Кіріспе

Көне Египеттің бесінші династиясының перғауыны Нюсерре Ини (немесе Ниусерре Ини немесе Неусерре Ини; грекше Ратурес, Ῥαθούρης) – Көне Египет перғауыны, Ескі Патшалық кезеңіндегі бесінші династияның алтыншы билеушісі. Ол ғалымдарға байланысты 24-35 жыл билік еткен, б.з.д. 25 ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген болуы мүмкін. Нюсерре Нефериркаре Какай мен ханшайым Кенткаус II-нің кіші ұлы, қысқа ғұмырлы патша Неферефренің інісі болды. Кейінгі тарихи деректерге сүйенсек, ол ағасының тікелей орнын басып, билікке келген болуы мүмкін. Дегенмен, Мирослав Вернердің пікірінше, Шепсескаре екеуінің арасында қысқа ғана уақыт билік еткен болуы да мүмкін, бірақ ол бірнеше апта немесе ай ғана билеген. Шепсескаре мен Неферефре және Нюсерре арасындағы байланыс әлі де толыққанды анықталған жоқ. Нюсерренің орнын оның жүрегімен байланысты болуы мүмкін немере інісі және Неферефренің ұлы Мэнкаухор Каю басып алды. Нюсерре өзі үшін және әйелдері үшін үш пирамида салды, сондай-ақ әкесі, анасы және ағасы үшін тағы үш пирамиданы Абусирдегі некропольде аяқтады. Ол Күн құдайы Раға арналған ең үлкен ғибадатхананы салды, ол Шессепибр немесе «Раның жүрегінің қуанышы» деп аталды. Сондай-ақ, ол Абу Горабтағы Усеркафтың Күн ғибадатханасы – Нехенре және Гизадағы Менкауренің аңғар ғибадатханасын аяқтады. Осылайша, ол төртінші династияның соңғы билеушісі Шепсескафтан бері Гиза некрополіне назар аударған алғашқы патша болды, бұл оның ағасы Неферефренің күтпеген өлімінен кейін туған қиын жағдайдан кейін билігін заңды етуге жасаған әрекеті болуы мүмкін. Нюсерре билік еткен кезеңде әскери қақтығыстар туралы көп мәлімет жоқ; Египет мемлекеті Левант жағалауындағы Библоспен сауда қатынастарын жалғастырды және Синай мен Төменгі Нубияға кен өндіру және тас қазу экспедицияларын жіберді. Нюсерре билік еткен кезеңде әкімшілік жүйе дамыды және провинциялық губернаторлар – номархтар пайда болды. Олар алғаш рет перғауын сарайында емес, басқарған провинцияларында тұруға жіберілді. Басқа Ескі Патшалық перғауындары сияқты, Нюсерре де өлімінен кейін құрылған жерлеу культінен пайдаланды. Нюсерренің жағдайында бұл ресми мемлекеттік қолдау көрсеткен культ ғасырлар бойы сақталды, хаотикалық Бірінші аралық кезеңнен аман қалды және Орта Патшалықтың он екінші династиясына дейін созылды. Сонымен қатар, халық арасында спонтанды түрде құлшылық пайда болды, адамдар Нюсерреге оның туған атымен – «Ини» деп құлшылық етті. Бұл культте Нюсерре қасиетті тұлғаға ұқсас рөл атқарды, сенуші мен құдайлардың арасында делдал ретінде шақырылды. Ол археологиялық деректерді қалдырмады және оның өлімінен шамамен 1000 жыл өткеннен кейін Жаңа Патшалыққа дейін жалғасқан сияқты.

Дереккөздер

Қазіргі заманғы дереккөздер

Нюсерре Ини өзінің билік ету кезеңімен бірдей кезеңде жасалған дереккөздерде жақсы жазылған, мысалы, оның замандастарының, соның ішінде Нюсерренің маникюршілері Хнумхотеп пен Нианххнум, жоғары лауазымды шенеуніктер Хуфукхаф II, Тай, Рашепсес, Неферефре анх және Хабаупта, оның жерлеу культінің діни қызметкерлері Нимацед пен Каемнеферт. Тарихи дереккөздер

