Неферефре Иси: Ежелгі Египет фараонының қысқа ғұмыры

Кіріспе

Мысыр перғауыны, Хатешэпсуттың қызы

Неферефре Иси (; сондай-ақ Ранефереф, Ранефер және грек тілінде Χέρης деп те аталады) – Ежелгі Египет перғауыны, Ежелгі мемлекеттік кезеңдегі Бесінші династияның перғауыны. Ол, фараон Нефериркаре Какай мен патшайым Хенткаус II-нің үлкен ұлы болған болуы мүмкін. Таққа отырмас бұрын, Ренефер ханзадасы ретінде танымал болған. Неферефре Абусирдегі патшалық некрополінде өзі үшін Нетжерибау Ранефереф деп аталатын пирамида салды, бұл «Неферефренің басы құдайлық» дегенді білдіреді. Пирамида ешқашан аяқталмады, тас құрылыстағы жұмыстар патшаның билік еткен екінші жылында немесе одан кейін тоқтатылғандығын көрсететін шебердің жазуы табылды. Неферефренің билік ету кезеңіне қатысты куәліктердің аздығымен бірге, египтологтар бұл оның таққа отырғаннан кейін екі-үш жылдан соң күтпеген өлімге ұшырағанын дәлелдейді. Неферефре өз пирамидасында жерленді, оны екінші мұрагері және, болжамды кіші інісі, перғауын Нюсерре Ини асығыс түрде мастаба нысанында аяқтады. Оның мумиясының фрагменттері сол жерде табылды, ол жиырма жасында қайтыс болғанын көрсетеді. Неферефренің пирамидасының негізін салудан және әкесінің пирамидасын аяқтауға тырысудан басқа қызметі туралы көп мәлімет жоқ. Бір мәтін Неферефренің Hotep Re деп аталатын күн ғибадатханасын жоспарлағанын немесе жаңа ғана бастағанын көрсетеді, яғни «Ра қанағаттанды» немесе «Раның құрбандық үстелі», бірақ патшаның қысқа билігін ескере отырып, ол ешқашан осы мақсатта пайдаланылмаған болуы мүмкін. Неферефренің өлімінен кейін, оның орнын уақытша және аз танымал перғауын Шепсескаре алмастырған болуы мүмкін, оның Неферефреге қатысы өте белгісіз және талқыланып жүр.

Қазіргі заманғы

Неферефренің заманымен бірдей археологиялық дереккөздер өте аз, және бұл факт қазір египтологтар, соның ішінде Мирослав Вернер, оның өте қысқа билік еткенін көрсетеді. Вернер оның билігіне қатысты тек бір жазуды білген. Бұл жазуды оның пирамидасын салғандар пирамиданың ішкі құрылысына апаратын дәліздің соңындағы бұрыштағы тасқа қалдырған. Жазу Ахет маусымының төртінші күні, мал санағының алғаш рет өткен жылы жазылған. Бұл санақ – ел бойынша малдың санын есептеу арқылы салық мөлшерін анықтау шарасы. Дәстүрлі түрде, Ескі Патшалық дәуірінде мұндай санақ екі жылда бір рет жүргізілетін болған, бірақ соңғы зерттеулер египтологтарды санақтың жиілігі мен жүйелілігі төмен болуы мүмкін деген тұжырымға жеткізді. Осыған байланысты, жазу Неферефренің таққа отырған бірінші немесе екінші жылына, ең кеш болған жағдайда үшінші жылына қатысты болуы керек. Сонымен қатар, Неферефренің билігі кезінде немесе одан кейін жасалған бірнеше артефакттар оның зират кешенінде және Абусирдің басқа жерлерінде табылған, мысалы, оның Хорус есімін көрсететін саз мөрлер. Хентхаус II ғибадатханасынан табылған және Бірінші Бесінші династияның ортасы мен соңына жататын Абусир папирустарының кейбіреулері Неферефренің зират ғибадатханасы мен жерлеу культін еске алады. Олар оның билігімен бірдей кезеңде жазылған жазба дереккөз болып табылады, бұл оның пирамида кешенінің бар екенін, оны әлі анықтамаған кезде растап қана қоймай, сонымен қатар ежелгі Египет қоғамында патшаның жерлеу культінің ұйымдасқандығы мен маңыздылығы туралы мәліметтер береді.

