Кіріспе

АҚШ-тағы Холокост мұражайы Мичиган штатының Детройт қаласына жақын Фармингтон-Хиллс қаласындағы Холокост еске алу орталығы Мичиган штатындағы ең ірі Холокост мұражайы болып табылады.

Тарих

Зекелман Холокост орталығы, Холокост ескерткіш орталығы (ХО) ретінде негізделген, АҚШ-тағы осындай мақсаттағы алғашқы жекелеген мекеме, бас директор раввин Чарльз Х. Розенцвейг пен Шаарит Хаплаита ("Қалдық", Холокосттан аман қалғандар) мүшелерінің бірлесімен құрылды. Шаарит Хаплаитаның құрылысқа дайын болуына жиырма жылға жуық жоспарлау және халықтан қаржы жинау қажет болды. 1981 жылдың 6 желтоқсанында Мичиган штатының Батыс Блумфилд қаласындағы Мейпл және Дрейк көшелеріндегі еврей қауымдастығының аумағында Холокост ескерткіш орталығының іргесі салынды. Шамамен үш жылдан кейін, 1984 жылдың қазан айында ХО ашылып, жұмысын бастады. Ұйым бастапқы орнынан өскен соң, Фармингтон Хиллздегі Орчард Лейк көшесіндегі Ескі Орчард Театрының жерінде жаңа мұражай салды. Орталықтың жаңа дизайны туралы «Музей бейнелейтіндей қорқынышты болуы керек пе?» деген сұрақпен Wall Street Journal газетінің бірінші бетінде жарияланды. Құрылғалы бері ХО-ны әлемнің түкпір-түкпірінен бір миллионнан астам адам тамашалады. Жыл сайын ондаған мың мектеп оқушысы мұражайға барып, Холокосттан аман қалған адаммен әңгімелеседі. Раввин Розенцвейг 2008 жылдың 11 желтоқсанында Мичиган штатының Роял-Ок қаласындағы Бомонт ауруханасында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Стив Голдман 2009 жылдан 2016 жылдың ақпан айында зейнеткерлікке шыққанға дейін бас директор болып қызмет етті, содан кейін оның орнына раввин Илай Майерфельд келді. Жаңа орынның кеңейтілуі кеңейтілген Холокост орталығынан және Neumann/Smith Architecture компаниясы жобалаған екі жаңа мұражайдан тұрады. 2022 жылдың қаңтарында Холокост ескерткіш орталығы отбасылық сыйлықтардың 25 миллион долларын ескере отырып, Зекелман Холокост орталығы болып қайта аталды. Осы ретте, Ескерткіш орталығы бірқатар қоғамдық шараларға қатысады, мемлекеттік мектептерге, университеттерге, мекемелерге және қызығушылық танытқан туристік топтарға экскурсиялар ұйымдастырады, кең ауқымды кітапхана архивін және өнер мен тарихи көрмелерге арналған галереяны ұстап тұрады, әртүрлі жастағы адамдарға арналған білім беру бағдарламаларын өткізеді және кең аумағында он бір негізгі көрмені ұйымдастырады. ХО білім беру арқылы және аман қалғандарға, сондай-ақ нацистік Германияның өркендеуі, Холокост және нацистік режимнің құлауынан кейін де әлемдік еврей қауымының белсенді күресіне деген адалдығы арқылы антисемитизммен күреседі. Аман қалғандардың оқиғаларына және осы күрес тарихына назар аудару арқылы ХО келушілерге Холокосттың тарихи контекстін және оның қалай болғанын түсінуге көмектеседі. Сондай-ақ, ХО Холокост құрбандары туралы сөздерде «еврейлер өлтірілді» деген сияқты тіркестерді қолданбайды, оның орнына «қаза тапты» деген сөзді қолданады, өйткені бұл қылмыскерлердің зорлық-зомбылық және антисемиттік ниетін баса көрсетеді.