Нюсерре туралы үш ежелгі египеттік патшалар тізімінде айтылған, олардың барлығы Жаңа Патшалық кезеңінен басталады. Олардың ең көнесі – Карнак патшаларының тізімі, ол Тутмос III (шамамен 1479–1425 ж.б.з.д.) өзінің ата-бабаларын құрметтеу үшін жаздырған. Бұл жазбада оның туған аты «Ини» деп көрсетілген. Нюсерренің аты Абидос патшаларының тізімінің 30-шы жазбасында кездеседі, бұл тізім шамамен 200 жылдан кейін Сети I (шамамен 1290–1279 ж.б.з.д.) билік еткен кезеңде жазылған. Нюсерренің преномені Рамзес II билік еткен кезеңде (шамамен 1279–1213 ж.б.з.д.) жазылған Турин канонының үшінші бағанасының 22-ші қатарында да болған болуы мүмкін, бірақ ол уақыттан бері құжатқа әсер ететін үлкен олқылықтан жоғалып кетті. Оның билік ету мерзімінің кейбір бөліктері папируста әлі де көрініп тұр, ол шамамен 11 мен 34 жыл аралығында билік еткенін көрсетеді. Нюсерре Саққара тақташасында жоқ бесінші династияның жалғыз патшасы. Нюсерре туралы мәліметтер Мысыр тарихындағы Агиптикада да кездеседі, бұл Птолемей II (шамамен 283–246 ж.б.з.д.) билік еткен кезеңде египеттік діни қызметкер Манетон жазған тарих. Текстің көшірмелері сақталмаса да, ол Секст Юлий Африкан мен Евсевийдің кейінгі жазбаларынан белгілі. Атап айтқанда, Африкан Агиптикасында Бесінші династияның алтыншы патшасы ретінде қырық төрт жыл билік еткен фараон ́Ραθούρης, яғни «Rathurês» туралы айтылған. «Rathurês» – Нюсерренің эллиншеленген түрі деп саналады.

Билік ету

Таққа көтерілу

Бесінші династияның үшінші патшасы Нефериркаре Какайдың өлімінен бастап, Нюсерре Инидің, династияның алтыншы билеушісінің таққа отыруына дейінгі оқиғалардың қатарын сипаттау үшін египтологияда екі бәсекелес гипотеза бар. Нюсерре Неферефренің тікелей мұрагері болған тарихи деректерге сүйеніп, Юрген фон Беккерат және Хартвиг Альтенмюллер сияқты көптеген египтологтар дәстүрлі түрде келесідей мұрагерлік тізбек болды деп есептейді: Нефериркаре Какай → Шепсескаре → Неферефре → Нюсерре Ини. Бұл сценарийде Неферефре – Нюсерренің әкесі, ол Неферефренің күтпеген өлімінен кейін патша болған. Неферефре Манетонның Агиптикасында жеті жыл билік еткені айтылған Шепсескаренің мұрагері болар еді. Бұл көзқарас 2000 және 2001 жылдары Мирослав Вернердің Абусир некрополіндегі қазба жұмыстарынан кейін күшін жоғалтты, ол Шепсескаре Неферефре мен Нюсерре арасында тек бірнеше ай ғана билік еткен болуы мүмкін екенін көрсетті. Вернер патшалық мұрагерлік тізбегі Нефериркаре Какай → Неферефре → Шепсескаре → Нюсерре Ини болды деп ұсынады. Бұл гипотезаны қолдайтын Вернердің байқауы Неферефре мен Нюсерре Нефериркаре Какайдың толыққанды бауырлары болғандығы. Сондай-ақ, Неферефре әкесінің өлімінде жиырма жасқа жуық болған және осылайша таққа мұрагер болуы мүмкін екеніне дәлелдер бар. Бұл байқаулармен қатар, Шепсескаренің пирамидасының болмауы және Неферефренің пирамидасының орналасуы Вернерді Неферефре әкесінен кейін тікелей билікке келгеніне, бірақ өте қысқа мерзімде билік еткеніне көндірді. Нюсерре сол кезде әлі бала болған және бұл гипотеза бойынша, оның таққа талап етуі оның болуы мүмкін туысы Шепсескареге қарсы күшті қарсылыққа тап болды, ол Сахуренің ұлы болуы мүмкін. Балама ретінде, Шепсескаре Неферефренің қысқа ғұмырлы ұлы болған немесе, аздаған мүмкіндік болса, патшалық отбасының сыртынан келген билеуші болуы мүмкін. Қалай болғанда да, Шепсескаре қысқа ғана уақытқа билікке ие болды. Нюсерре ақыры жеңіске жетті, өйткені Шепсескаре ерте қайтыс болды немесе оны анасы Кенткаус II және Птахшепсес сияқты ықпалды жоғары лауазымды шенеуніктер мен патшалық отбасының мүшелері қолдады. Бұл гипотеза Кенткаус II мен Птахшепсестің ерекше беделімен байланысты. Мысалы, Кенткаус II-нің жерлеу ғибадатханасы патшаның жерлеу ғибадатханасын имитациялаған, өздігінен спутниктік пирамиданы құрған және шығыс-батыс бағытында орналасқан. Бұл ерекшеліктермен қатар, Кенткаус II-нің «Жоғарғы және Төменгі Египеттің патшасының анасы [патша ретінде қызмет ететін]» деген ерекше атағы кейбір ғалымдарды, соның ішінде Вернерді, ол өзінің билігінде патшайым болған болуы мүмкін деген гипотезаға әкелді. Бұл гипотеза қазірде ықтимал емес деп есептеледі және оның атағы «Жоғарғы және Төменгі Египеттің екі патшасының анасы» деп аударылады. Птахшепсес Нюсерренің шаңырағындағы визир болды, оның қызына үйленді, «Патшаның ұлы» деген құрметті атақ алды және Египеттегі ең үлкен жеке қабірлердің бірінде жерленді. Вернер мен Найджел Струдвикке сәйкес, архитектуралық элементтер...

