Текле Хайманот II: Эфиопия императоры және оның заманы

Кіріспе

1769 - 1777 жылдар аралығында Эфиопияның императоры Текле Хайманот II (Ge'ez: ተክለ ሃይማኖት), тақтың аты: Адмас Сагд III (Ge'ez: አድማስ ሰገድ; 1754 – 7 қыркүйек 1777) 18 қазан 1769 - 13 сәуір 1777 жылдар аралығында Эфиопияның императоры және Соломон әулетінің мүшесі болды. Ол Иоганн II-нің Вуазеро Санчевиярдан туған ұлы, Вени тауындағы император түрмесінде дүниеге келді. Шотланд зерттеушісі Джеймс Брюс (1769 жылдың қыркүйегінен 1771 жылдың қарашасына дейін Эфиопияда болған) оның сыртқы келбетін былай сипаттады: Ол жасына қарағанда өте әдемі, бойы биік, арық денелі және абиссиниялықтардың ең ақ түсіне ие ханзада болды, себебі тауларда туған ханзадалардың бәрі осындай болады. Оның терісі неаполитандық немесе португалдықтардай қара емес, жақсы пішіндес маңдай, үлкен қара көздері болған, бірақ көздерінде қаталдық сезіліп тұратын, тік мұрын, көбінесе үлкен, жұқа еріндері және кішкентай аузы, өте ақ тістері мен ұзын шашы болған. Оның сыртқы келбеті тіпті Еуропада да әдемі деп есептелер еді. Ол шашына ерекше мән беріп, оны жүздеген түрлі әдіспен жасаған. Ол өте зиялы, жасынан асып түсетін салмақтылыққа ие болған. Оның табиғатынан жоғары темпераментті екені айтылған, бірақ ол оны толық бағындырып, қоғамда оның бір мысалын көрсетпеген. Ол Рас Михаилдың көзқарастарын толығымен қолдады және әкесі қарсы болған Фасилға қарсы жорыққа дайын болды.

Билік

Текеле Хайманот 15 жасында әкесі Йоханнесті Тигрдің қарт қолбасшысы Рас Микаэль Сехул өлтірген кезде император болды. 1769 жылы 9 желтоқсанда Фагета шайқасында Фазилды жеңуде Рас Микаэльге қосылды. Ол 1770 жылы Рас Микаэльмен бірге Гондар астанасын Тигрейге тастап кеткен кезде қысқа уақытқа тақтан түсті. Сусеньос II Гондардағы қарсыласы бар әскер иелері император етіп тағайындады, бірақ Рас Микаэль сол жылдың 23 желтоқсанында Гондарға оралғанда оны қайта иеленді. Бас қалаға оралғаннан кейін Рас Микаэль оған сатира жасаған саяхатшы актерлердің бір тобын дереу өлтірді. Бірқатар бұрынғы көтерілісшілер оған бірнеше тұтқынды әкелді, соның ішінде Акабе са'ат Абба Салама; көрсетілімдік соттан кейін Рас Микаэль оларды қатыгездікпен жазалады. Кейінгі күндері Рас Микаэль өзіне қарсы шыққандардың бәріне кек қайтарды; Джеймс Брюс жазғандай:

Бірнеше күн ішінде бес жүз жеті адам жазалаушының қолынан өліп қалды; көптеген адамдар жоғалып кетті, оларды жеке өлтірді немесе қайда екені белгісіз түрмелерге жіберді. Қылыштан өлтірілгендердің денелері қиратылып, көшелерге шашылып, жерленуге рұхсат етілмеді. Мен бақытсыздыққа ұшырадым және менің аң аулау итім, қызметшілерімнің абайсыздығынан екі рет босатылған, аулаға өлтірілген адамдардың басын және қаруларын әкелді, және оның иісі көрші таулардан жүздеген гиеналарды шақырып алды, және Гондардағы аз адамдар қараңғыдан кейін шықпайтындықтан, олар көшелерді өздеріне тиесіп алды және қаланың иелігін тұрғындарымен дауласуға дайын көрінді. Келесі жылы Рас Микаэль Сехул май айында Теда маңындағы Сарбакузаның үш шайқасында қарсыластарынан жеңілді, бұл Расты Гондарға шегінуге мәжбүр етті, ол 1771 жылы 4 маусымда Ванд Бевоссенге берілді. Ванд Бевоссен Рас Микаелді бір жылға түрмеге қамап, кейін оны Тигрейге сол өлке губернаторы ретінде соңғы жылдары өмір сүру үшін жіберді. Император Текле Хайманот сол кезде өзінің ұстазының тағдырынан құтылып, Ванд Бевоссен оны тек Қародада таңғалдырғаннан кейін ғана өз билігіне алды. Дегенмен Ванд Бевоссеннің Эфиопия үкіметін басқаруы қысқа болды; ол 1772 жылы Фасил, Рас Гошу және Дежазмах Хайлу Эште коалициясы Чечехода жеңіліске ұшыратып, Ластаға шегінуге мәжбүр болды. Кейінгі жылдары Текле Хайманот Эфиопияның төрт ең жоғары ақсүйектері – Фасил, Рас Гошу, Хайлу Эште және Ванд Бевоссен арасындағы өзара одақтарды құрып, оларды бұзып, пайда табу үшін бұрынғы жауларымен біріккен күреске түсті. Ванд Бевоссен Текель Георгисті Вениден императорлыққа кандидат ретінде алып келді; Текле Хайманот Эмакинада Ванд Бевоссенді жеңіп, Текель Георгисті Император түрмесіне қайтарды. Асыл тұтқындармен билік күресінен шаршап, Рас Хайле Йосадикпен соңғы кеңес өткізгеннен кейін, Ванд Бевоссен мен Кенфу Адам оның билігіне қолдау көрсету туралы сенімді уәде ала алмады, ол 1777 жылы 13 сәуірде тақтан бас тартты. Текле Хайманот монах болып, Вальдеббада өмір сүрді, ол бірнеше айдан кейін қайтыс болды. Осы саяси ахуалға қарамастан, Гондарда өнер мен білім өркендеді. Ричард Панкхерст сол қалада немесе оның маңында салынған жеті шіркеудің құрылысы оның билігі кезінде салынған деп есептейді. Ең маңыздысы 1775 жылы салынған Ба'ета Мариам болды, оның төбесі Гондардағы барлық ғимараттардан биік тұрған үлкен қола айқышқа ие болды; басқалары: Qeddus Qirqos (Қасиетті Сириакқа арналған), Qeddus Petros we Pawlos (Св. Петір мен Пауылға арналған), Фартадағы Фарта Лидета ("Марияның тууы"), Йоханнес Вольде Нагвадгвад (Иоанн Евангелистке арналған), Абаджале Текле Хайманот (Киелі Текле Хайманотка арналған) және Дебре Тибаб ("Білім тауы").

Fifty seven people died publicly by the hand of the executioner in the course of a few days; many disappeared, and were either murdered privately, or sent to prisons, no one knew where. The bodies of those killed by the sword were hewn to pieces and scattered about the streets, being denied burial. I was miserable, and almost driven to despair, at seeing my hunting dogs, twice let loose by the carelessness of my servants, bringing into the courtyard the head and arms of killed men the quantity of carrion, and the stench of it, brought down the hyaenas in hundreds from the neighbouring mountains; and, as few people in Gondar go out after dark, they enjoyed the streets to themselves, and seemed ready to dispute the possession of the city with the inhabitants. The next year saw Ras Mikael Sehul defeated in the Three battles of Sarbakusa against his adversaries near Teda in May, which forced the Ras to retreat to Gondar, where he surrendered to Wand Bewossen on 4 June 1771. Wand Bewossen imprisoned Ras Mikael for a year, then sent him back to Tigray to live out his last years as governor of that province. Emperor Tekle Haymanot managed to avoid his mentor's fate at that time, and Wand Bewossen only brought him into his power when the warlord surprised him at Qaroda, capturing him while he and his men were eating. Yet Wand Bewossen's control of the Ethiopian government was short lived; he was defeated in 1772 by the coalition of Fasil, Ras Goshu, and Dejazmach Hailu Eshte at Checheho and forced to retreat to Lasta. Over the subsequent years, Tekle Haymanot struggled against the shifting conflicts between the four paramount nobles of Ethiopia—Fasil, Ras Goshu, Hailu Eshte, and Wand Bewossen—who would form alliances against each other, only to break them and join with their former enemies whenever it was to their immediate benefit. Wand Bewossen went as far as to bring Tekle Giyorgis I down from Wehni as his candidate for emperor; Tekle Haymanot managed to defeat Wand Bewossen at Emakina and returned Tekle Giyorgis to the Imperial prison. Weary of the continuing power struggles with his nobles, and after a final conference with Ras Haile Yosadiq, Wand Bewossen and Kenfu Adam failed to gain a plausible promise of their support for his rule, he repudiated the throne 13 April 1777. Tekle Haymanot became a monk and lived as a hermit in Waldebba, where he died a few months later. Despite this political turmoil, art and scholarship flourished in Gondar. Richard Pankhurst credits the construction of seven churches built in or near that city as being built during his reign. The most important was Ba'eta Maryam, built in 1775, which originally had a large bronze cross on its roof that towered over all of Gondar; the others include: Qeddus Qirqos (dedicated to St. Cyriacus), Qeddus Petros we Pawlos (dedicated to Ss. Peter and Paul), Farta Lideta ("the Nativity of Mary") at Farta, Yohannes Wolde Nagwadgwad (dedicated to St. John the Evangelist), Abajale Tekle Haymanot (dedicated to St. Tekle Haymanot), and Debre Tibab ("the Mount of Knowledge").