Мәңгілік от пен Еске алу қабырғасы

Холокост мемориалдық орталығы кіреберісінің тікелей сол жағында, әрдайым жанып тұратын от бар. Бұл от Холокост құрбандарының естелігі мен өмірін құрметтейді. "Яһуди дәстүрінде, ата-анасы немесе баласы қайтыс болған күні тәулік бойы шам жағылады", – делінеді. Жоғалғандардың қабірі немесе қайтыс болған күні белгісіз болғандықтан, от олар үшін де күндіз-түні жанып тұрады. Алдындағы жалғасқан қабырға оңға бұрылады, оның бетіне Еуропа мен Африка елдерінің суреттері бейнеленген, ал төменде әр елде өлтірілген еврейлердің саны көрсетілген. Қабырғаның оң жақ жоғарғы бұрышында: "Еуропаның әртүрлі елдерінде нацистердің басшылығымен өлтірілген еврейлердің саны. Геттоларда, концлагерлерде, газбен өлтіру машиналарында, жаппай қырғындарда және газ камераларында қаза тапқан еврейлердің жалпы саны – 6 258 484 адам." Архитектурасы Германияның Гамбург қаласындағы Ханновершер Бахнхоф вокзалына ұқсас, сол жерден құрбандар тасымалданатын. (Жүделердің дәстүрін құрметтеу үшін көрме бойына "G d" деп жазылады.) Еуропалық еврей мұрасы мұражайының мақсаты – Холокост жасаушылар жойған мәдениет пен өмір салтын көрсету, еврей халқының этикалық, рухани, моральдық, білім беру және мәдени үлесін түсіндіру, соның арқылы мәдени өзара түсіністікті дамыту. Мұражайда еврей тарихының уақыт жолағы бар, онда елдер мен тарихи кезеңдер бойынша еврей қауымдастықтарының үлесі, авторлардың, суретшілердің, қоғамдық қайраткерлердің және мекемелердің есімдері, суреттері және жеке үлестерінің сипаттамасы келтірілген. Уақыт жолағынан басқа, еуропалық еврей мәдениетінің тарихы суреттер, карталар, фотосуреттер, аудиовизуалды презентациялар және штетлдің көшірмесі арқылы көрсетілген. Көрмеде еврей халқының ғылымда, социалистік революцияда, саяси белсенділікте, расизмге, антисемитизмге қарсы күресте және Кехилла сияқты қоғамдық ұйымдар арқылы қоғам құрудағы белсенді рөлі көрсетіледі. Көрмеге нацистік режимнің өркендеуі мен құлауына дейін және кейін антисемитизмнің тарихи каталогы енгізілген, бұл антисемитизмнің Холокост пен нацизм тарихынан тыс, тарихи тұрғыдан кең таралғандығын еске салады. Бұл бөлімде қанға батқан жала, орыс және поляк погромдары, Вильгельм Марр мен Антисемит лигасы, Альфред Дрейфустың ісі, американдық антисемитизм және Сион ақсақалдарының хаттамалары, Генри Фордтың американдық антисемит әлеуметтік және мәдени құрылымдардағы рөлі, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі ұлттық социализм туралы мәліметтер бар. Бұл көрме келесі көрмеге көшуге мүмкіндік береді және әлемдік еврей қауымдастықтарының ұзақ жылдар бойы қудаланғанын және антисемитизмге қарсы күресін көрсетеді. Соңғы бұрылыстан кейін 1871 жылы Геттодан шығудан бастап, 1888-1918 жылдардағы Берлиннің қалалық дамуына дейін, 1914-1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғысқа және ақырында 1918-1933 жылдардағы Веймар республикасына дейінгі еуропалық еврей қауымдастықтарының тарихы ашылады. Бұл бөлім еуропалық қауымдастықтардың кең ауқымды еуропалық тарихтағы рөлін көрсетеді және келесі Нацизмге құлдырау көрмесіне бастайды.