Бірінші аралық кезең

Нюсер - перғауындардың орталық билігі күйреп, Мысыр мемлекетінде дүрбелең болған Бірінші аралық кезеңде жерлеу культінің үзіліссіз жалғасқандығына куәлік ететін сирек патшалардың бірі. Осы кезеңде өмір сүрген Херйшефтотеп I және II есімді екі діни қызметкердің қабірлерінде Нюсердің жерлеу ошағындағы олардың қызметтері мен міндеттері жазылған, бұл ресми жерлеу культінің сақталғанын көрсетеді. Нюсердің тиімді құдайлануы және халық арасындағы құрметі осы кезеңде ресми культпен қатар дамыды, мысалы, Ипи есімді адамның қабіріндегі жазуларда ол "Инни алдында құрметке ие болуды" тілейді, мұнда Нюсер әдетте құдайларға ғана берілетін рөлді атқарады. Нюсердің мәртебесін көрсететін ұқсас сөздер кейінгі ерте Орта патшалық кезеңіне жататын қабірлерде де табылды, мысалы, Инхотеп есімді адамның мумиялық лақабында, ол "өмірдің иесі Озирис және құрметтің иесі Инь алдында құрметке ие болуым керек" дейді.

Орта жүз

Орта патшалық Ниузерренің ресми культінің төмендеуіне куә болды. Осы кезеңге қатысты мәліметтер Карнак ғибадатханасында Сенусрет I жүргізген жұмыстардан алынған, ол Ежелгі патшалық патшаларының, оның ішінде Ниузерренің кем дегенде бір мүсінін Амон және патшалық ата-бабалар культіне арнады. Сонымен қатар, 12-ші династия көптеген Ежелгі патшалықтың жерлеу ғибадатханаларын материалдықтары үшін кеңінен бұзды, олар ерекше айқындылықпен Аменемхат I және Сенусрет I пирамида кешендерінде қайта пайдаланылды. Бұл оқиғалар Ниузерренің ресми культіне қызмет еткен соңғы жұбай, белгілі Инхотептің өмірімен бірге жүреді. Бұл екі факт патшаның Ежелгі патшалық билеушілерінің мемлекеттік қолдауымен ұйымдастырылған жерлеу культіне деген қызығушылығының азайғанын көрсетеді.

Жаңа патшалық

Бұрынғы уақыттағы Нюсерреге деген құрметтің жаңа патшалық кезіндегі құлшылықтарға әсері жалғасты. Бұған Карнак патшалар тізімі ең жақсы мысал, ол Тұтмоз III билігі тұсында жасалды. Оның мақсаты – таңдаулы патшалық ата-бабаларды құрметтеу болды және тізімге Нюсерренің "Ини" есімін көрсететін картюш кірді. Бұл есімнің таңдалуы ерекше, себебі картюштарда әдетте патшаның аты-жөні жазылады, ал туған есімі емес. "Ини" есімі Нюсерре осы атпен құрметтелгендіктен және қасиетті статусын алғандықтан таңдалған болуы мүмкін. Кейін, Рамсесид кезеңінде, Ескі патшалықтың перғауындарының, соның ішінде Нюсерре Инидің мүсіндері Мемфис қаласындағы Птах ғибадатханасындағы жасырын орынға (құпия сақтауға) орналастырылды, бұл олардың сол кезге дейін діни мақсаттарда қолданылып келгенін көрсетеді. Осымен қатар, Рамзес II билігі тұсында ханзада Хаемвесет басшылығымен Абусир және Саққарада кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Нюсерренің күн ғибадатханасы осы жұмыстардың нәтижесінде қайта жаңартылған ескерткіштердің бірі болды.

Үшінші аралық кезең

Үшінші аралық кезеңнің соңында Ескі патшалықтың жерлеу храмдарына қызығушылық қайта оянды, бұл негізінен Мысырдың жиырма бесінші династиясының (шамамен б.з.д. 760–656 жж.) патшалары ұстанған көне стильге байланысты болды. Атап айтқанда, Тахарқа (шамамен б.з.д. 690–664 жж.) Сахур, Нюсерре және Пепи II храмдарынан алынған бейнелерді Карнақтағы Амон храмындағы қалпына келтіру жұмыстары кезінде қайта жасады.