Тарихи

Неферефре бірнеше ежелгі Мысыр патшаларының тізімдерінде кездеседі, олардың бәрі де Жаңа патшалық кезеңіне жатады. Неферефрені ең алғашқы тізімде атаған – Сети I (б.з.д. 1290–1279 ж.), онда оның преномені Нефериркаре Какай мен Нюсерре Ини арасында 29-шы орында тұрады. Кейіннен, Рамзес II (б.з.д. 1279–1213 ж.) тұсында Неферефре Саққара тақташасында, бұл жолы Шепсескаренен кейін, яғни Нефериркаре Какайдың екінші мұрагері ретінде көрсетілген. Жазушының қателігіне байланысты, осы тізімде Неферефренің аты «Хенефере» немесе «Неферхаре» деп жазылған. Неферефренің преномені, әрине, Саққара тақташасымен бірдей кезеңге жататын Турин канонында (үшінші баған, 21-ші қатар) да болған, бірақ ол құжаттағы үлкен олқылықтан жоғалып кеткен. Дегенмен, канон бойынша Неферефреге тиесілі билік мерзімінің бір бөлігі әлі де оқылды, бір штрих белгісі бір жылдық билікті көрсетеді, ал тиісті белгі құжаттағы олқылықта жоғалғандықтан, оған он жыл қосылуы мүмкін. Неферефре, сондай-ақ, Птолемей II (б.з.д. 283–246 ж.) тұсында Египеттің діни жұмыскері Манетон жазған «Египтика» тарихында да есімдері кездескен болуы мүмкін. «Египтиканың» түпнұсқасы бүгінгі күнге дейін сақталмаған, ол туралы біздің білуіміз Секст Юлий Африкан мен Евсевийдің кейінгі жазбалары арқылы ғана мүмкін болды. Африканның айтуынша, «Египтика» Бесінші династияның орта кезеңіндегі «Неферхерес → Сизирес → Херес» деген мұрагерлік тізбегін атап көрсеткен. Неферхерес, Сизирес және Херес – бұл Нефериркаре, Шепсескаре және Неферхаре (яғни Неферефре) сөздерінің грекшеленген формалары деп есептеледі. Осылайша, Манетонның Бесінші династияны қайта құруы Саққара тақташасымен үлкен сәйкестікке ие. Африканның «Египтика» тұжырымында Херес 20 жыл билік еткендігі айтылған.

Ата-аналар мен бауырлар

Неферефре, барлық ықтималдығымен, оның алдыңғы перғауыны Нефеиркаре Какай мен патшайым Хенткаус II-нің үлкен ұлы болған. Бұл Абусир маңындағы ауылдағы үйден табылған әк тасты тақтадағы рельефте көрсетілген. Онда Нефеиркаре мен оның әйелі Хенткаус «патшаның үлкен ұлы Ранефер» есімді адаммен бірге бейнеленген. Бұл Ранефер Неферефренің таққа отыру алдындағы есімі болғандығын көрсетеді, яғни таққа шығар алдында. Нефеиркаре мен Хенткаус II-нің кем дегенде тағы бір ұлы болды, ол болашақ патша Нюсерре Ини. Сонымен қатар, Шепсескаре мен Неферефренің қарым-қатынасы әлі анықталмағандықтан, египтолог Силке Роттың пікірінше, олардың екеуі де бауыр болған болуы мүмкін. Басқа да гипотезалар бар: Вернер Шепсескарені Сахуренің ұлы деп санайды, демек Неферефренің інісі, ал Яромир Крейчи Шепсескаренің Неферефренің ұлы болғанына сендіреді. Соңында, Неферефре мен Нюсерренің екеуінен де кіші болған тағы бір бауыры болды деген болжам бар: Ириенре, Ири Пат ханзадасы, оның тегі анасының жерлеу культімен байланысты болғандығымен, екеуі де Хенткаус II ғибадатханасында өткізілген.

