсылман саудагерлерін қырғынға ұшыратуы Ан Лушан көтерілісі кезінде болды. 758 жылы Танға бағынған Ян генералдарының бірі Ши Симинг, Сусон императоры мен Тан генералы Ли Гуанбидің оны өлтіру үшін оның қол астындағы Ву Чэнэнды (烏承恩) пайдалану туралы сөз байласқандарын айтып, қайтадан көтеріліп, оңтүстікке қарай аттанады. 759 жылдың көктемінде ол Йеченгте Ан Циньшуды қоршауға алған Тан әскерлерімен шайқасты, алғашқы шайқас шешілмейтін болса да, Тан әскерлері шайқас кезінде үрейленіп, құлдырап, Йеченг қоршауын көтеруге мүмкіндік берді. Ши Симинг Ан Циньшуды тұзаққа түсіріп, өлтіріп, Ян императоры болып, Луоянды қайта басып алу үшін оңтүстікке қарай аттанды, оны Ян астанасы етіп жариялады. Бірақ Чанъаньға шабуыл жасауға жасаған әрекеттері Ли Гуанби тарапынан тоқтатылды, Ян және Тан күштері тоқырауға түсті. Тоқырау кезінде 760 жылы евнух Синг Янен (邢延恩) Сусон императорына генерал Лю Чжанның (劉展) бұйрықтарға бағынбағанын және оның аты мистикалық болжамдарда болғанын хабарлады. Сусон императоры Сингтің Люді жою жолын табу туралы ұсынысын қабылдады. Лю бұл туралы білгеннен кейін 760 жылдың соңында көтеріліске мәжбүр болды. Ол басқа Тан генералдарына қарсы сәттілікке жетіп, бірнеше ай бойы Янцзының төменгі ағысындағы аймақты бақылады, бірақ басқа Тан генералы Тянь Шэньгун (田神功) тарапынан жеңіліске ұшырады. Сонымен қатар, император Сюаньцзун Синцзин сарайында тұрақты өмір салтына бейімделді, оған Чэнь Сюаньли (陳玄禮) және Гао Лиши күтім жасады. Оған оның қарындасы Ли Чиин (李持盈), Ючжэнь патшайымы, қызметші Ру Сяньюань (如仙媛) және евнухтар Ван Чэнэн (王承恩) және Вэй Юэ (魏悅) де жиі көмектесетін. Императорлық музыканттар оған жиі ойнап көрсетіп, ол көбінесе Чанцин мұнарасына (長慶樓) халықтан сәлемдемелерді қабылдауға шығарды. Ол сондай-ақ Цзяньнаньдан келген генералдар мен адамдар үшін жиі тойлар ұйымдастырды, Ли Чиин мен Ру осы тойлардың үй иесі болды. Император Сюаньцзунның қызметшілері Ли Фугоға немқұрайлылықпен қарады. Жауап ретінде Ли Фуго Сусон императорына император Сюаньцзун мен оның қызметшілері билікті қайтаруды жоспарлап отырғанын сендіруге тырысты. 760 жылы Сусон императорының тікелей мақұлдауымен, бір күні император Сюаньцзун атпен шыққанда, Ли Фуго оны тоқтатты және негізгі сарайға қайтаруға мәжбүрледі. Алайда, тіпті сол кезде Гао Ли Фугоға бағынбады және оған жылқыдан түсіп, император Сюаньцзунды жаяу жетелеуді бұйырды. Император Сюаньцзун күштеп сарайға қайтарылғаннан кейін Ли Фуго Чэньді отставкаға жіберді, Ли Чиинды ғибадатханаға қайтарды (ол 711 жылы Даостық монах болған), ал Гао, Ван, Вэй және Руды жер аударып жіберді. Содан кейін Сусон императоры өзінің қыздары Уаньань және Сяньи патшайымдарын император Сюаньцзунға күтім жасауға жіберді, бірақ сенімді қызметшілерін жоғалтқан император Сюаньцзун үнсіз және ауырған күйде болды. Сусон императоры император Сюаньцзунға жиі барып, оған көмектесті, бірақ өзі де ауырғандықтан сирек баратын болды. Ол сондай-ақ Ли Фугоға осы әрекеттерге рұқсат бергеніне өкінді және оны өлтіруді ойлады, бірақ шешімін қабылдамады, өйткені Ли Фуго императорлық гвардияға басшылық етіп, оның билігі зор болды. Шындығында, кейін Ли Фуго қорғаныс министрі болды және Сусон императоры басқару мәселелерінде оның қалауынша әрекет етуге мәжбүр болды, бірақ Сусон императоры оның канцлер болуына қарсы болды. 761 жылы Ши Симинг өлтірілді және оның орнын ұлы Ши Чаои басып алды, ал Ян генералдары, бұрын Ши Симингпен тең дәрежеде болғандар, Ши Чаоидің бұйрықтарына бағынбай бастады. Тан күштері Ян күштерін жеңіп алды, бірақ Ши Хуайиді Луояннан ығыстыра алмады, Янға қарсы соңғы жеңіс Сусон императорының өмірінде болмады.
