Кіріспе

Құдайдың бар екендігіне қатысты аргумент

Сағатшы аналогиясы немесе сағатшы аргументі – телеологиялық аргумент, Құдайдың бар екендігін дәлелдейтін аргумент, табиғи теологиядан туындаған және көбінесе интеллектуалды жобалау концепциясын қолдау үшін қолданылады. Аналогияға сәйкес, кез келген жобаның артында жобалаушы болады, яғни ақылды жобалаушы, демек, жаратушы Құдай. Бұл аналогияны Уильям Пейли 1802 жылы жариялаған «Табиғи теология немесе Құдайдың бар екендігі мен қасиеттерінің дәлелдері» атты кітабында келтірген. Алғашқы аналогия табиғи теология мен «жобалаудан жасалған аргумент» аясында маңызды рөл атқарды, оның көмегімен христиандық және деизмде ғаламның Құдайының бар екендігін дәлелдеуге тырысты. Алайда, Пейлиден бұрын Исаак Ньютон, Рене Декарт және ғылыми революция дәуіріндегі басқа да ғалымдар «олардың [әрқайсысының] ашқан физикалық заңдары ғаламның механикалық тұғырлылығын көрсетеді, оның сағат жасаушысы – Құдай» деген сенімде болған.

Уильям Пэйли

Сағаттар мен уақыт өлшегіштер философиялық талқылауларда күрделі технологияның мысалы ретінде пайдаланылған. Мысалы, Цицерон, Вольтер және Рене Декарт мақсатқа қатысты аргументтерде уақыт өлшегіштерді қолданды. Сағатшы аналогиясын, осында сипатталғандай, Бернард Ле Бовье де Фонтенель 1686 жылы қолданған, бірақ оны ең танымал түрде Пейли тұжырымдаған. Пейли сағатшы аналогиясын 1802 жылы жарық көрген «Табиғи теология немесе Табиғаттың көріністерінен жиналған Құдайдың бар екендігі мен қасиеттерінің дәлелдері» атты кітабында пайдаланған. Онда Пейли, егер қалта сағаты далада табылса, оны біреу тастап кеткенін және кем дегенде бір сағатшы жасағанын болжаудың себебі мол, себебі ол табиғи күштермен пайда болмаған:

Даладан өтіп бара жатқанда, аяғыммен тасқа тиіп, ол тас қалай пайда болғанын сұрасам, бәлкім, мен оның мәңгілік сонда жатқанын айтар едім, және мұндай жауаптың абсурдтығын көрсету оңай болмас еді. Бірақ егер мен жерде сағат тапсам және ол қалай сонда пайда болғаны туралы сұралса, мен бұрынғы жауабымды еске алмас едім, себебі сағат әрқашан сонда болуы мүмкін емес. Ол сағатты жасаған, оның мақсатын түсінген және оны қалай пайдалану керектігін білген біреу немесе бірнеше шеберлер болған. Сағаттағы әрбір ойластырылған белгі, әрбір дизайнның көрінісі табиғатта да бар; бірақ табиғатта бұл белгілер мен дизайн көбірек және олардың мөлшері есептеуден асып түседі. |Уильям Пейли| «Табиғи теология» (1802)

Пейли одан әрі, тірі организмдердің күрделі құрылымы мен өсімдіктер мен жануарлардың тамаша бейімделулеріне ақылды Жаратушы қажет екенін айтты. Ол табиғат әлемін Құдайдың жаратылысы деп есептеді және оның жаратушының табиғатын көрсеткенін мәлімдеді. Пейлидің сөзіне қарағанда, Құдай «ең қарапайым және маңызсыз организмдерді» және олардың барлық ұсақ ерекшеліктерін (мысалы, құлақ құрттарының қанаттары мен мұртшаларын) мұқият жобалаған. Сондықтан ол Құдай адамзатқа одан да көп қамқорлық жасауы керек деп сенді. Пейли табиғатта үлкен азаптар бар екенін және табиғаттың ауырсынуға бей-жай қарағанын мойындады. Оның бұл пікірін мейірімді Құдайға деген сенімімен үйлестірудің жолы – өмірдің қайғыдан гөрі қуанышқа толы екенін түсіну еді. Бұл кітаптан плагиат жасады деген айып 1848 жылы «Афинеумда» Пейлиге тағылды, бірақ сағаттың әйгілі суреті Ниувентитке ғана тән емес, оны Пейли мен Ниувентиттен бұрын көптеген адамдар қолданған. Алайда плагиат айыбы көбірек ұқсастықтарға негізделген. Мысалы, Ниувентит былай жазған: «Жеміс даласының ортасында немесе шөлде, жалғыздықта, адамдар сирек кешетін жерде, кез келген адам сағат таба алады».