Жұбайы мен балалары

2014 жылға дейін Неферефренің жұбайы белгісіз болды. Сол жылдың соңында, Чехия Египтология институтының археологтары Неферефренің пирамидасының оңтүстік-шығысындағы Абусирде Кенткаус III-нің мастабасын тапты. Қабірдің орналасқан жері мен мерзімі, сондай-ақ онда табылған жазулар Кенткаус III-нің Неферефренің патшайымы болғандығын күшті дәлелдейді. Расында, Кенткаус III Неферефре билік құрғаннан кейінгі онжылдықтарда жерленген болуы мүмкін, оның мастабасы оның пирамидасына жақын орналасқан, және ол «патшаның әйелі» атағын алып, патшайым екенін көрсетеді. Бұған қоса, Кенткаус III қабіріндегі жазуларда «патша анасы» деп аталған, бұл оның ұлының фараон болғанын білдіреді. Неферефренің екінші мұрагері Ниусерр Ини оның ұлы емес, бауыры болғаны мәлім, ал Кенткаус III Ниусерр билігінде жерленген болуы мүмкін, бұл балшық мөрлерде көрсетілгендей, Неферефренің уақытша мұрагері Шепсескаре немесе Ниусеррдің мұрагері Менкаухор Каю болуы мүмкін екенін көрсетеді. Египтологияда осы екі мүмкіндік бойынша пікірталас жалғасуда. Вернер Шепсескаре Неферефренің інісі болғандықтан, Менкаухор Каю Неферефренің ұлы болған деп санайды. Ал Крейчи Шепсескаренің Неферефре мен Кенткаус III-нің ұлы болған гипотезасын ықтимал деп есептейді. Вернер Неферефре мен Кенткаус III-нің тағы екі ұлын атады: «патшаның ұлы» Нахцаре, оның тегі қабірінің орналасқан жерімен және мерзімімен расталады, сондай-ақ Абусирде жерленген элитаның мүшесі Каибакаев. Крейчи Каибакаевқа қатысты «патшаның ұлы» атағының жоқтығын атап өтеді, осылайша Вернердің болжамын күмәнді етеді.

Таққа отырғызу

Египтологияда Бесінші династияның үшінші патшасы Нефериркаре Какайдың өлімінен бастап, биліктің алтыншы билеушісі Нюсерре Инидің таққа отырғызылуына дейінгі оқиғалардың тізбегін сипаттау үшін екі қарсы гипотеза бар. Тарихи деректерге сүйенсек, әсіресе Саккара патшаларының тізімі мен Манетоның "Aegyptiaca" еңбегінде, онда Неферефре Шепсескареден кейін келді делінеді, көптеген египтологтар, мысалы Юрген фон Беккерат және Хартвиг Альтенмюллер дәстүрлі түрде келесі патшалық мұрагерлік орын алды деп санайды: Нефериркаре Какай → Шепсескаре → Неферефре Иси → Нюсерре Ини. Бұл жағдайда Неферефре Нюсерренің әкесі болады, ол бұрынғы патшаның күтпеген өлімінен кейін перғауын болады. Бұл көзқарас мыңжылдықтың басында, әсіресе Вернер 1976 жылдан бері Бесінші династияның Абусир корольдік некрополының археологиялық қазбаларын жүргізіп келеді. Біріншіден, бұрын айтылғандай, Неферефре Нефериркаренің үлкен ұлы болғаны анық. Екіншіден, Неферефренің пирамидасын қазу кезінде оның мумиясы табылды, ол Нефериркаре қайтыс болған кезде 18-20 жас аралығында болғанын көрсетті. Осылайша, алдыңғы патшаның үлкен ұлы ретінде, он жастың соңында немесе жиырма жастың басында Неферефре таққа отыру үшін ең қолайлы жағдайда болды. Шепсескаре Неферефре мен оның әкесі арасында билік еткен десе, онда Шепсескаренің таққа деген құқығы Неферефреге қарағанда неге артық болғаны туралы түсіндіру қажет болар еді. Үшіншіден, археологиялық деректер Шепсескаренің ең көп дегенде бірнеше апта немесе бірнеше ай ғана билік еткенін көрсетеді, ал "Aegyptiaca" оған жеті жыл берген, бұл гипотезаны Николас Гримал 1988 жылдан бері қолдайды. Шындығында, Шепсескаре Бесінші династияның ең аз танымал патшасы, оның есімімен 2017 жылға дейін тек екі мөр және бірнеше мөр таңбалары ғана белгілі болды, бұл өте қысқа билік етуді көрсететін куәліктердің жетіспеушілігі. Бұл пікірді Шепсескаренің аяқталмаған пирамидасының жай-күйі де растайды, ол "бірнеше аптаға, мүмкін бір-екі айға ғана жұмыс істеуге сәйкес келеді". Төртіншіден, археологиялық деректер Шепсескаренің билігі Неферефренің билігінен кейін болғанын көрсетеді. Шепсескаренің есімі жазылған бірнеше мөрлердің кейбіреулері Неферефренің өліміне дейін салынбаған Неферефренің жерлеу ғибадатханасының ең көне бөлігінде табылған. Бұл Шепсескаре Неферефренің жерлеу культына құрбандықтар бергенін көрсетеді, демек ол одан бұрын билік еткен болуы керек. Тағы бір аргумент Сахуре, Нефериркаре Какай және Неферефре пирамидаларының орналасуына қатысты: олар Гелиополис бағытындағы сызықты құрайды, дәл Гизенің үш пирамидасы сияқты. Керісінше, Шепсескаренің аяқталмаған пирамидасы Гелиополис бағытындағы сызыққа түспейді, бұл Шепсескаре өз пирамидасын салуды бастаған кезде Неферефренің пирамидасы бұрыннан бар екенін күшті түрде көрсетеді. Соңында, Шепсескаре Саккара патшаларының тізімінде Неферефренің тікелей алдыңғысы ретінде көрсетілсе де, Вернер "бұл шағын қайшылықты сол кездегі [саяси] тәртіпсіздіктер мен династиялық дау-дамағдарлықтарға байланыстыруға болады" деп атап өтеді. Вернердің аргументтері Даррел Бейкер, Эрик Хорнунг және Иорверт Эдвардс сияқты көптеген египтологтарды сендірді.

