Кіріспе

Ферменттер класы

Трехалаза ферменті – гликозидтік гидролаза, ол кіші ішек қабырғасындағы жасушалармен өндіріледі және трехалозаны глюкозаға айналдыру реакциясын катализдейді. Ол көптеген жануарларда кездеседі. Тотыққан емес дисахарид трехалоза (α D глюкопиранозиль 1,1 α D глюкопиранозид) – ең маңызды қоймалық көмірсулардың бірі және сүтқоректілерден басқа тіршіліктің барлық түрлерінде кездеседі. Дисахарид трехалаза ферменті арқылы екі глюкоза молекуласына гидролиздейді. Saccharomyces cerevisiae-де екі түрлі трехалаза табылды, атап айтқанда: бейтарап трехалаза (NT) және қышқыл трехалаза (AT), олар pH-тың оңтайлы деңгейіне сәйкес жіктеледі [4]. NT-нің оңтайлы pH-ы 7,0, ал AT-тің pH-ы 4,5. Соңғы кезде S. cerevisiae-дегі АТ белсенділігінің 90%-дан астамы клетка сыртында орналасқандығы және клетка сыртындағы трехалозаны периплазмалық кеңістікте глюкозаға ыдырататындығы хабарланды.

Трехалозаның гидролизі

Трехалозаның бір молекуласы трехалаза ферменті арқылы екі глюкоза молекуласына гидролизденеді. Трехалозаның ферменттік гидролизі алғаш рет 1893 жылы Буркелоттың *Aspergillus niger*-де байқалды. Фишер бұл реакцияны 1895 жылы *S. cerevisiae*-де жариялаған. Содан бері трехалозаны гидролиздейтін фермент, трехалаза (α, α трехалоза 1-C глюкогидролаза, EC 3.2.1.28) көптеген басқа организмдерде, оның ішінде өсімдіктер мен жануарларда анықталған. Сүтқоректілер трехалоза өндірмейтіні белгілі, бірақ бұл фермент бүйректің түтікшелі жиек мембранасында және ішек түкшесінің мембраналарында табылды. Ішекте бұл ферменттің функциясы – қоректенген трехалозаны гидролиздеу. Ішек трехалазасының жетіспеушілігі бар адамдар, мысалы, саңырауқұлақтар сияқты трехалозаға жоғары мөлшерде толы тағамдарды жегенде диареяға шалдығады. Сондықтан оны жою қажет болуы мүмкін. Трехалазалар қорғаныс механизмдерінде немесе фермент өсімдіктермен байланысты микроорганизмдерден алынған трехалозаның ыдырауында рөл атқаруы мүмкін деген болжам бар.

Саңырауқұлақтар трехалазы

S. cerevisiae-ден екі түрлі трехалаза анықталған. Біреуі цитозолда орналасқан және циАМП-ға тәуелді фосфорилирлеу арқылы реттеледі. Екінші трехалаза белсенділігі вакуольдерде кездеседі. Цитозольдік трехалазаның оптималды pH шамасы шамамен 7,0 болғандықтан, ол «нейтралды трехалаза» (NT) деп аталады; ал вакуольдік трехалаза pH 4,5-те ең жоғары белсенділік көрсетеді, сондықтан «қышқыл трехалаза» (AT) деп аталады. Бұл ферменттер NTH1 және ATH1 гендерімен кодталады.