Жозеф Батлер

Уильям Пэйли Джозеф Батлердің еңбектерін оқытты және Батлердің 1736 жылғы дизайн аргументтеріне сүйенген болуы мүмкін, олар дизайнға қатысты дәлелдерден дизайнерді шығаруға арналған. Батлер былай атап өтті: «Әлем құрылымындағы мақсаттылық пен соңғы себептердің көптеген көріністері оның зиялы ақылдың туындысы екенін көрсетеді. Табиғат құрылымындағы мақсаттылық пен соңғы себептер осы әрекет етуші субъектінің зиялы дизайнер екенін дәлелдейді. Мыңдаған мақсаттылық мысалдары сөзсіз дизайнердің бар екенін көрсетеді».

Жан-Жак Руссо

Руссо сонымен қатар сағат жасаушы теориясын да атап өтті. Ол 1762 жылы жазған "Эмиль" атты кітабында былай деп жазды: Мен сағаттың ішкі құрылысын алғаш рет көріп тұрған адам сияқтымын; ол аспаптың мақсатын білмесе де, оның сыртын ешқашан көрмеген болса да, механизмге таңданып, шаршамай қарай береді. «Мен бұл не үшін екенін білмеймін, – дейді ол, – бірақ оның әрбір бөлігі басқаларымен үйлесімді екенін көремін, мен шебердің жұмысының әрбір егжей-тегжейіне таңғаламын және осы барлық тісті дөңгелектердің тек осылай жұмыс істеуіне сенімдімін, себебі олардың бәрі бір ортақ мақсатқа қызмет етеді, бірақ ол мақсат маған әлі белгісіз». Енді арнайы мақсаттарды, құралдарды, түрлі реттелген қатынастарды салыстырып қарастырайық, содан кейін сезімнің ішкі дауысын тыңдаййық; қай салауатты сана оның куәлігін жоққа шығара алады? Егер көздеріміз алдын алағы ойлармен соқыр болмаса, әлемнің көрінетін тәртібі жоғары интеллектінің бар екенін көрмей қалуға бола ма? Өмірдің үйлесімділігі мен әрбір бөлігінің басқаларын сақтау үшін жасаған керемет ынтымақтастығын түсінбеу үшін қандай жалған пікірлерді жинау керек?