Two competing hypotheses exist in Egyptology to describe the succession of events running from the death of Neferirkare Kakai, third king of the Fifth Dynasty, to the coronation of Nyuserre Ini, sixth ruler of the dynasty. Relying on historical sources, most notably the Saqqara king list and Manetho's Aegyptiaca, where Neferefre is said to have succeeded Shepseskare, many Egyptologists such as Jürgen von Beckerath and Hartwig Altenmüller have traditionally believed that the following royal succession took place: Neferirkare Kakai → Shepseskare → Neferefre Isi → Nyuserre Ini. In this scenario, Neferefre would be the father of Nyuserre, who would have become pharaoh after the former's unexpected death. This view was challenged at the turn of the millennium, most notably by Verner, who has been responsible for the archaeological excavations of the Fifth Dynasty royal necropolis of Abusir since 1976. Firstly, there is the relief, mentioned earlier, showing that Neferefre was in all likelihood Neferirkare's eldest son. Secondly, excavations of Neferefre's pyramid have yielded his mummy, which showed that he was 18 to 20 years of age at the death of Neferirkare. Consequently, as the previous king's eldest son, in his late teens to early twenties, Neferefre was in optimal position to ascend the throne. Positing that Shepseskare reigned between Neferefre and his father would thus require an explanation as to why and how Shepseskare's claim to the throne could have been stronger than Neferefre's. Thirdly, archaeological evidences indicate that Shepseskare most likely reigned for only a few weeks to a few months at the most rather than seven years as credited to him in the Aegyptiaca, a hypothesis already supported by Nicolas Grimal as early as 1988. Indeed, Shepseskare is the least known Fifth Dynasty king, with only two seals and a few seal impressions bearing his name known as of 2017, a paucity of attestations suggesting a very short reign. This is also supported by the state of Shepseskare's unfinished pyramid, which "was interrupted [and] corresponds to the work of several weeks, perhaps no more than one or two months". Fourthly, archaeological evidence also favors dating Shepseskare's reign to after Neferefre's. Some of the few seal impressions bearing Shepseskare's name have been discovered in the oldest part of Neferefre's mortuary temple, which was not built until Neferefre's death. This seems to indicate that Shepseskare made offerings for the funerary cult of Neferefre, who must therefore have reigned before him. Another argument concerns the alignment of pyramids of Sahure, Neferirkare Kakai and Neferefre: they form a line pointing to Heliopolis, just as the three pyramids of Giza do. In contrast, Shepseskare's unfinished pyramid does not fall on the line to Heliopolis, which strongly suggests that Neferefre's pyramid had already been in place when Shepseskare started to build his. Lastly, while Shepseskare is noted as the immediate predecessor of Neferefre in the Saqqara king list, Verner notes that "this slight discrepancy can be attributed to the [political] disorders of the time and its dynastic disputes." Verner's arguments have convinced a number of Egyptologists, including Darrell Baker, Erik Hornung and Iorwerth Edwards.

