Кіріспе
Тунниката субфиломындағы теңіз жануарларының отбасы. Сальпа (көпше түрі – сальптар, сондай-ақ бұқаралық тілде "теңіз жүзімі" деп те аталады) немесе сальпа (көпше түрі – сальпалар немесе сальпас) – сальпидтер тұқымдасына жататын, бөшке тәрізді, планктондық туникат. Ол денесін жирылып қысқару арқылы қозғалады, соның салдарынан суды желелі денесі арқылы сорғылайды; бұл жануарлар әлеміндегі реактивті қозғалыстың ең тиімді мысалдарының бірі. Сальпа суды ішкі сүзгілері арқылы өткізіп, фитопланктонмен қоректенеді.
A salp (plural salps, also known colloquially as “sea grape”) or salpa (plural salpae or salpas) is a barrel shaped, planktonic tunicate in the family Salpidae. It moves by contracting, thereby pumping water through its gelatinous body; one of the most efficient examples of jet propulsion in the animal kingdom. The salp strains the pumped water through its internal feeding filters, feeding on phytoplankton.
Тарату
Сальптар экваторлық, қоңыржай және суық теңіздерде кең таралған, оларды жеке немесе ұзын, жіп тәрізді колониялар түрінде су бетінде кездестіруге болады. Сальптардың ең көп шоғырлануы Оңтүстік мұхитта (Антарктидаға жақын) байқалады, онда олар кейде өте ірі үйірлер құрып, көбінесе терең суларда крилден де көп кездеседі. 1910 жылдан бері Оңтүстік мұхитта крилл популяциясы төмендесе, сальп популяциясы артып келеді. АҚШ-тың Вашингтон штатының жағалауында сальптардың саны көбейіп бара жатыр.
Өмірлік цикл
Сальптардың күрделі өмір циклы бар, онда ұрпақ алмасу міндетті түрде жүзеге асырылады. Өмір циклының екі бөлігі де теңізде бірге кездеседі – олар сыртқы түрі жағынан мүлдем өзгеше, бірақ екеуі де көбінесе мөлдір, түтікшелі, желатинді жануарлар болып табылады және әдетте белгілі бір ұзындықта болады. Озооид деп те аталатын жалғыз өмірлік цикл кезеңі – бұл баррель пішіндес жануар, ол оннан жүздерше жеке организмдерден тұратын тізбек құру арқылы жыныссыз көбейеді, ал олар аталық организмнен шағын мөлшерде бөлініп шығады. Сальптардың тізбегі – өмірлік циклдің «топтық» бөлігі. Топтық жеке организмдер бластозооидтар деп те аталады; олар жүзу және тамақтану кезінде бір-біріне жабысып қалады және әрбір жеке организм мөлшері бойынша өседі. Тізбектегі әрбір бластозооид жыныстық жолмен көбейеді (бластозооидтар – тізбектеп жетілетін гермафродиттер, олар алдымен әйел ретінде жетіледі және ересек тізбектер өндіретін еркек гаметалармен ұрықтанады), сондай-ақ аталық организмнің дене қабырғасына бекітілген өсіп келе жатқан эмбриондық озооидтар пайда болады. Өсіп келе жатқан озооидтар ақырында аталық бластозооидтардан босатылып, жалғыз жыныссыз көбею фазасы ретінде тамақтануды және өсуді жалғастырады, осылайша сальптардың өмірлік циклы аяқталады. Ұрпақ алмасу тез ұрпақ құруға мүмкіндік береді, жалғыз организмдер де, топтық тізбектер де теңізде бірге өмір сүріп, тамақтанады. Фитопланктон көп болған кезде, бұл тез көбею сальптардың шамалы уақытқа созылатын гүлдеуіне алып келеді, ол ақырында фитопланктонның көп бөлігін сүзіп алады. Гүлдеу сальптардың үлкен популяциясын ұстап тұруға жеткілікті мөлшерде тамақ болмағанда тоқтатылады. Кейде саңырауқұлақ мүрдесіндері мен Heteropsammia туысы гүлдеу кезінде сальптармен қоректенетіні белгілі.
Тарих
1920 жылы Солтүстік теңізге көптеген сальпалардың (Salpa fusiformis) енуі шотланд шарапы балық аулауын тоқтатуға себеп болды.
Океанографиялық маңызы
Сальптардың сәттілігінің бір себебі – олардың фитопланктон гүлдеуіне қалай ден қоятындығында. Тамақ көп болғанда, сальптар тез клондарды жасайды, олар фитопланктонмен қоректенеді және кез келген басқа көпжасушалы жануардан гөрі жылдам өсе алады, нәтижесінде теңіздегі фитопланктонды жылдам қырып тастайды. Бірақ фитопланктон тым тығыз болса, сальптар бітеліп, теңіз түбіне шөгіп кетеді. Осы гүлдеу кезеңдерінде жағажайлар сальп денелерінің қабаттарынан лайланып қалуы мүмкін, ал басқа планктондық түрлер сальптармен бәсекелесу салдарынан саны өзгеріп отыруы мүмкін. Сальптардың фекалиялық түйіршіктері мен денелері көміртегіні теңіз түбіне жеткізеді, ал сальптар мұхиттың биологиялық сорғысына әсер ете алатындай көп. Осылайша, олардың санында немесе таралуындағы үлкен өзгерістер мұхиттың көміртек айналымын өзгерте алады және ықпал етуі мүмкін климаттың өзгеруіне.
Жүйке жүйесі және басқа жануарлармен қарым-қатынасы
Салптар Doliolida және Pyrosoma пелагикалық түбіршектері топтарымен, сондай-ақ басқа да теңіз түбінде тіршілік ететін (бенттік) түбіршектермен тығыз байланысты. Салптар қарапайым дене құрылысы мен планктондық өмір салтынан медузаларға ұқсас болғанымен, олар хордалылар: омыртқалыларға (жүгерлі жануарлар) жақын, дорсальды жүйке түйіні бар жануарлар. Кішкентай балықтар жыртқыштардан қорғану үшін сальптардың ішінде жүзеді.