Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Прясниш – Польшаның солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан қала. Мазовия воеводствосында, Варшавадан шамамен 110 км солтүстікке және Ольштындан шамамен 115 км оңтүстікке қарай орналасқан, Прясниш ауданының орталығы болып табылады. 2004 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 18 093 адамды құрайды. Орта ғасырларда Мазовияның ең маңызды қалаларының бірі болған. Прясниш 1427 жылы қала құқығын алды.
Przasnysz is a town in north central Poland. Located in the Masovian Voivodship, about 110 km north of Warsaw and about 115 km south of Olsztyn, it is the capital of Przasnysz County. It has 18,093 inhabitants (2004). It was one of the most important towns in Mazovia during the Middle Ages. Przasnysz was granted town privileges in 1427.
Тарих
Прясныйш ауданындағы ең көне қоныстану іздері қола және темір дәуірінің тоғысқан кезеңіне (шамамен б.з.д. 700 жыл) жатады. 13 ғасырда Прясныйште, Веньгерка өзенінің жағасында базарлық елді мекен болған. Генрих Сенкевичтің "Тәуірлер кресі" романында сипатталған Мазовия князьдерінің аң аулау орталығы да осы жерде орналасқан. Халық мұраларындағы аңызға сәйкес, қаланың аты Пжасьник шаруасынан шыққан, ол Мазовия герцогы Конрад I-ге қонақжайлық жасап, одан кейін айналасындағы жерлермен бірге иелік алған. Прясныйштің қарқынды дамуы екі экономикалық маңызды аймақ – Курпиовская жазығы мен Цехановская үстірттің шекарасында орналасқандығымен байланысты болды. 1427 жылдың 10 қазанында Прясныйш Мазовия герцогы Януш I Варшавскийден Чехмин заңы бойынша қала құқығын алды. Қала 16 ғасырда, әсіресе 1526 жылы Мазовияның Польша тәжімен біріккеннен кейін гүлденді. Прясныйш – Польша Корольдігінің Ұлы Польша провинциясындағы Мазовия воеводтығындағы Цеханув жеріндегі корольдік қала және округ орталығы болды. 1576 жылы Прясныйш қалалық емес староствоның (елді мекеннен тыс басқару орталығының) орталығына айналды. 1648 жылы Прясныйш староствосы Збараж қорғаушысы, князь Ереми Вишневецкийге табысталды.
The oldest traces of settlement in the area of Przasnysz come from the turn of the Bronze and Iron Age (around 700 BC). In the 13th century in Przasnysz, on the Węgierka River, there was a market settlement. There was also a hunting court of the Mazovian princes, described by Henryk Sienkiewicz in The Knights of the Cross. The name of the city according to folk sources comes from the miller Przaśnik, who hosted the stray hunting Duke Konrad I of Masovia and was then knighted with the surrounding lands. Przasnysz's rapid development was due to its favorable location on the border between two economically important areas the Kurpiowska Plain and the agricultural Ciechanowska Upland. On October 10, 1427, Przasnysz obtained town privileges under the Chełmno law from the Masovian Duke Janusz I of Warsaw. The town flourished in the 16th century, especially after the incorporation of Mazovia into the Crown in 1526. Przasnysz was a royal town and a county seat in the Ciechanów Land in the Masovian Voivodeship in the Greater Poland Province of the Kingdom of Poland. In 1576, Przasnysz became the seat of the non castle starostwo (eldership). In 1648, the Przasnysz eldership was awarded to the defender of Zbaraż, Prince Jeremi Wiśniowiecki.
Польшаның бөлінісі
Костюшко көтерілісі мен Польшаның үшінші бөлінісі (1795) жеңілгеннен кейін, Прясныш Пруссия Корольдігінің құрамына енді, Цьехановты да қамтитын үлкен округтің орталығы болды. 1807 жылдың 30 қаңтарында Наполеон Бонапарт Пряснышке келді. 1807–1815 жылдары Прясныш Варшава Герцогтығының құрамында болды, ал Вена конгресінен кейін Ресей империясының бөлігі болған Конгресс Польшасының бір бөлігіне айналды. 1863 жылдың қараша айында Праснышта қаңтар көтерілісі кезінде солтүстік Мазовияда күрескен поляк көтерілісшілерінің командирі Стефан Циелецкий орыстар тарапынан атқыланды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1914 жылдың қараша және желтоқсан айларында Прясныш маңында Ресей және Германия армиялары арасында қызу шайқастар болды. Қала көп рет қолдан-қолға өтті. 1915 жылдың 24 ақпанында немістер қаланы басып алды, бірақ 27 ақпанда Бірінші және Екінші Сібір корпусының әскерлері оларды ығыстырып шықты.