Билік ету мерзімі

Неферефренің билік ету мерзімі шамамен 20 жыл деп есептелсе де, қазіргі ғылыми көзқарас бойынша бұл оның нақты билік ету ұзақтығын асыра бағалау болып табылады, ол айтарлықтай қысқа болған. Абусирдегі ауқымды қазбалардың нәтижелері толық жарияланбас бұрын, дәстүрлі мұрагерлік гипотезасын ұстанған египтологтар Неферефренің билігіне шамамен он жыл берген, себебі оның билігімен бірге келген куәліктер өте аз болған. Мысалы, фон Беккерат пен Винфрид Барта оған тиісінше 11 және 10 жыл билік берді. Алайда, бұл көзқарасқа қазірде қолдау білдірушілердің саны азайды. Шындығында, содан бері Вернер екі жылдан аспайтын билік ету гипотезасын ұсынды. Оның қорытындысы археологиялық дәлелдерге негізделген: оның пирамидасының аяқталмаған күйі және оның билігіне қатысты құжаттардың жалпы санының аздығы. Вернер былай деп жазады:
Неферефренің қабірінің пішіні және басқа да көптеген археологиялық жағдайлар патшаның күтпеген ерте қайтысының салдарынан оның жерлеу ескерткішін салу тоқтатылғанын нақты көрсетеді. Аяқталмаған ғимараттың жоспары түбірден өзгертілуі керек болды және аяқталмаған пирамиданы (оның тек өзегінің аяқталмаған төменгі қабаты ғана салынған) «төртбұрышты мастабаға» немесе, дәлірек айтқанда, стильденген алғашқы төбеге айналдыру туралы шешім қабылданды. Патшаның қайтыс болуымен бірге, жерлеу бөлмесі де, қабірхананың негізі де салынбады. Бұған қоса, екі тарихи дерек көз қысқа билік ету гипотезасын қолдайды: Неферефренің пирамидасындағы тас қалаушының жазуы «монументтің қазіргі өзегінің биіктігінің шамамен үштен екісінде» табылған және бұл Неферефренің таққа отырған бірінші немесе екінші жылына қатысты болуы мүмкін; ал Турин каноны Неферефренің билігіне екі жылдан да аз мерзімді жатқызады. Археологиялық және тарихи деректердің үйлесімділігі Неферефренің билігі «шамамен екі жылдан аспаған» деген тұжырымға әкелді.

While Neferefre is given a reign of some 20 years in epitomes of Manetho's Aegyptiaca, the current academic view is that this number is an overestimation of his true reign length, which must have been significantly shorter. Before the results of the extensive excavations in Abusir were fully published, Egyptologists following the traditional succession hypothesis credited Neferefre with around a decade of rule, based on the paucity of attestations contemporaneous with his reign. For example, von Beckerath and Winfried Barta gave him 11 and 10 years on the throne, respectively. This view now has few supporters. Indeed, since then, Verner has set forth the hypothesis of a reign of no more than two years. His conclusion is based on archaeological evidence: the unfinished state of his intended pyramid, and the general paucity of documents datable to his rule. Verner writes that:
The shape of the tomb of Neferefra as well as a number of other archaeological finds clearly indicate that the construction of the king's funerary monument was interrupted, owing to the unexpected early death of the king. The plan of the unfinished building had to be basically changed and a decision was taken to hastily convert the unfinished pyramid, (of which only the incomplete lowest step of the core was built), into a "square shaped mastaba" or, more precisely, a stylized primeval hill. At the moment of the king's death neither the burial apartment was built, nor was the foundation of the mortuary temple laid. Furthermore, two historical sources conform with the hypothesis of a short reign: the mason's inscription in Neferefre's pyramid was discovered "at about two thirds of the height of the extant core of the monument" and probably refers to Neferefre's first or second year on the throne; and the Turin canon which credits Neferefre with less than two full years of reign. The combination of archaeological and historical evidence led to the consensus that Neferefre's reign lasted "not longer than about two years".

