Кіріспе

18 ғасырдағы қамал Ирандағы Фург цитаделі (Арг е Фург, сондай-ақ Форг цитаделі және Мирза Рафи Хан цитаделі деп те аталады) – Иранның Оңтүстік Хорасан әкімшілік аймағының Дармиан ауданындағы Фург ауылында орналасқан 18 ғасырдағы цитадель. Фург цитаделін Мырза Мұхаммед Рафие Дармияни I (Лама) салған. Ол 2001 жылдың 18 наурызында Ұлттық мұралар тізіміне енгізілген.

Атауы

Форг/Фург атауының пайда болу тарихы әр түрлі. Ең көп таралған нұсқалардың бірі – Форгтың халық арасында «Форк» деп айтылуы. Деххода сөздігі энциклопедиядан келтірілген үзіндіде «Форк» Ирандағы бір әулеттің атасының есімі екені және ирандық есім екені нақты айтылады. Басқа нұсқаларда Форк – Үндістан патшасы «Райан Конудж» қызының аты, Форк – Бахрам Гурдың әйелі (Борхан сөздігінде айтылғандай) және/немесе бұл есім парсы тіліндегі «оғлы» деген мағына беретін «пур» сөзінен шыққан болуы мүмкін. Тағы бір теория бойынша Форк осы ауылдың негізін қалаушы Мозафар Кейғобадқа байланысты, ал 307 жылғы жазуға сүйене отырып, ауылды алғашқыда «Пур Кейғобад» негізін салғандықтан «Пург» деп атаған, кейін Форк, содан соң Форг деп өзгерген деп саналады.

Орналасқан жері

Фург цитаделі Форк ауылының солтүстік жағында, 1840 метр биіктікте орналасқан. Ол Дармиан аңғарының жоталарының шетінде, Асадие жазығына қарай басталады. Фург цитаделінің ауданы шамамен 9200 шаршы метрді құрайды және шығыстан батысқа қарай созылып жатыр.

1-бөлім

Цитадельдің 1-бөлімінде шығыс жағында персоналдың тұрғын үйі, мал қорасы және кемежай қоймасы болып пайдаланылған қора орналасқан. Бұл бөлімге сонымен қатар цитадельге кіретін жер, күзет мұнаралары, су сақтау құрылыстары және басқа да кеңістіктер кіреді.

2-бөлім

2-бөлім – сақтау аймақтарынан, қару-жарақ қоймасынан және казармалардан 50 метр қашықтықта орналасқан биік орталық аймақ. Цитадельдің солтүстік-шығыс бұрышында крест тәрізді немесе ромб пішіндес әшекейлермен безенген кірпіш мұнарасы бар.

3-бөлім

3-бөлім ауыл мен аймақтың жолдарына көрініс ашатын екі қабаттан тұрады. Ол батыс жағында орналасқан және 2-бөлімнен екі мұнара мен мықты, ұзын қабырғалармен бөлінген. Екінші қабаттың көп бөлігі қирап кеткен.

Туннель

Туннельде шамамен 100 пайдалануға жарамды баспалдақ бар. Аталмыш туннель Мирза Рафи хан мен Мир Алам хан және оның ұлы Әмір Асадулла хан арасындағы шайқас кезінде қолданылған деген мәлімдеме бар. Бұл шайқас "Эйнольвагай" есімді еңбекте де айтылған. "Есмайыл хан, Атахан және олардың отбасылары бағынып, із кешіп, ал Әфғандар Мирза Рафи хан, Хажи Фатхан Афған және Назархан Галехгахи ұлы Бехбудпен бірге қамалдың бір жағына жер қазып, түнде қашып кеткен". Дегенмен, туннель қазуға кеткен уақытты ескерсек, автор бұрынғы бір құрылыс туралы айтып отыруы мүмкін.

Құрылыс

Диван-е-Ламе кітабы мен жергілікті пікірлер негізінде Фург қамалының құрылысы 1160 жылы Надир шаһ Афшардың тұсында бірінші Мирза Рафи ханның ұлы Мирза Баға хан бастады. Қамалды оның ұлы, екінші Мирза Рафи хан аяқтады. Алайда, Диван-е-Ламеде былай делінген: "Бірақ, қамал құрылысын Мирза Баға хан бастады ма және оны оның ұлы Мирза Рафи хан (Ламе немересі) аяқтады ма, әлде бұл ежелгі ғимараттардың бірі ме? Бұл екі адам мен олардан бұрынғылардың бәрі де оны жөндеуге және аяқтауға үлес қосып, күш салған болуы мүмкін, бірақ бұл әлі анықталған жоқ; жазбаша құжаттармен де, ақсақалдардың сөздерімен де расталмады. Ламе мен оның әкесі қамалға ие болған және ол олардың тұрғын үйі, әкімшілік орталығы және бекінісі болған болуы мүмкін. Хағаиғол Ахбар Насери кітабында 1268 жылғы Ай жылындағы оқиғалар туралы Мирза Рафи хан туралы айтылады: "Осы жылы Ғанаат аймағында тұратын Мирза Рафи хан генерал Пашаханға қарсылық көрсетті. Оны жазалау үшін Семен қаласынан екі легион, атты әскер және қырық зеңбірек жіберілді. Мирза Рафи хан Харатқа қашты. Захироддоле оның ісіне араласып, оның кінәсі кешірілді."

Қажар дәуірі

Қаланың су сақтағышының арасына қашалған жазу 1217 жылғы ай күнін көрсетеді. Риази Херави "Еңелвағайе" кітабында былай деп жазады: "Форг қамалы Біржандтан 12 шақырым қашықтықта, жазық жерде және "Дармиан" шатқалының кіреберісінде орналасқан. Онда көптеген бақтар мен ағаштар бар, жақсы климаты бар. Қамал таудың үстінде салынған, оның қабырғалары мен мұнаралары саз кірпіштермен нығайтылған, ал іргетасы Ажин тасынан тұрғызылған. Оның ішінде екі Хажи Шир және бес шағымдай диаметрі бар екі бөгет бар."

Еуропалық келушілер

Фург цитаделін 1814 жылы «Доктор Форбс», 1875 жылы «Полковник Макгергер», сондай-ақ «Ханькф» және «Көк» сипаттаған. Макгергер «Хорасан провинциясына саяхат» атты өзінің жолжазбасында Форбстың сөздерін былай келтірді: «Цитадель 2000-2500 фут биіктіктегі төбенің үстіне салынған, оған солтүстік және батыстан келген отқа қарсы жүктеме қауіп төндіреді. Оңтүстік және қалған екі жағындағы таулар цитадель қабырғаларынан 1200 ярда қашықтықта орналасқан. Цитадельдің ішінде үш су қоймасы бар, олардың суы бір жыл алты айға үлкен гарнизонның қажеттіліктерін қамтамасыз ете алады».