After the defeat of the Kościuszko Uprising and the Third Partition of Poland (1795), Przasnysz became part of the Kingdom of Prussia as the seat of a large county including Ciechanów. On January 30, 1807, Napoleon Bonaparte made a visit in Przasnysz. In the years 1807–1815 Przasnysz was part of the Duchy of Warsaw, and then, after the Congress of Vienna, became part of so called Congress Poland, which was part of the Russian Empire. In November 1863, Przasnysz was the site of a Russian execution of Stefan Cielecki [pl], commander of a Polish insurgent unit, which fought in northern Masovia during the January Uprising. During World War I, in November and December 1914, heavy fighting took place near Przasnysz between the Russian and German armies. The city changed hands many times. February 24, 1915 was taken by the Germans, but on February 27 they were forced out by Russian troops from the First and Second Siberian Corps.
Жақсылық аралығы
Польша 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін тәуелсіздігін қайта алды, ал Прясниц қайта жаратылған мемлекетке қайта қосылды. 1920 жылдың тамызында Прясниц маңында большевиктердің 15-ші армиясымен аса қатал шайқастар болды. Екі апта бойы қала совет әскерлерімен басылып алынды. 21 тамызда полковник Адам Коцтың еріктілер дивизиясының 202-ші жаяу әскер полкі Прясницті азат етті. Ұлы Отан соғысы аралығында Прясниц Варшава воеводиясындағы повяттың орталығы болды. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында соғыс салдарынан келтірілген зиянды жою жұмыстары жалғасты. Көптеген әлеуметтік нысандар салынды: электр станциясы, гимназия және бастауыш мектеп, ауыл шаруашылығы мектебі, қалалық театр, стадион және спорт үйі. Прясниц тұрғындарының басты кәсіптері ауыл шаруашылығы, қолөнер және ұсақ сауда болып табылды. 1938 жылы Прясницте 8000 тұрғын болды, оның ішінде шамамен 3000-ы еврейлер.
Poland regained independence after World War I in 1918, and Przasnysz was reintegrated with the reborn state. In August 1920, extremely fierce battles with the Bolshevik 15 Army took place near Przasnysz. For two weeks the city was occupied by the Soviet army. On August 21, Przasnysz was liberated by the 202 Infantry Regiment of the Volunteer Division of Colonel Adam Koc. In the interwar period, Przasnysz was the capital of the poviat in the Warsaw Voivodeship. In the first years of independence, reconstruction from war damage continued. Many public buildings were built: power plant, junior high school and elementary school, agricultural school, city theater, stadium and sports house. The main occupation of the inhabitants of Przasnysz was still agriculture, craft and small trade. In 1938, Przasnysz had 8,000 residents, including approx. 3,000 Jews.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғысты басталған Польшаға неміс басқыншылығының алғашқы күндері полковник Ян Карч басқаратын Мазовецка атты бригадасы мен немістер арасында қала маңында ауыр шайқастар болды. Кейін қала Германияның бақылауына өтіп, үшінші рейхке тікелей қосылды. Ол Прашниц деп атау өзгертілді. 1939 жылдың 10 қыркүйегінде Эйнзацгруппа V қалаға кіріп, жергілікті тұрғындарға қарсы түрлі қылмыстар жасады. Олар дереу поляк кеңселерiн, соттарын және ұйымдарын жаппай тінту жасап, ондаған поляктарды тұтқындады және 70 еврейді қуды. Неміс полициясы қалада поляктарға арналған түрме және арнайы сот құрды. 1939 жылдың қазан және қараша айларында немістер жергілікті зиратта 11 полякты атып тастады. Құрбандардың отбасылары «Генерал Губернаторлық» деп аталатын аймаққа жер аударылды. Маутхаузен концлагерінде қаза тапқан поляк мұғалімдері мен мектеп директорларының арасында жергілікті мұғалімдер мен мектеп директорлары да болды. 1940 жылы Катынь тауларында 18 поляк, соның ішінде соғысқа дейінгі староста Зыгмунт Млот Пшепалковский және жергілікті полиция бастығы Зыгмунт Пампуч қаза тапты. 1940 жылдың 3-4 желтоқсанында неміс жандармериясы 500-ге жуық полякты, оның ішінде қарттарды, науқастарды және мүгедектерді қуды. Олар бірнеше күн Дзялдоводағы лагерьде ұсталды, содан кейін жүк вагондарында Краков округіне депортацияланды. 1941-1943 жылдары қалада жазалау-еңбек лагері жұмыс істеді. Лагерьде аштықтан, аурулардан, азаптаулардан және өлім жазаларынан өлім көрсеткіші жоғары болды. 1945 жылдың 17 қаңтарында шегініп келе жатқан немістер 31 ашқан поляк тұтқынын Прясництен Млаваға, содан кейін Дзялдово, Рыпин, Сиерпце және ақырында Плоцкке депортациялады, онда олар 19 қаңтарда басқа поляктармен бірге гестапо тарапынан атып тасталды. 1945 жылдың 18 қаңтарында Кеңес әскері қаланы басып алғаннан кейін көп ұзамай НКВД поляк патриоттарын жаппай тұтқындап, жер аударуды бастады. Қала Польшаға қайтарылды, бірақ советтік коммунистік режим орнатылды, ол 1980 жылдары коммунизм құлағанға дейін билікте болды.