Пирамида

Неферефре өзінің әкесі мен атасы пирамидаларын салған Абусирдің патшалық некрополінде өзі үшін пирамида салуды бастады. Ежелгі египеттіктер оны "Неферефренің басы – құдай" деген мағына беретін Неджерибау Ранефереф деп атады. Неферефре пирамидасының негізі шаршы метрге тең болуы жоспарланған, ол Усеркаф пен Сахуре пирамидаларынан үлкен, бірақ әкесі Нефеиркаре пирамидасынан кіші болуға тиіс еді. Неферефренің күтпеген өлімінен кейін ғана оның төменгі қабаттары аяқталды, оның биіктігі шамамен метрге жетті. Кейіннен, Нюсерре ескерткішті асығыс түрде аяқтады, оның орталық бөлігін нашар сапалы әктас, цемент және құммен толтырды. Ғимараттың сыртқы қабырғаларына 78° бұрышта сұр әктас жабылып, оған тікбұрышты емес, шаршы жоспармен мастаба нысаны берілді. Соңында, шатыр террасасы сазбен жабылып, үстіне жергілікті шөлдегі қиыр тастар басылды, бұл оны қоршаған шөлдегі үйіндіге ұқсатты. Шындығында, ескерткішті ежелгі египеттіктер кейіннен "Үйінді" деп атады. Вернер ескерткішті осылайша жасаудың мақсаты – оған алғашқы үйіндінің нысанын беру болғанын, яғни ежелгі египет дінінің Гелиопольдық түріндегі жаратылыс мифіндегі алғашқы Ну суларынан пайда болған үйіндіге ұқсату болғанын айтты. Ескерткіш Жаңа Мемлекет кезеңінен бастап тас карьері ретінде пайдаланылды, бірақ кейіннен одан әрі зақымданудан сақталды, себебі оның аяқталмаған және тасталған пирамиданың сыртқы түрі қабір тонаушыларының назарын өзіне тартпады.

Мәйітті жерлеу ғибадатханасы

Неферефе қайтыс болған кезде, оның жерлеу ғибадатханасының құрылысы тіпті басталмаған еді. Патшаның өлімінен оның жерленгеніне дейінгі 70 күндік мерзім ішінде Неферефренің ізбасары – мүмкін, уақытша Шепсескаре – кішкентай әктас шіркеу салды. Ол пирамиданың негізгі платформасында, қабырға және платформа жиегі арасындағы бос кеңісте орналасқан, осы жерге бастапқы жоспар бойынша пирамиданың қаптамасы орнатылуы тиіс еді. Бұл кішкентай шіркеу Нюсерр билігінде аяқталды. Сондай-ақ, бұл фараон өзінің інісі Неферефре үшін үлкен жерлеу ғибадатханасын салды, ол пирамиданың бүкіл қабырғасының ұзындығын алып жатты, бірақ арзан балшық кірпіштен салынды. Ғибадатхананың кіреберісінде екі тас және 24 ағаш бағанамен әшекейленген алаң болды. Одан кейін ежелгі Египеттегі ең ертедегі гипостильді зал орналасқан, оның қалдықтарын әлі де табуға болады, төбесі ағаш бағаналармен тіреліп тұрды. Бұл зал сол кездегі патша сарайларынан шабыттанған болуы мүмкін. Бұл құрылымда патшаның үлкен ағаш мүсіні және соғыс тұтқындарының мүсіндері орналасқан. Құрбандықтар сақтауға арналған бөлмелер залдың солтүстік жағында орналасқан. Осы бөлмелерде Неферефренің бірнеше мүсіндері, соның ішінде патшалардың алты басы табылды, бұл Неферефрені Бесінші династияның ең көп мүсіндері сақталған патшасы етеді. Бас залдың шығысында "Пышақ киелі орны" болды, ол рәсімдер үшін мал союға арналған орын қызметін атқарды. Бас залдың жалған есігінің алдындағы орталық құрбандық тақтасының екі жағындағы екі тар бөлмеде Хуфу кемесіне ұқсас ұзын күн қайықтары болған болуы мүмкін. 1982 жылы Прага университетінің Египеттану институтының қазба жұмыстары кезінде Неферефренің жерлеу ғибадатханасының қоймасынан Нефериркаре және Хенткаус II ғибадатханаларында табылған Абусир папирустарымен салыстыруға болатын әкімшілік папирустардың маңызды жиынтығы табылды. Бұл жиынтықтың болуы Бесінші династияның ортасындағы ерекше тарихи жағдайлармен байланысты. Нефериркаре мен Неферефре олардың пирамида кешендері аяқталмай тұрып қайтыс болғандықтан, Нюсерр олардың жоспарланған орналасуын өзгертіп, Нефериркаре пирамидасына бағытталған жолды өзінің пирамидасына бұрды. Бұл Неферефренің және Нефериркаренің жерлеу кешендері Әбусир жазығында біршама оқшауланғанын білдірді. Сондықтан діни қызметкерлер ғибадатхананың жанында уақытша тұрғын үйлерде тұрып, әкімшілік жазбаларды сол жерде сақтады. Ал басқа ғибадатханалардың жазбалары Сахуре немесе Нюсерр пирамидаларының жанындағы пирамида қаласында сақталды, онда жер асты суының қазіргі деңгейі кез келген папирустың көп бұрын жоғалып кеткенін көрсетеді.