Дэвид Юм

Пейли өзінің кітабын жарияламас бұрын Дэвид Юм (1711–1776) сағат аналогиясына қатысты бірқатар философиялық сын-пікірлер келтірді және белгілі бір деңгейде табиғи іріктеу тұжырымдамасын болжады. Оның сын-пікірлерін үш негізгі бөлікке бөлуге болады. Бірінші қарсылығы – біз әлемді құру тәжірибесіне ие емеспіз. Юм, себебін білуді талап ететін барлық нәрсе үшін, біз ұқсас нысандардың жасалуын немесе нысанның өзінің жасалуын көрген бұрынғы тәжірибелерден туындаған индукцияларды қолдандық деген фактіні атап өтті. Мысалы, сағатты сағатшы жасағанын білеміз, өйткені оны жасауын байқап, басқа ұқсас сағаттардың жасалуымен салыстырып, олардың жасалуында ұқсас себептер бар екенін түйіндей аламыз. Алайда, ол біздің ғаламның немесе басқа ғаламдардың жасалуын өзімізбен салыстыру үшін ешқандай тәжірибеміз жоқ және болашақта да болмайды; сондықтан біздің ғаламды ақылды дизайнер жасаған деген тұжырымға келу логикалық емес. Юм ұсынған екінші сын – аргументтің өзінің аналогия ретіндегі формасы туралы. Аналогиялық аргумент бойынша, егер X нысаны (сағат) Y нысанымен (ғалам) бір жағынан ұқсас болса, онда олар екінші, жасырын жағынан да (олардың себебі, ақылды дизайнермен жасалуы керек) ұқсас болуы мүмкін. Ол аналогиялық аргументтің сәтті болуы үшін салыстырылып жатқан екі нәрсе салыстырылып жатқан жаққа қатысты жеткілікті ұқсастықтарға ие болуы керек екенін атап өтті. Мысалы, мысық пен арыстан көптеген жағынан ұқсас болуы мүмкін, бірақ арыстан "аулауы" себебімен мысық та "аулайды" деген тұжырымға келу дұрыс емес: екі нысан арасындағы ұқсастық жеткіліксіз және олардың шығаратын дыбысына қатысты маңыздылығы жеткіліксіз. Содан кейін Юм ғалам мен сағаттың да бірдей жасалғанын түйіндеуге жеткілікті маңызды немесе жақын ұқсастықтары жоқ екенін айтады. Мысалы, ғалам органикалық табиғи материалдан жасалған, ал сағат жасанды механикалық материалдан жасалған. Ол ғаламның көкөніс сияқты органикалық нәрсеге ұқсас екенін айтады (біз оны өзіміз байқап көре аламыз, оны жасау үшін "жоспарлаушы" немесе "сағатшы" қажет емес). Ол ғаламды көкөніспен салыстыру абсурдты көрінеді деп мойындаса да, ғаламды сағатпен салыстыру да абсурдты екенін айтады. Юм ұсынған үшінші сын – егер бұл аргумент дизайнердің болуын дәлелдесе де, ол әлі де дәстүрлі христиан теизміне сәйкес дәстүрлі "барлық құдіретті", "мейірімді" (барлық құдіретті және барлық нәрсені сүйетін) Құдайды дәлелдемейді. Пейлидің аргументінің негізгі болжамының бірі – "бірдей әсерлердің бірдей себептері бар"; яғни машиналар (сағат сияқты) және ғаламның дизайны ұқсас ерекшеліктері бар және сондықтан екеуінің де өмір сүруінің бірдей себебі бар: екеуінің де ақылды дизайері болуы керек. Алайда, Пейли түсінбейтін нәрсе – "бірдей себептердің" ауқымы қаншалықты екендігі: ғаламның жасалуы сағаттың жасалуына қаншалықты ұқсас. Оның орнына Пейли бірден ғаламның осы дизайері – дәстүрлі христиандықтың өзі сенетін 'Құдай' деген тұжырымға келеді. Алайда, Юм "бірдей себептердің" идеясын қабылдайды және осы себептердің "бірдейлігі" қаншалықты кең тарайтынын, егер дәлелді бұны түсіндіру үшін одан әрі қарай жалғастырса, кейбір ықтимал абсурдтықтарды көрсетеді. Ол қолданған мысалдың бірі – машинаны немесе сағатты бір адам емес, бүкіл команда құрастыратыны. Егер біз осылай екі нәрсені салыстырып отырсақ, онда бұл бір ғана емес, әлемді жаратқан құдайлар тобының бар екеніне меңзейді. Ол басқа бір мысал ретінде күрделі машиналар әдетте көптеген жылдар бойы сынақ пен қателіктердің нәтижесі болып табылады, әр жаңа машина алдыңғысының жақсартылған нұсқасы болып табылады. Сондай-ақ, бұл екеуіне ұқсас, бұл ғалам Құдайдың көптеген 'сынақтарының' бірі болуы мүмкін екенін және одан да жақсы ғаламдар бар екенін білдірмей ме? Алайда, егер бұл шындық болса, онда "жаратқыш" "барлық жақсы көретін" және "барлық құдіретті" емес пе еді? Юм сонымен қатар ғалам кездейсоқ кездейсоқ пайда болуы мүмкін деген ықтималдық бар екенін, бірақ ғалам мәңгілік болғандықтан және біздің ғалам сияқты күрделі және реттелген ғаламды қалыптастыру үшін шексіз уақыт болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол мұны "Эпикурейлік гипотеза" деп атады. Ол ғаламның алғаш рет жаратылған кезде, ғалам кездейсоқ және хаотикалық болған, бірақ егер ғалам мәңгілік болса, шексіз уақыт аралығында, табиғи күштер кездейсоқ бөлшектер арқылы уақыт өте келе бірігіп, біз бүгін көре алатын керемет реттелген жүйеге дейін "эволюциялануы" мүмкін, ақылды дизайнердің түсіндірмесісіз. Оның соңғы қарсылығы – кең таралған зұлымдық мәселесіне қатысты. Ол әлемде болып жатқан күнделікті қажетсіз азаптар Құдайдың "барлық құдіретті" және "мейірімді" екені туралы идеядан алшақтатады деген пікірде.