Нацизмге түсу

Келесі көрме келушілерді Адольф Гитлердің ірі суретімен басталатын, нацистік артефактілерге толы ұзын дәлізбен алып өтеді. Көрмеде нацистік Германияда және оның кейін аннексияланған территорияларында антисемитизмді үлгі ретінде орнатуға себеп болған саяси және мәдени құрылымдар ұсынылған. Дәліздің сол жағына бұрылатын жол кәсіби мемлекеттік қызметті қайта жаңарту туралы заң, Рейх азаматтығы туралы заң, неміс қаны мен неміс ар-намысын қорғау туралы Нюрнберг заңы және отбасылық атын өзгерту туралы заңды іске асыру жөніндегі екінші жарлық туралы толық ақпарат береді. Бұл заңдар, сондай-ақ көптеген басқа әлеуметтік және мәдени құрылымдар нацистік Германияда антисемитизмді заңдастыру мен қалыпқа келтіруге үлкен үлес қосты. Бұдан кейін 1938 жылы Париждегі неміс елшілігінде неміс дипломатын атқан неміс еврейі Гершель Гриншпан туралы бейнекөрсетілім көрсетіледі. Бұл оқиға «Сынық шыны түні» деп аталатын Кристалнахтқа себеп болды, оның барысында 300 синагог өртенді, 200 үй, 7500 дүкен мен кәсіпорын қиратылды, 91 еврей қаза тауып, 30 000 еврей ер адамдары концлагерлерге қамалды. Көрмеде нацистік режим тарапынан қуғынға ұшыраған басқа да топтар туралы ақпарат бар, оларға гомосексуалдар, Жаһова куәгерлері және ром халқы жатады. Дәліздің ортасында нацистік формалар мен қару-жарақтармен көрші орналасқан нацистік иерархияның түсіндірмесі орналасқан, оның ортасында Ханс Франк, Мартин Борман, Герман Геринг, Генрих Гиммлер, Пауль Йозеф (Жозеф) Геббельс, Рудольф Гесс, Адольф Эйхман, Альберт Шпеер және ортада Адольф Гитлер сияқты негізгі нацистік басшылар бейнеленген. Көрменің келесі бөліміне кіре берісінің сол жағында 937 неміс еврей жолаушыларын тасымалдаған, нацистік Германиядан соңғы жолаушылар кемесі MS St. Louis-тің артефактілері мен тарихы жинақталған. Бұл көрме Еуропадағы геттолардағы еврей қауымдастықтарының белсенді күресін, Варшава геттосының тарихын, Юденраттың тарихын және құрылысын, сондай-ақ Варшава геттосының көтерілісін көрсетеді. Көрменің бұл бөлімі мұражайдың нацистік режимге қарсы еврей қауымдастықтарының белсенді қарсылығын көрсету мақсатына сәйкес келеді. Бұл бөлімнен кейін нацистік экспансия мен Екінші дүниежүзілік соғыстың тарихының уақыт жолағы және «Соңғы шешімге» көшу ұсынылады. Ол әртүрлі еуропалық елдерде геноцид процестерін, соғыстың себептерін және олардың осы процестерге тигізген әсерін, сондай-ақ нацистік шенеуніктердің геноцидті жоққа шығарып, дәлелдерді жоюға тырысқан әрекеттерін көрсетеді. Бұл соңғы бөлімде түрлі елдер мен тарихи жағдайларда нацистік құртуға қарсы еврейлердің және басқа да қуғынға ұшыраған топтардың белсенді қарсылығының әртүрлі формалары бейнеленген.

Лагерь жүйесі

Бұл көрмеде концентрациялық лагерьлер мен жойқын лагерьлердің таралуы туралы толық видеоматериалдар мен ақпараттар ұсынылған. Көрме мал вагонымен басталады, оған кіруге болады, ал вагонның сол және алдыңғы қабырғаларында еврей құрбандарының бейнелері бейнеленген. Лагерь жүйесіне кіргенде, нацистік кезеңдегі концентрациялық лагерьге ұқсас қақпадан өтесіз. Лагерьлер 1933 жылы құрыла бастады және бастапқыда нацистік режимнің саяси қарсыластарын қуғындау үшін пайдаланылды. Режим кеңейген сайын, еврей халқы мен нацистік режим деградацияланған деп санайтын басқа да топтарды жою мақсатымен көбірек лагерьлер салынды. Треблинка, Аушвиц-Биркенау, Дахау, Хелмно, Собибор, Белзек және Майданек ең танымал лагерьлер болғанымен, бұл көрме Еуропа бойынша мыңдаған лагерьлердің бар екенін баса көрсетеді. Бұл мәлімдеме орталықтың миссиясына сәйкес келеді, ол нацистік режим жасаған адамзатқа қарсы қылмыстар қайта орын алуы мүмкін екенін көрсетуге бағытталған, өйткені бұл адамдар қарапайым болғанмен, геноцид жасады. Көрменің ортасы аман қалғандарға арналған, көк түсті жарықпен белгіленген дөңгелек түрінде жасалған. Сол жақта Холокосттан кейін қоныс аударған жетім балалардың тарихы, ал оң жақта Холокосттан кейін еврей халқының диаспоралық тарихын егжей-тегжейлі сипаттайтын қоныс аударған адамдар туралы мәліметтер берілген. Әр бөлім аман қалғандардың және олардың отбасыларының күресі мен жеңісін, сондай-ақ нацистік режим құлағаннан кейін олардың тағдырын көрсетеді. Соғыстан кейінгі әлемдік саяси жағдайдың тарихымен қатар, аман қалғандардың, қоныс аударған еврей қауымдастықтарының және жетім қалған еврей балаларының тарихы бүкіл әлемдегі еврей қауымының үздіксіз және жалғасып жатқан тарихын көрсетеді.