Works on the mortuary temple in which the funerary cult of the deceased king was to take place had not even started when Neferefe died. In the short 70 day period allowed between a king's death and his burial, Neferefre's successor—possibly the ephemeral Shepseskare—built a small limestone chapel. It was located on the pyramid base platform, in the gap left between the masonry and the platform edge, where the pyramid casing would have been put in the original plans. This small chapel was completed during Nyuserre's reign. This pharaoh also built a larger mortuary temple for his brother Neferefre, extending over the whole length of the pyramid side but built of cheaper mudbrick. The temple entrance comprised a courtyard adorned with two stone and 24 wooden columns. Behind was the earliest hypostyle hall of Ancient Egypt the remains of which can still be detected, its roof supported by wooden columns in the shape of lotus clusters resting on limestone bases. This hall was possibly inspired by the royal palaces of the time. The structure housed a large wooden statue of the king as well as statues of prisoners of war. Storage rooms for the offerings were located to the north of the hall. In these rooms several statues of Neferefre were discovered, including six heads of the kings, making Neferefre the Fifth Dynasty king with the most surviving statues. East of the main hall was the "Sanctuary of the Knife" which served as a slaughterhouse for the rituals. Two narrow rooms on either sides of the central altar in front of the false door in the main hall may have housed long solar boats similar to Khufu's. A significant cache of administrative papyri, comparable in size to the Abusir Papyri found in the temples of Neferirkare and Khentkaus II, was discovered in a storeroom of the mortuary temple of Neferere during a 1982 University of Prague Egyptological Institute excavation. The presence of this cache is due to the peculiar historical circumstances of the mid Fifth Dynasty. As both Neferirkare and Neferefre died before their pyramid complexes could be finished, Nyuserre altered their planned layout, diverting the causeway leading to Neferirkare's pyramid to his own. This meant that Neferefre's and Neferirkare's mortuary complexes became somewhat isolated on the Abusir plateau. Their priests therefore had to live next to the temple premises in makeshift dwellings, and they stored the administrative records onsite. In contrast, the records of other temples were kept in the pyramid town close to Sahure's or Nyuserre's pyramid, where the current level of ground water means any papyrus has long since disappeared.

Неферефренің мумиясы

Мұражайдың шығыс жағында мумияның орамалары мен картонаждың сынықтары, сондай-ақ адам дене қалдықтарының шашыраңқы бөліктері табылды. Қалдықтарға сол қол, әлі терісі жабылған сол жақ омыртқа, маңдайдан, жоғарғы қабақтан және сол аяқтан тері сынықтары, сондай-ақ бірнеше сүйектер кірді. Бұл қалдықтар қызыл граниттен жасалған саркофагтың сынықтарымен және патшаның жерлеу жинағының қалдықтарымен бірдей археологиялық қабатта болды, бұл олардың Неферефреге тиесілі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл кейіннен мумияға қолданылған бальзамдау техникаларын зерттеу арқылы расталды, ол Ескі Патшалық дәуірімен сәйкес келеді деп табылған. Патшаның денесі, болжам бойынша, натронмен кептіріліп, содан кейін жұқа шайыр қабатымен жабылған, ал үстіне ақ әктас жабынған. Ескі Патшалықтан кейінгі мумификация техникаларында күтілгендей, миды алуға қатысты ешқандай дәлел жоқ. Мумияның кім екенін нақты айқындау үшін радиокөміртектік талдау жүргізілді, нәтижесінде б.з.д. 2628–2393 жылдар аралығына сәйкес келетін уақыт белгіленді, бұл Бірінші Династияның шамамен мерзімімен үлкен сәйкестік көрсетеді. Осылайша, Неферефре, Джеткаре Исесимен бірге, мумиясы анықталған Ескі Патшалықтың сирек перғауларының бірі болып табылады. Неферефренің қалдықтарын биоархеологиялық талдау көрсеткендей, патша ауыр еңбекпен айналыспаған, 20-23 жас аралығында қайтыс болған және бойы жоғары болған болуы мүмкін. Қорымда тағы бір адамның қалдықтары табылды, бірақ олардың 14 ғасырда өмір сүрген Кейінгі Орта ғасырға жататыны анықталды. Ол жай ғана матаға оралған және құммен жабылған күйі жерленген.