Ричард Докинз

"Соқыр сағаттанушы" кітабында Ричард Доукинс сағат аналогиясының тірі организмдердің өзін-өзі көбейтуге қабілетті болуынан туындайтын күрделілікті (және уақыт өте келе олардың күрделілігі артуы мүмкін) өмірге келмейтін, ешқандай көбею өзгерісін бермейтін (мысалы, сағаттағы көптеген бөлшектер сияқты) заттардың күрделілігімен шатастыратынын айтады. Осы маңызды айырмашылықтың болуы себебінен бұл салыстыру дұрыс емес. BBC Horizon эпизодында, сонымен қатар "Соқыр сағаттанушы" деп аталады, Доукинс Пейлидің аргументін "әдемі болғанымен қате" деп сипаттады. Екі жағдайда да ол Пейлидің белгілі бір мәселенің шешімін дұрыс емес ұсынғанын көрді, бірақ Доукинс оған құрметсіздік танытпады. Стивен Пинкер "Биг-Бэнг" эссесінде Доукинстің Пейлидің аргументін қалай жариялағанын талқылап, былай деді: "Қазіргі биологтар Пейлидің мәселені қалай қойғанымен келіспейді, олар тек оның шешімімен келіспейді". Доукинс "Құдайдың қателіктері" кітабында өмірдің күрделі биологиялық процестердің нәтижесі екенін айтады. Ол сағатты сәтті жасаумен салыстырудың дұрыс емес екенін, себебі эволюцияны қолдайтындар оны "сәттілік" деп есептемейді деп мәлімдейді. Адам өмірінің эволюциясы сәттілік емес, миллиардтаған жылдар бойындағы табиғи іріктеудің нәтижесі. Ол эволюцияның Құдайды сағат жасаушы рөлінде алмастыруға лайықты екенін қорытады. Оның пікірінше, сағатты жасаушының сағатты жасауы сағат жасаушының өзінен күрделірек болуын білдіреді. Дизайн жоғарыдан төменге қарай жүзеге асырылады, яғни күрделірек нәрсе аз күрделі нәрсені жасайды. Осы логикалық тізбекті сақтау үшін сағатты (қажетті түрде күрделірек) сағат жасаушы жасаған болуы керек, ал сағат жасаушы өзінен де күрделі бір нәрсемен жасалған болуы керек. Онда сұрақ туындайды: кім дизайнерді жасады? Доукинс (а) бұл тізбек шексіз жалғаса беретінін және (б) бұл ештеңені түсіндірмейтінін айтады. Эволюция, керісінше, төменнен жоғарыға қарай қараған тәсілді ұсынады; ол күрделіліктің қалай біртіндеп өсуіне, қарапайым нәрселерді құрастыру немесе біріктіру арқылы қалай пайда болатынын түсіндіреді.

Ричерсон мен Бойд

Биолог Питер Ричерсон мен антрополог Роберт Бойд сағаттардың "бір өнертапқыш жасаған сенімді туындылар" емес, сағатшылардың уақыт өте келе біліктіліктерін жинақтау арқылы жасалғанын, олардың әрқайсысы сағат жасау дәстүріне үлес қосып, кез келген сағатшының дизайны сол дәстүрден туындайтынын айта отырып, жанама сын айтады.

Қазіргі қолданысы

ХХ ғасырдың басында жоғары сынның модернистік теологиясына АҚШ-та Библияның нақты мағынасын жақтаушылар қарсы шықты. Олар эволюция теориясына қарсы сәтті науқан жүргізіп, 1920 жылдары өзін жаратылысшылар деп атай бастады. Эволюция теориясы 1960 жылдары мемлекеттік мектептерге қайта енгізілгенде, олар Пейлидің аргументіне ұқсас дизайнның негізгі тұжырымдамасын құрайтын жаратылыс ғылымын қабылдады. Бұл идея кейін интеллектуалды жобалау деп аталды, ол табиғи іріктеу арқылы эволюцияға қарсы дәлел ретінде ұсынылды, бірақ «интеллектуалды жобалаушы» Құдай екенін нақты айтпады. Биологиялық организмдердің күрделілігі туралы аргумент енді азайтылмас күрделілік аргументі ретінде ұсынылды, оның ең танымал жақтаушысы Майкл Бихи болды, ал ақпарат теориясының терминологиясын пайдаланып, ең танымал жақтаушысы Уильям Дембски болды. Сағатшы аналогиясы 2005 жылы Китцмиллерге қарсы Довер аймақтық мектеп округінің ісінде айтылды. Сот барысында Пейлидің есімі бірнеше рет аталды. Қорғаушы сарапшы Джон Хоут интеллектуалды жобалау мен сағатшы аналогиясының бір теологиялық аргументтің «қайта тұжырымдалуы» екенін атап өтті. Соттың 21-ші күні Харви мырза доктор Миничке Пейлидің аргументін жаңартып, сағатты ұялы телефонмен алмастырды. Сот шешімінде ақылды жобалауды жақтаушылардың дизайн аргументін қолдануы «әділ Уильям Пейлидің жасуша деңгейінде қолданылған аргументін қайталау ғана» делінді, сондай-ақ «Минич, Бихи және Пейли бірдей қорытындыға келді, яғни күрделі организмдерді дизайн арқылы жасау керек, бірақ профессорлар Бихи мен Минич жобалаушыны анықтаудан бас тартады, ал Пейли дизайнның болуынан оның Құдай екенін түйіндеді». Сот мұндай индуктивті аргументті ғылым ретінде қабылдамайтынын, өйткені оны жоққа шығару мүмкін емес екенін мәлімдеді.