Бейтарап трехалаза

Цитозолдық трехалаза ферменті, NT, S. cerevisiae-ден тазартылып, жан-жақты сипатталды. Денатюрленбеген гельдерде бұл ферменттік ақуыздың молекулалық массасы 160 кДа, ал натрий додецилсульфаты полиакриламид гель электрофорезі (SDS PAGE) кезінде массасы 80 кДа болды. Бұл гидролаз ферменті трехалозаға қатысты таңдамалы. NT-нің Km мәні 5,7 мМ екені хабарланды. S. cerevisiae-де трехалаза активтілігіне жауапты ген – NTH1. Бұл ген 2079 негіз жұбынан (bp) тұратын ашық оқу тізбегіне ие, ол 693 аминқышқылынан тұратын ақуызды кодтайды, бұл 79569 Да молекулалық массасына сәйкес келеді. NT активтілігі ақуыздың фосфорлану-дефосфорлануы арқылы реттеледі. cAMP-ге тәуелді протеинкиназамен фосфорлану NT-ні белсендіреді. Тазартылған фосфорланған ферментті сілтілік фосфатазамен дефосфорлану фермент активтілігінің дерлік толық жойылуына әкелді, бірақ АТФ және протеинкиназамен инкубациялау кезінде қайта фосфорлану арқылы фермент активтілігінің қалпына келтірілуі байқалды. Қабықша экстракттердегі NT активтілігі поликатиондармен күшейтіледі, ал тазартылған фосфорланған NT активтілігі олармен тежеледі. Қабықша экстракттардың белсенділігі полифосфаттардың алынуына байланысты екені анықталды, олардың екеуі де NT активтілігін тежейді.

Қышқыл трехалазы

АТ молекулалық салмағы гельдік сүзгілік хроматография арқылы 218 кДа екені анықталды. АТ – гликопротеин. Оның құрамында 86% көмірсутектер бар. АТ пісіп жетілу процесінің 41 кДа көмірсутексіз ақуызбен басталатын кезеңді процесс екендігі хабарланды; бұл форма кейін эндоплазмалық торда ядролық гликозилдеуге ұшырап, 76 кДа гликоль ақуызын құрайды. Гольджи денелерінде ақуыз одан әрі гликозилденіп, 180 кДа түрін алады, ол ақырында вакуольдерде пісіп жетіледі, онда оның молекулалық салмағы шамамен 220 кДа-ға жетеді. Ферменттің 41 кДа көмірсутексіз ақуыз фрагменті тазартылған АТ-ны эндогликозидаза H ферментімен өңдеу арқылы алынды, бұл натрий додецилсульфатты гель-электрофорезден кейін нәтижесінде пайда болды27. АТ-да трегалозаға қатысты көрінетін Km шамамен 4,7 мМ, pH 4,5-те болды. S. cerevisiae-де АТ белсенділігіне жауапты ген – ATH1. Ath1p, яғни АТ, S. cerevisiae үшін сыртқы трегалозаны көміртектік көз ретінде пайдалану үшін қажет екені мәлімделді16. ATH1 делециялық мутанты трегалозаны көміртектік көз ретінде қамтитын ортада өсе алмады. Зерттеушілер АТ синтезденгеннен кейін периплазмалық кеңістікке жылжып, онда сыртқы трегалозаны ішке сіңіріп, вакуольдерде гидролиздейтінін болжады. Жақында S. cerevisiae-дегі АТ белсенділігінің 90%-дан астамы сыртқы екені және трегалозаның глюкозаға гидролизі периплазмалық кеңістікте жүретіні көрсетілді. Бұрын YGP1 генінің өнімі болып табылатын жоғары гликозильденген ақуыз gp37, АТ белсенділігімен бірге тазартылғаны туралы хабарланған. Инвертаза белсенділігі де АТ белсенділігімен бірге тазартылғаны байқалды. АТ-ның осы екі ақуызбен физикалық байланысы АТ-ны инвертаза және gp37 секреция жолдары арқылы секрециялауға жеткілікті деп есептелді, себебі Ath1p үшін белгілі секреция сигналы жоқ. Candida utilis штаммында бір реттегіш және бір реттегіш емес трегалаза да анықталды. Бұл екі фермент молекулалық салмағы, иондық алмасу хроматографиясындағы мінез-құлқы және кинетикалық қасиеттері бойынша ерекшеленеді. Реттегіш трегалаза цитоплазмалық фермент болып көрінеді, ал реттегіш емес фермент көбінесе вакуольдерде анықталды. Бірақ, жақындағы бір хабарламада C. utilis штаммында АТ белсенділігі анықталмағаны, тек NT белсенділігі бар екені көрсетілді. Бұл штамм сыртқы трегалозаны көміртектік көз ретінде пайдаланатыны көрсетілсе де, АТ белсенділігі анықталмады.