Күн ғибадатханасы

Бесінші династияның негізін қалаушы Userkaf-тың дәстүріне сәйкес, Неферефре күн құдайы Раға арналған ғибадатхананы жоспарлаған немесе салған. Ежелгі египеттіктер «Ра қанағаттанған» немесе «Раның құрбандық үстелі» деген мағынаны білдіретін Хотеп Ре деп атаған бұл ғибадатхана әлі табылмаған, бірақ ол Абусирдегі Неферефренің пирамидасының жанында орналасқан деп есептеледі. Ол тек Солтүстік Саққарадағы Тидің мастабасында табылған жазулардан ғана белгілі, онда ол төрт рет айтылады. Ти Сахуре, Нефериркаре және Нюсерренің пирамидалары мен күн ғибадатханаларында әкімшілік қызметкер ретінде қызмет еткен. Неферефренің өте қысқа билік еткендігін, Хотеп Ре туралы Тидің мастабасынан басқа мәліметтердің жоқтығын, сондай-ақ ғибадатханада қызмет атқарған дін қызметкерлерінің болмағандығын ескере отырып, Вернер бұл ғибадатхана ешқашан аяқталмаған және сол себепті жұмыс істемеген болуы мүмкін деп ұсынады. Керісінше, ол Неферефренің кіші інісі Нюсерре салған Шеспебриге, яғни күн ғибадатханасына қосылған немесе оның құрылыс материалдары пайдаланылған болуы мүмкін. Айтқанда, 1905 жылы Фридрих Вильгельм фон Биссинг басшылығымен неміс археологиялық экспедициясы жасаған бұрынғы қазбалар Вернердің теориясын қолдауы мүмкін. Бұл экспедиция Абу-Горабтағы Нюсерренің күн ғибадатханасының астынан саз кірпіштен салынған үлкен ғимараттардың қираған қалдықтарын тапты. Бұл Неферефренің күн ғибадатханасының қалдықтары болуы мүмкін, бірақ бұл сәйкестікті растайтын жазулардың жоқтығынан, ол әлі де болжам ретінде қана сақталады.

Нефериркаре Какай пирамидасы

Таққа отырғанда Неферефреге әкесі бастаған пирамиданы аяқтау міндеті жүктелді. Қабырғаларының ұзындығы және биіктігі – 5 мың метр болатын бұл пирамида, Бесінші Династия кезеңінде салынған ең ірі құрылыс еді. Нефериркаре қайтыс болған кезде пирамиданың құрылысы жолға қойылғанмен, оның сыртқы әк тас қаптамасы жасалмаған және оған қоса, қабірлік ғибадатханасы да салынуы керек еді. Сондықтан Неферефре пирамиданың бетін әк таспен жабуға және пирамиданың шығыс жағында тас ғибадатхананың негізін салуға кірісті. Бірақ оның жоспарлары өлімімен тоқтап қалды, ал ескерткішті аяқтау міндеті Нюсерренің үстіне жүктеліп, ол пирамиданың бетін әк таспен жабудан бас тартып, оның орнына кірпіш пен ағаштан қабірлік ғибадатхана салуға күш салды.

Жерлеу культі

Ескі патшалық кезеңіндегі басқа перғауындар сияқты Неферефре де өлімінен кейін құрылған жерлеу культінен пайда көрді. Бесінші династия кезінде болған осы культтің кейбір егжей-тегжейлері Абусир папирустарында сақталған. Қайтыс болған билеушінің құрметіне жыл сайын 10 күндік мереке өткізіліп, оның барысында кем дегенде бір рет оның мәйітханасының сою залында 130 бұқа құрбандыққа шалынды. Жануарларды жаппай құрбандыққа шалу актісі ежелгі Египет қоғамында патшалық жерлеу культінің маңыздылығын көрсетеді, сондай-ақ үлкен ауыл шаруашылығы ресурстары Вернер өнімсіз деп санайтын іске жұмсалғанын көрсетеді, бұл олардың Ескі патшалықтың құлдырауына себеп болуы мүмкін. Бұл құрбандықтардың негізгі пайдасын культтің дін қызметкерлері көреді, олар қажетті рәсімдерден кейін құрбандықтарды жейді. Неферефренің жерлеу культі Ескі патшалықтың соңында немесе Бірінші аралық кезеңде тоқтаған сияқты. Кейінгі Орта патшалық кезеңде культтің қайта жандануының іздері аз және түсініксіз. Он екінші династия кезінде Хуянх есімді адам Неферефренің жерлеу ғибадатханасында жерленген. Бұл оның марқұм билеушімен тығыз байланыста болуы үшін болды ма, әлде аймақтағы басқа діни іс-шаралар Хуянхтың қабірінің орналасуын шектеді ме, әлі белгісіз.