In 758, however, one of the major Yan generals who had submitted to Tang, Shi Siming, claiming that there had been a plot by Emperor Suzong and the Tang general Li Guangbi, to have his subordinate Wu Cheng'en (烏承恩) assassinate him, re rebelled and advanced south. In spring 759, he engaged the Tang forces then sieging An Qingxu at Yecheng, and while the initial battle was indecisive, the Tang forces panicked during the battle and collapsed, allowing the siege of Yecheng to be lifted. Shi Siming then led An Qingxu into a trap and killed him, taking over as the emperor of Yan and further advancing south to recapture Luoyang, again making it Yan's capital. However, his further attempts to advance against Chang'an was blocked by Li Guangbi, and the Yan and Tang forces went into a stalemate. While the stalemate was continuing, in 760, after the eunuch Xing Yan'en (邢延恩) reported to Emperor Suzong that the general Liu Zhan (劉展) was disobeying orders, and that Liu's name was in mystical prophecies, Emperor Suzong accepted Xing's suggestion to find a way to eliminate Liu. After Liu found this out, he was forced into rebellion in late 760; he had successes against other Tang generals and controlled the lower Yangtze region for several months until he was defeated by another Tang general, Tian Shen'gong (田神功). Meanwhile, Emperor Xuanzong settled into a routine at Xingqing Palace, with Chen Xuanli (陳玄禮) and Gao Lishi attending to him. Also often attending to him were his sister Li Chiying (李持盈) the Princess Yuzhen, the lady in waiting Ru Xianyuan (如仙媛), and the eunuchs Wang Cheng'en (王承恩) and Wei Yue (魏悅). The imperial musicians often played for him, and he often climbed up Changqing Tower (長慶樓) to receive well wishes from the populace. He also often held feasts for generals and people from Jiannan, with Li Chiying and Ru serving as hostesses. Emperor Xuanzong's attendants looked down at Li Fuguo. To retaliate, Li Fuguo began to try to convince Emperor Suzong that Emperor Xuanzong and his attendants were plotting to seize power back. In 760, with Emperor Suzong's tacit, although not explicit, approval, on one occasion when Emperor Xuanzong was out riding, Li Fuguo intercepted him and forced him to move back to the main palace. Even on that occasion, however, Gao would not submit to Li Fuguo and even yelled at Li Fuguo to force him to get off his horse and to escort Emperor Xuanzong on foot, along with Gao. Soon after Emperor Xuanzong was forcibly moved, Li Fuguo forced Chen to retire, Li Chiying to return to her temple (she had become an ordained Daoist nun in 711), and exiled Gao, Wang, Wei, and Ru. Emperor Suzong then had his daughters Princesses Wan'an and Xianyi attend to Emperor Xuanzong, but Emperor Xuanzong, having lost his trusted attendants, became silent and ill. For the time being, Emperor Suzong frequently visited Emperor Xuanzong, but he himself grew ill as well and rarely visited. He also regretted permitting Li Fuguo to take these actions and considered killing him, but hesitated and ultimately did not do so because Li Fuguo commanded the imperial guards. Indeed, thereafter, Li Fuguo became minister of defense, and Emperor Suzong was often forced to comply with his wishes as far as governance was concerned, although Emperor Suzong rebuffed his wishes to become chancellor. In 761, Shi Siming was assassinated and succeeded by his son Shi Chaoyi, and it was said that other Yan generals, who were originally Shi Siming's equals, began to disobey Shi Chaoyi's orders. Tang forces thus were able to beat back the Yan forces but were not able to dislodge Shi Huaiyi from Luoyang, and final victory over Yan would not come in Emperor Suzong's lifetime. In summer 762, Emperor Xuanzong died. Emperor Suzong was bedridden by this point, and it was said that he was so saddened by Emperor Xuanzong's death that his illness further advanced. He thus granted regent powers on Li Yu. By this point, Empress Zhang and Li Fuguo were no longer allies, and Empress Zhang summoned Li Yu, wanting an alliance with him to kill Li Fuguo and his subordinate Cheng Yuanzhen. Li Yu refused, pointing out that this would cause alarm to the very ill Emperor Suzong. Empress Zhang then entered into an alliance with Li Yu's younger brother Li Xi (李係) the Prince of Yue, and they tried to set a trap for Li Fuguo, with 200 strong eunuchs loyal to her and Li Xi ready to act against Li Fuguo. On May 14, 762, she issued an order in Emperor Suzong's name, summoning Li Yu into the palace. However, Cheng received this news and reported this to Li Fuguo and Li Yu, and Cheng then escorted Li Yu to the imperial guard headquarters. Imperial guards commanded by Li Fuguo and Cheng then entered the palace and arrested Empress Zhang, Li Xi, and their associates. It was said that with Emperor Suzong resting at Changsheng Hall (長生殿), the soldiers dragged Empress Zhang and the attending ladies in waiting and eunuchs away from his presence. Emperor Suzong was said to be left alone without attendants. He died on May 16, only 13 days after Emperor Xuanzong's death. Li Fuguo executed Empress Zhang, Li Xi, and Li Xian (李僩) the Prince of Yan and then declared Li Yu emperor (as Emperor Daizong).