Құрмет портреттері

Соғыстан кейінгі кезеңнен кейін, Мичиган Холокостынан аман қалғандарды құрметтейтін «Құрметті суреттер» көрмесі орналасқан. Сол жақтағы пандус аман қалғандардың суреттерін көрсетеді және Детройт метрополиясындағы аман қалғандардың өмірін атап өтеді. Көрме Холокосттан аман қалғандардың ұлы, доктор Чарльз Силовтың жетекшілігімен әзірленді. Көрме Холокосттан аман қалғандардың басынан өткен азаптар мен зорлық-зомбылықты ғана емес, сонымен қатар адамзат тарихындағы ең үлкен қасіреттің бірін жеңудегі олардың жеңісін де бейнелейді. Көрмеде келесі тақырыптар қарастырылады: Оқу бағдарламалары, Көшірілген тұлғалар, Диссертациялар, Еуропалық еврей тарихы, Шежіре, Географиялық анықтамалар, Геттолар, Еврей-христиандық қатынастар, Иудаика, Жастар әдебиеті, «Балалар көлігі», Заңнама, Азат ету, Холокост әдебиеті, Медициналық аспектілер, Еске алу кітаптары, Еске алу орындары мен мұражайлар, Музыка, Ұлттық социализм, Газеттер мен журналдар, Жеке баяндамалар, Насихат, Психологиялық зерттеулер, Босқындар, Тізілімдер, Көмек көрсету ұйымдары, Құтқару операциялары, Қарсылық, Ревизионизм, Ұлы жан иелері, Екінші буын, АҚШ-тың рөлі, Соғыс қылмыстары бойынша сот процестері және Екінші дүниежүзілік соғыстың салдары. Мұрағат материалдарына қол жеткізу үшін мұрағат қызметіне келушілер Фейга Вайсқа жүгіне алады.

Қоғамның қатысуы

Зекельман Холокост орталығы жергілікті және мемлекеттік қоғамдық өмірге қатысып, қоғам мүшелерін тарту және білім берумен айналысады. Онда Элли Визель түнгі жарысы, Йом ХаШоа Холокостты еске алу күні, Зекельман отбасылық аймағы, жеке экскурсиялар және мекемелік турлар сияқты көптеген шаралар ұйымдастырылады. HC сонымен қатар жас ұрпақ үшін білім беру және көшбасшылық бағдарламаларын, ал ересектерге арналған мұражай білім беру бағдарламасын қолдайды, ол "экспонаттарымызды тікелей турлармен және виртуалды мұражай тәжірибесімен ұсынатын жекелендірілген интерактивті мүмкіндіктерді ұсынады. Білім беру бағдарламалары корпоративтік мәдени алуантүрлілік семинарларын, қауіпсіздік секторының мамандарына арналған бағдарламаларды, педагогтар үшін кәсіби даму семинарларын, орта және жоғары сыныптар үшін мұражайлық тәжірибені, жетінші сыныптан он екінші сыныпқа дейінгі оқушыларға арналған өнер және жазу конкурстарын қамтиды. Әрбір бағдарлама Холокосттың тарихи және қоғамдық маңызын баса назарда ұстайды.

Баспасөз

АҚШ-тағы жетекші Холокост музейлерінің бірі ретінде ХК жергілікті және ұлттық жаңалықтарда кеңінен жарияланды. 2022 жылы "Детройт еркін баспасөз" газеті Детройт аймағындағы Ішкі қауіпсіздік басшысының ХК-ға келгені туралы хабарлады. 2021 жылы ХК 37 жылдық ең ірі сыйлығын – Зекельман отбасының 15 миллион долларлық қайырымдылығын жариялады. 2013 жылы Jewish News Анна Франк ағашының көшетін отырғызу туралы жарияласа, сол жылы USA Today Детройттағы тастап кетілген автомобиль зауытынан нацистік таңбаларды алып тастау туралы хабарлады. ХК қоғамдық шаралар, қайырымдылықтар, жаңа көрмелердің ашылуы немесе жабық көрмелердің қайта ашылуы сияқты оқиғалар кезінде де медиа назарында болады.

Директорлар кеңесі

Мұражай аман қалғандар тарапынан құрылған және олардың естеліктерін мен тарихын өз көмекшілері, кураторлары және директорлар кеңесі арқылы құрметтеуді жалғастырып келеді. Қазіргі Директорлар кеңесіне президент Гэри Карп, төраға Стив Д. Грант, вице-президент Ларри Крафт, хатшы Адам Грант, қазынашы Алан Зекельман, сондай-ақ Лео Айзенберг, Стивен Р. Вайсберг және Артурт Джей Вайс кіретін басқару комитеті енеді. Басқа директорлар кеңесінің мүшелері: Фредерик Блехман, Минди Финк, Кеннет Госс, Нельсон Херш, Лилли Джейкобсон, Барбари Каппи, Ирвин Каппи, Шари Фербер Кауфман, Ари Лейбовиц, Лани Липшульц, Эдвард Малиновски, Спенсер Патрич, Дэвид Пропис, Сэм Шами, Алекс Шиффман, Дэвид Сильберт, Чарльз Силоу, Бубба Урдан және Артур А. Вайс.