In the first days of the German invasion of Poland, which started World War II in September 1939, heavy fighting occurred nearby, between the Mazowiecka Cavalry Brigade under the command of Colonel Jan Karcz and the Germans. Afterwards the town was occupied by Germany and annexed directly into the Third Reich. It was renamed Praschnitz. On September 10, 1939, the Einsatzgruppe V entered the town to commit various crimes against the populace. It immediately carried out mass searches of Polish offices, courts and organizations, arrested dozens of Poles, and expelled 70 Jews. The German police established a prison for Poles in the town, and a special court. In October and November 1939, the Germans executed 11 Poles at the local cemetery. Families of the victims were expelled to the so called General Government. Local teachers and school principals were among Polish teachers and principals murdered in the Mauthausen concentration camp. 18 Poles from the town and county were murdered by the Russians in the Katyn massacre in 1940, including pre war starosta Zygmunt Młot Przepałkowski and the chief of the local police Zygmunt Pampuch. On December 3–4, 1940, the German gendarmerie expelled around 500 Poles, including old, ill and disabled people, who were then held for several days in a camp in Działdowo and afterwards deported in freight trains to the Kraków District of the General Government. A penal "education" forced labour camp was operated in the town from 1941 to 1943. There was a high death rate in the camp due to hunger, diseases, tortures and executions. On 17 January 1945, the retreating Germans deported 31 malnourished Polish prisoners from Przasnysz to Mława, then to Działdowo, Rypin, Sierpc and eventually Płock, where they were massacred on 19 January along with other Poles from Płock by the Gestapo. Shortly after the Soviet Army seized the city on January 18, 1945, the NKVD began mass arrests and deportations of Polish patriots. The town then was restored to Poland, although with a Soviet installed communist regime, which remained in power until the Fall of Communism in the 1980s.
Соңғы кездері
1945–1951 жылдары Прясныш қаласының жанында антикоммунистік қарсылық қозғалысының көптеген қарулы топтары әрекет етті. 1960 жылдары қала қарқынды даму кезеңін бастан өткерді, бірақ 1975 жылғы әкімшілік реформа салдарынан бұл даму баяулады. 1966 жылы Георгий Димитров атындағы Шаруашылық Аппаратура Зауытының филиалы ашылды, онда молниядан қорғайтын құрылғылар шығарылды. Осы зауыттың қажеттіліктері үшін кәсіптік-техникалық училищенің және техникумның орналасқан жері ретінде мектеп кешені құрылды. 1999 жылдың 1 қаңтарынан бастап Прясныш Мазовия воеводалығындағы аудан орталығы болып табылады.
In the years 1945–1951, numerous armed units of the anti communist underground operated near Przasnysz. In the 1960s, the rapid development of the city began, slowed as a result of the administrative reform of 1975. In 1966, a branch of Zakład Aparatury Gospodarcza im. Georgi Dimitrov, where lightning arrestors were produced. For the needs of this plant, a school complex was established to house a vocational school and technical college. Since January 1, 1999, Przasnysz is the seat of the county in the Masovian Voivodeship.
Спорт
Жергілікті футбол клубы – МКС Прясниш. Ол төменгі лигаларда өнер көрсетеді.
The local football club is MKS Przasnysz. It competes in the lower leagues.
Елтаңба
Прясныйш қаласының гербінде күміс (ақ) қалқанда қызыл кірпіштен салынған қорғаныс қабырғасы бейнеленген, оның үстінде үш тең биіктіктегі мұнара орналасқан. Әрбір мұнара конус тәрізді қызыл шатырмен жабылған. Әрбір мұнарада кіреберіс қақпасы және оның үстінде бір қанатын созған тесік бар, екеуі де қара түсті. Геральдикалық қалқанның жиегі қара. Геральдикалық бейне 16 ғасырға дейін жетеді.
The coat of arms of Przasnysz depicts a defensive wall made of red brick on a silver (white) shield, with three such towers of equal height. Each tower is covered with a conical red roof. Each tower has an entrance gate and one soaring hole above it, both black. Heraldic shield border black. The heraldic image dates from the 16th century.